अङ्क कि अंक? सङ्गीत कि संगीत? झन्डा कि झण्डा? सधैँ कि सधैं? यी सबै शब्दमा नाकबाट निस्कने आवाज छ। नेपालीमा त्यो आवाज लेख्ने तीन तरिका छन्: आधा पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्), शिरविन्दु (ं) र चन्द्रविन्दु (ँ)। कुन शब्दमा कुन लेख्ने, त्यो शब्द कहाँबाट आयो र नाके आवाजपछि कुन अक्षर छ भन्नेमा भर पर्छ। यस पानामा तीनैका नियम, अपवाद, शब्दकोशले देखाउने तरिका र पहिलेको चलन छन्।
तीन चिह्न, तीन काम
तीनै चिह्नमा नाकको आवाज छ, तर काम फरक छ:
| चिह्न | के हो | उदाहरण | कसरी बोलिन्छ |
|---|---|---|---|
| पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) | पछिको अक्षरसँग जोडिने आधा नाके व्यञ्जन | अङ्क, सञ्चार, घण्टा, सन्तोष, कम्पन | अङ्-क, सञ्-चार, घण्-टा |
| शिरविन्दु (ं), अनुस्वार | स्वरपछि आउने छुट्टै नाके आवाज | संयोग, संसार, हंस | ‘सं’ लाई ‘सङ्’ जस्तै: सङ्-योग |
| चन्द्रविन्दु (ँ), अनुनासिक | स्वर आफैँ नाकबाट बोलिने | गाउँ, आँखा, घाँस | ‘घाँस’ मा ‘आ’ नै नाकबाट |
पहिलो दुईको काम उस्तै छ: स्वरपछि एउटा नाके व्यञ्जनको आवाज। त्यसैले यी दुईमध्ये कुन लेख्ने भन्ने कुरा पछिको अक्षरले छुट्याउँछ। चन्द्रविन्दु भने अर्कै कुरा हो; यसले छुट्टै व्यञ्जन थप्दैन, स्वरलाई नै नाकबाट बोल्न लगाउँछ।
पहिलो प्रश्न: शब्द कहाँबाट आयो?
ह्रस्व र दीर्घमा जस्तै, यहाँ पनि शब्दको स्रोतले नियम छुट्याउँछ:
- तत्सम (संस्कृतबाट नबदलिई आएका) शब्दमा संस्कृतकै नियम: पञ्चम वर्ण वा शिरविन्दु, पछिको अक्षर हेरेर। सङ्गीत, सञ्चार, पण्डित, सन्तोष, सम्बन्ध, संयोग।
- तद्भव (संस्कृतबाट आएर रूप फेरिएका) र देशज (नेपालीकै आफ्ना) शब्दमा बोलीअनुसार: जुन नाके आवाज सुनिन्छ, त्यही। मान्छे, सम्झनु, सन्चो, झन्झट, डुङ्गा, गाउँ, आँखा।
- आगन्तुक (अरू भाषाबाट आएका) शब्दमा पनि बोलीअनुसार: इन्जिन, पम्प, टेन्ट, बैङ्क, काङ्ग्रेस।
त्यसैले मान्छे मा छ वर्गको ञ् होइन, न् छ; यो संस्कृत शब्द होइन, र बोल्दा न् नै सुनिन्छ। सञ्चार संस्कृत शब्द हो, त्यसैले च अघि ञ् छ।
तत्सम शब्दमा पञ्चम वर्ण
वर्णमालाका स्पर्श व्यञ्जन पाँच वर्गमा छन्। हरेक वर्गको पाँचौँ अक्षर नाकबाट बोलिन्छ; त्यही पञ्चम वर्ण हो। तत्सम शब्दमा कुनै वर्गको अक्षरअघि नाके आवाज आयो भने त्यही वर्गको पञ्चम वर्ण आधा गरेर लेखिन्छ:
| वर्ग | पहिला चार अक्षर | अघि लाग्ने | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| क-वर्ग | क ख ग घ | ङ् | अङ्क, शङ्ख, मङ्गल, लङ्घन |
| च-वर्ग | च छ ज झ | ञ् | पञ्च, वाञ्छा, सञ्जय, व्यञ्जन |
| ट-वर्ग | ट ठ ड ढ | ण् | कण्टक, कण्ठ, खण्ड, पण्डित |
| त-वर्ग | त थ द ध | न् | अन्त, ग्रन्थ, सुन्दर, बन्धन |
