Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

जोडेर कि छुट्याएर? पदयोग र पदवियोग

वर्णविन्यास: शब्द जोड्ने र छुट्याउने नियम

कक्षा १० को नेपाली किताबमा एउटा रमाइलो कुराकानी छ। शिक्षकले सोध्नुहुन्छ, “हरि के गर्छ?” रमा लेख्छे: हरि प्रसाद खान्छ। शिक्षक अचम्म पर्नुहुन्छ, “हरि कुन प्रसाद खान्छ?” रमाले भन्न खोजेकी थिई, हरि खान्छ मात्र। तर बिचको एउटा खाली ठाउँले वाक्यको अर्थ नै बदलिदियो। हरिप्रसाद खान्छ भनेको हरिप्रसाद नाम गरेको मान्छे खान्छ; हरि प्रसाद खान्छ भनेको हरिले प्रसाद खान्छ।

शब्द जोडेर लेख्नुलाई पदयोग र छुट्याएर लेख्नुलाई पदवियोग भनिन्छ। यस पानामा यसका सबै मुख्य नियम छन्: के जोडिन्छ, के छुट्टिन्छ, शब्दकोशले कसरी देखाउँछ र पहिलेको नियमबाट के बदलियो।

नाम: ठाउँ, वार, संस्था र मान्छे

चलिसकेका, एउटै अर्थ दिने नाम जोडेर लेखिन्छन्:

  • ठाउँ: भक्तपुर, ललितपुर, विराटनगर, काठमाडौँ।
  • वार: आइतवार, सोमवार, शनिवार।
  • संस्था र उपाधि: विश्वविद्यालय, विद्यावारिधि।
  • मान्छेको नाम: लक्ष्मीप्रसाद, लेखनाथ।

मान्छेको नाम उसको आफ्नो पहिचान हो। कसैले आफ्नो नाम कृष्ण बहादुर वा जगदीश प्रसाद भनेर छुट्याएर लेख्छ भने त्यसलाई गलत मानिँदैन। शब्दकोशको दसौँ संस्करणले यो कुरा स्पष्ट लेखेको छ।

विभक्ति र नामयोगी

विभक्ति (ले, लाई, बाट, देखि, मा, को, का, की) र बहुवचनको ‘हरू’ सधैँ जोडिन्छन्: रामले, मलाई, घरबाट, बिहानदेखि, कक्षामा, देशको, केटाहरू।

नामयोगी (भित्र, बाहिर, माथि, मुनि, तिर, सँग, सित, सम्म, भन्दा, तर्फ, बमोजिम) नाममा सिधै लाग्दा जोडिन्छ: घरभित्र, घरबाहिर, टेबुलमाथि, रामसित, साथीसँग, आजसम्म, पूर्वतर्फ, भनेबमोजिम।

तर नाममा पहिले विभक्ति लागेर त्यसपछि नामयोगी आयो भने नामयोगी छुट्टिन्छ: आमाका लागि, देशका निम्ति। पहिलो संस्करणको सम्पादकीयले पनि विभक्तिपछिको नामयोगी छुट्याउने नियम लेखेको थियो।

जोडिन्छ छुट्टिन्छ
घरभित्र घरको भित्र
आमासँग आमाका लागि
देशभित्र देशका निम्ति

निपात र संयोजक

निपात (त, नै, पो, पनि, रे, नि) र संयोजक (र, तर, अनि, वा, कि) आफैँमा छुट्टै शब्द हुन्, त्यसैले छुट्याएर लेखिन्छन्: म त, उही नै, साथीले पनि, आयो रे, दाइ र भाइ, आयो तर गएन।

दोहोरिने शब्द

शब्द दोहोरिँदा दुई किसिमको नियम छ:

किसिम लेखाइ उदाहरण
पूरै शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिएको छुट्याएर जो जो, खान्छ खान्छ, गाउँ गाउँ, कालो कालो, निलो निलो
आधा मात्र दोहोरिएको वा बदलिएर दोहोरिएको जोडेर भातसात, मरमसला, आआफ्नो, ससाना, आलोपालो, आनीबानी, ठुल्ठुलो
आवाज वा चाल जनाउने (अनुकरणात्मक) शब्द जोडेर झलझल, गडगड, खितखित, टुलुटुलु