| प-वर्ग | प फ ब भ | म् | कम्प, पम्फा, सम्बन्ध, स्तम्भ |
वर्गकै पञ्चम वर्ण पछि आउँदा पनि त्यही आधा हुन्छ: अन्न, जन्म, सम्मान, सम्मेलन, सन्न्यास।
शिरविन्दु कहाँ लाग्छ
य, र, ल, व, श, ष, स, ह कुनै वर्गमा पर्दैनन्, त्यसैले तिनको आफ्नो पञ्चम वर्ण छैन। तत्सम शब्दमा यिनका अघि नाके आवाज आउँदा शिरविन्दु लेखिन्छ:
- य: संयोग, संयम
- र: संरक्षण, संरचना
- ल: संलग्न
- व: संवाद, संविधान, वंश
- श: संशय, अंश
- स: संसार, संस्था, संस्कृति, हिंसा, मांस
- ह: संहार, संहिता, सिंह
ज्ञ एउटै अक्षरजस्तो लेखिन्छ, र यसअघि पनि शिरविन्दु: संज्ञा। कक्षा १० का किताबले पनि य, र, ल, व, श, ष, स, ह सँगै ज्ञ लाई राखेका छन्।
क्षमा भने शब्दकोश एकै किसिमले लेख्दैन: सङ्क्षेप (‘संक्षेप’ लाई ‘हे. सङ्क्षेप’ गरेको छ), तर संक्षय (‘सङ्क्षय’ लाई ‘हे. संक्षय’ गरेको छ), र संक्षिप्त र सङ्क्षिप्त दुवै शुद्ध। यस्ता शब्दमा नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।
नेपालीका आफ्नै र आगन्तुक शब्द
तद्भव, देशज र आगन्तुक शब्दमा पञ्चम वर्णको नियम लाग्दैन। यिनमा जस्तो बोलिन्छ, त्यस्तै लेखिन्छ। प्रायः न् वा म् सुनिन्छ:
- सिन्की, झन्झट, सन्चो, टन्टा, मान्छे, मान्नु, सम्झनु, चम्किलो
- झन्डा, अन्डा, घन्टी, डन्डा, चन्चले, मन्डली, मन्जन
- इन्जिन, पम्प, टेन्ट, पन्चर
जहाँ ‘ङ’ नै सुनिन्छ, त्यहाँ ङ्: डुङ्गा, लङ्गडो, अङ्ग्रेजी, बैङ्क, काङ्ग्रेस।
अनि कतिपय शब्दमा नाके व्यञ्जनको सट्टा अघिल्लो स्वर नै नाकबाट बोलिन्छ; त्यहाँ चन्द्रविन्दु: अँगालो, सँगालो, महँगी, सँगै।
शब्दकोशले यी शब्दको पुरानो, संस्कृतजस्तो बनाइएको हिज्जेलाई प्रविष्टि त दिएको छ, तर ‘हे.’ गरेर बोलीअनुसारको हिज्जेतिर पठाएको छ:
| यो नलेख्ने | यो लेख्ने |
|---|---|
| अण्डा, झण्डा, घण्टी | अन्डा, झन्डा, घन्टी |
| चञ्चले, मण्डली, मञ्जन | चन्चले, मन्डली, मन्जन |
| अङ्गालो, सङ्गालो, महङ्गी, सङ्गै | अँगालो, सँगालो, महँगी, सँगै |
| बैँक | बैङ्क |
कुन सूचीका सबै शब्द आजको शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चन्द्रविन्दु
चन्द्रविन्दुले स्वरलाई नै नाकबाट बोल्न लगाउँछ। यो प्रायः नेपालीका आफ्नै शब्दमा आउँछ, तत्सम शब्दमा होइन:
- नाम र अरू शब्दमा: गाउँ, ठाउँ, आँखा, आँसु, दाँत, घाँस, पाँच, चाँदी, बाँदर, आँगन, भुइँ, जुँगा
- सर्वनाम, अव्यय र नामयोगीमा: तपाईँ, यहाँ, उहाँ, कहाँ, सधैँ, आफैँ, सँग
- क्रियापदमा: म गएँ, हामी जाऔँ, म पढूँला, म गर्दिनँ
चन्द्रविन्दु छुटाउँदा अर्थ नै फेरिन सक्छ: हाँस (एउटा चरो) र हास (हाँसो, ठट्टा); बाँस (जसबाट डोको, मान्द्रो बुनिन्छ) र बास (बस्ने ठाउँ); गएँ (म गएँ) र गए (उनीहरू गए)।
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
- अर्थसहितको प्रविष्टि प्रयोग गर्ने हिज्जे हो: अन्डा, झन्डा, अङ्क, संवाद।
- ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने, त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: अण्डा हे. अन्डा, संघ हे. सङ्घ, अङ्गालो हे. अँगालो।
- वर्गको अक्षरअघि शिरविन्दु भएको हिज्जे (अंक, संगीत, संख्या) धेरैजसो शब्दकोशमा भेटिँदैन; पञ्चम वर्णवालै हिज्जे खोज्नुहोस्।
- छापामा जोडाइको आकार फरक देखिन सक्छ: ङ र ग माथितल जोडिएर एउटै आकारमा (ङ्ग) वा ङ् छुट्टै र ग छुट्टै। यो अक्षरको आकारको मात्र फरक हो, हिज्जे एउटै हो: अङ्ग, ढङ्ग, मङ्गल।
पहिले कसरी, अहिले कसरी
पहिलो संस्करण (२०४०)। शब्दकोशको पहिलो संस्करणको सम्पादकीयले लेखेको छ: संस्कृत शब्दको अनुस्वार ध्वनिलाई शिरविन्दुले लेख्ने र पञ्चम वर्णले लेख्ने दुवै चलन देखिन्छ, तर यस शब्दकोशले छापाले भ्याएसम्म पञ्चम वर्ण नै लेख्यो। तद्भव र आगन्तुक शब्दलाई भने बोलीअनुसार लेख्यो: सिन्की, झन्झट, सन्चो, टन्टा, मान्नु, सम्झनु। नेपालीका आफ्नै शब्द पनि मानिसले प्रयोग गर्ने रूपमा दिइयो (अँगालो), नचल्ने रूपमा होइन (अङ्गालो)।
दसौँ संस्करण (२०७५)। २०७५ को संशोधनले यो चलन फेरेन। संशोधन समितिले अङ्क, अङ्ग, शङ्ख, मङ्गल जस्ता शब्द २०४० देखि लेखिँदै आएकै रूपमा कायम राखेको जनाएको छ। त्यसैले ह्रस्व-दीर्घमा जस्तो यहाँ ठुलो फेरबदल छैन। गल्ती प्रायः मानिसको लेखाइमा हुन्छ: वर्गको अक्षरअघि शिरविन्दु लेख्ने बानी (अंक, संगीत) शब्दकोश र पाठ्यपुस्तक दुवैले मानेका छैनन्।
| धेरैले लेख्ने | शब्दकोशमा |
|---|---|
| अंक, संगीत, संख्या, संघ | अङ्क, सङ्गीत, सङ्ख्या, सङ्घ |
| पंडित, संतोष, संकल्प, संकेत | पण्डित, सन्तोष, सङ्कल्प, सङ्केत |
| सम्वाद, सम्विधान, सम्वत् | संवाद, संविधान, संवत् |
| झण्डा, अण्डा, घण्टी | झन्डा, अन्डा, घन्टी |
| सधैं, आफैं, हिंड्नु | सधैँ, आफैँ, हिँड्नु |
आफैँ जाँच्नुहोस्
शब्दकोशले ‘हे.’ गरेर अर्को हिज्जेतिर पठाएका सबै शब्द ह्रस्व र दीर्घको पानाको शब्द जाँच मा छन्; ‘अण्डा’, ‘संघ’, ‘अङ्गालो’ लेखेर हेर्नुहोस्।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीका एकाइमा यी नियम अभ्याससहित छन्: पञ्चम वर्ण र शिरविन्दु र चन्द्रविन्दु र शिरविन्दु। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास, कक्षा ९–१० वा कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, संयुक्त वर्णको प्रयोग (पृ. ix) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (पञ्चम वर्ण, शिरविन्दु र चन्द्रविन्दुका पाठ)।
- नेपाली, कक्षा ६, ८ र ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (चन्द्रविन्दु र शिरविन्दुका अभ्यास)।