भातसातमा ‘भात’ पछि ‘सात’ आएको छ; पूरै शब्द दोहोरिएको छैन, बदलिएको छ। त्यसैले जोडिन्छ। आआफ्नो मा पनि ‘आफ्नो’ पूरै दोहोरिएको छैन।

क्रियापद

संयुक्त क्रिया जोडिन्छ। मुख्य क्रियामा अर्को क्रिया थपिएर एउटै काम बुझाउँछ भने एउटै शब्द लेखिन्छ: खानुपर्छ, खाइहाल्छ, खाइजान्छ, मिलाइदिन्छ, गरिरहेको, पढिसक्यो।

यी पाँच रूप छुट्टिन्छन्:

रूप उदाहरण अर्थ
पूर्वकालिक खाई जान्छ खाएर जान्छ
उत्तरकालिक खान जान्छ खानका लागि जान्छ
पूर्ण पक्ष भनेको छ
अपूर्ण पक्ष भन्दै छ
सामान्य भविष्यत् भन्ने छ

हेर्दा उस्तै लाग्ने खाइजान्छ र खाई जान्छ फरक कुरा हुन्। खाइजान्छ एउटै संयुक्त क्रिया हो। खाई जान्छमा दुई काम छन्: पहिले खान्छ, अनि जान्छ। यहाँ ह्रस्व र दीर्घले पनि फरक देखाउँछन्: संयुक्त क्रियामा ‘खाइ’, पूर्वकालिकमा ‘खाई’।

अकरणको ‘न’ जोडिन्छ। ‘होइन’ बुझाउन क्रियाको अघि लाग्ने ‘न’ छुट्टै लेखिँदैन: नगर्नु, नजानु, नलेख्ने, नटोक्नुहोस्।

विशेषण र नाम

विशेषण र नाम छुट्याएर लेखिन्छन्: अकासे खेती, कान्छो बाबु, कालो कोट, सानो भाइ, राम्रो किताब, माथिल्लो घर, साउने पानी, तेह्रथुमे केटो।

तर दुई शब्द मिलेर एउटै अर्थ बनेको छ, वा जोडिँदा रूप बदलिएको छ भने जोडिन्छन्: शुभयात्रा, प्रधानमन्त्री, कालीमाटी, रातीगेडी, लालीगुराँस। माल्दाइ (माहिलो दाजु) र ठुल्यामा (ठुली आमा) मा जोडिँदा शब्दको रूप नै फेरिएको छ।

जोडिँदा अघिल्लो शब्दको अन्त्यको दीर्घ स्वर जस्ताको तस्तै रहन्छ: पानीआन्द्रे, गाईजात्रा, कालीमाटी। पहिलो संस्करणका सम्पादकले यो नियम पनि लेखेका थिए।

छोटो समास र लामो समास

दुई शब्दको छोटो समास एउटै शब्द हुन्छ: शिक्षामन्त्री, केटाकेटी, दालभात, बाख्रापालन, देशभक्ति, राष्ट्रपति, झ्यालढोका।

लामो समासका भाग छुट्टाछुट्टै लेखिन्छन्: प्रधान न्यायाधीश, मदन पुरस्कार, सरस्वती सम्मान, उच्च सतर्कता केन्द्र, नेपाल सरकार, अध्ययन प्रतिवेदन।

प्रधानमन्त्री जोडिन्छ, तर प्रधान न्यायाधीश छुट्टिन्छ। दुवैमा ‘प्रधान’ छ। शब्दकोशमा पनि यी दुई यसरी नै छन्। यस्तो ठाउँमा नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।

कुन वाक्यमा पदयोग र पदवियोग ठिक छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

पहिले कसरी, अहिले कसरी

पहिलेको नियम (२०४०)। शब्दकोशको पहिलो संस्करणका सम्पादकले पदयोग र पदवियोगमा यो चलन मानेका थिए:

  • छुट्याउने: स्वतन्त्र शब्द, निपात, र विभक्तिपछि आउने नामयोगी।
  • जोड्ने: विभक्ति, समस्त शब्द, अनुकरणात्मक शब्द, द्वित्व शब्द र अकरणको ‘न’।
  • विशेषण लागेको नाम छुट्याउने (अकासे खेती, कान्छो बाबु), तर रूप बदलिएका र एउटै अर्थ बनेका शब्द जोड्ने (कालीकाठ, कालीमाटी, मूलपानी, लालीगुराँस)।

दसौँ संस्करण (२०७५)। संशोधन समितिले पदयोग र पदवियोगका छओटा नियम लेख्यो:

  • चलिसकेका ठाउँ, वार, संस्था र मान्छेका नाम जोड्ने; तर आफ्नो नाम छुट्याएर लेख्ने मान्छेलाई गलत नमान्ने।
  • सबै नामयोगी पहिलेकै चलनअनुसार मूल शब्दसँग जोड्ने।
  • पूरै दोहोरिएको शब्द छुट्याउने, आंशिक र बदलिएर दोहोरिएको शब्द जोड्ने।
  • संयुक्त क्रिया जोड्ने, तर पूर्वकालिक, उत्तरकालिक, पूर्ण पक्ष, अपूर्ण पक्ष र सामान्य भविष्यत्‌का क्रिया छुट्याउने।
  • विशेषण र नाम २०४० देखिकै परम्पराअनुसार छुट्याउने, तर एउटै अर्थ बनेका र रूप बदलिएका शब्द जोड्ने।
  • लामा समासका भाग छुट्याउने, दुई शब्दका छोटा समास जोड्ने।

के बदलियो? पहिलो संस्करणले द्वित्व शब्दलाई जोड्ने नियममा राखेको थियो। दसौँ संस्करणले द्वित्वलाई दुई भागमा छुट्यायो: पूरै दोहोरिएको शब्द छुट्याएर (जो जो), आंशिक वा बदलिएर दोहोरिएको जोडेर (भातसात)। मान्छेको नाम आफूले जसरी लेख्छ त्यसरी नै मान्ने नीति, र क्रियाका पाँच रूप छुट्याउने नियम पनि दसौँ संस्करणले स्पष्ट लेख्यो। बाँकी नियम पहिलेकै चलनमा छन्।

शब्दकोशले कसरी देखाउँछ

शब्दकोशमा केही प्रविष्टि दुई वा बढी शब्दका पनि छन्, र तिनको खाली ठाउँ नै लेख्ने तरिका हो: प्रधान न्यायाधीश, नेपाल सरकार, मन पर्नु छुट्याएर; प्रधानमन्त्री, शिक्षामन्त्री, कालीमाटी जोडेर। कुनै शब्द दुवै तरिकाले अर्थसहित भेटियो भने दुवै शुद्ध हुन्।

तर ‘घरबाहिर’, ‘खानुपर्छ’, ‘भन्दै छ’ जस्ता रूप शब्दकोशमा भेटिँदैनन्। शब्दकोशमा ‘बाहिर’ र ‘पर्नु’ जस्ता मूल शब्द मात्र हुन्छन्। विभक्ति, नामयोगी र क्रियाका रूप कसरी लेख्ने भन्ने कुरा माथिका नियमले बताउँछन्। हिज्जे जाँच्न शब्द जाँच्ने ठाउँ प्रयोग गर्नुहोस्।

कुन वाक्यमा पदयोग र पदवियोग ठिक छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षा १० मा

कक्षा १० नेपालीको अधिकार कि कर्तव्य एकाइमा पदयोग र पदवियोगका नियम तालिका र अभ्याससहित छन्, र सन्दुक रुइत एकाइमा त्रुटि सच्याउने अभ्यासमा यस्ता गल्ती पनि छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: पदयोग र पदवियोग हेर्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, पदयोग र पदवियोग (पृ. ix–x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
  • कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (व्याकरणका पाठ: पदयोग र पदवियोग, द्वित्व शब्द)।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन