देश कि देस? शहर कि सहर? दश कि दस? बोल्दा श, ष र स तीनै प्रायः एउटै ‘स’ जस्तो सुनिन्छन्। त्यसैले कानले सुनेर कुन लेख्ने भनेर छुट्याउन सकिँदैन। यस पानामा तीनै ‘स’ का मुख्य नियम छन्: कुन शब्दमा कुन आउँछ, शब्दकोशले कसरी देखाउँछ, पहिले कसरी लेखिन्थ्यो र अहिले के बदलियो।
पहिलो प्रश्न: शब्द कहाँबाट आयो?
इ / ई र उ / ऊ जस्तै यहाँ पनि नियम बुझ्ने साँचो शब्दको स्रोत हो:
- तत्सम: संस्कृतबाट नबदलिई आएका शब्द। यिनमा संस्कृतमा जुन ‘स’ छ, त्यही रहन्छ: आकाश, शरीर, शान्ति; मनुष्य, विषय; सत्य, समाज।
- तद्भव: संस्कृतबाट आएर नेपालीमा रूप फेरिएका शब्द। यिनमा प्रायः स हुन्छ, संस्कृतमा श वा ष भए पनि।
- आगन्तुक: अरबी, फारसी, अङ्ग्रेजी जस्ता भाषाबाट आएका शब्द। यिनमा स मात्र लेखिन्छ: सहर, सायद, पेसा, मेसिन, स्टेसन।
एउटै संस्कृत शब्दबाट दुई रूप बनेका जोडी हेर्दा नियम छर्लङ्ग हुन्छ। बायाँको तत्सम शब्दमा श छ; दायाँको तद्भव शब्दमा त्यही स भएको छ:
| तत्सम (संस्कृतकै रूप) | तद्भव (नेपालीमा फेरिएको रूप) |
|---|---|
| शिल्प | सिप |
| शाक | साग |
| श्मशान | मसान |
| शृगाल | स्याल |
| दशमी | दसैँ |
तत्सम शब्दमा श, ष र स
तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण रहन्छ। संस्कृत नजान्नेलाई पनि केही ठाउँ चिन्न सजिलो छ।
ष नेपालीमा तत्सम शब्दमा मात्र आउँछ। प्रायः यी ठाउँमा आउँछ:
- क्ष मा: क्ष भनेको क् र ष जोडिएको अक्षर हो: शिक्षा, रक्षा, पक्ष, क्षेत्र।
- ट, ठ र ण सँग जोडिँदा: कष्ट, सृष्टि, राष्ट्र, निष्ठा, षष्ठी, कृष्ण, विष्णु।
- ऋ वा र पछि: ऋषि, कृषि, वर्ष, वर्षा।
- केही शब्दको सुरुमा: षट् (छ), षोडश (सोह्र)।
- नि, अभि, परि जस्ता उपसर्ग जोडिएका कतिपय शब्दमा: निषेध, अभिषेक, परिषद्, निष्पन्न। यस्ता शब्द संस्कृतकै नियमले बन्छन्; शङ्का लागे शब्दकोश हेर्नुहोस्।
श र स छुट्याउने एउटा सजिलो सङ्केत: अर्को व्यञ्जनसँग जोडिँदा कुन ‘स’ आउँछ भन्ने त्यो व्यञ्जनले नै बताउँछ।
| पछि आउने अक्षर | आउने ‘स’ | उदाहरण |
|---|---|---|
| च, छ | श | निश्चय, पश्चिम, पश्चात् |
| ट, ठ | ष | कष्ट, निष्ठा |
| त, थ | स | अस्तित्व, नमस्ते, स्थान |
बाँकी तत्सम शब्दमा कुन ‘स’ छ भन्ने याद गर्नुपर्छ: देश, आशा, शब्द, शक्ति; विषय, मनुष्य, शेष; सत्य, संसार, सूर्य। एउटै शब्दमा दुई फरक ‘स’ पनि हुन सक्छन्: सन्देश, विशेष, शासन।
तद्भव र आगन्तुक शब्दमा स
बोलचालमा बनेका र अरू भाषाबाट आएका शब्दमा प्रायः स मात्र लेखिन्छ:
- तद्भव: साँझ (सन्ध्या बाट), सुन (सुवर्णबाट), सासू, सजिलो, बसोबास, पसिना।
- आगन्तुक: सहर, सहिद, सायद, पेसा, सिकार, इसारा, जोस, निसान (फारसी, अरबी); मेसिन, स्टेसन, सेयर (अङ्ग्रेजी)।
शब्दकोशको पहिलो संस्करणले नै धेरैजसो आगन्तुक शब्दलाई नेपाली उच्चारणअनुसार समा लेखेको थियो: सुरु, स्टेसन, असिस्टेन्ट। दसौँ संस्करणले (२०७५) यसलाई अझ कडा बनायो: सबै आगन्तुक शब्दमा स मात्र।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जात, थर र आधिकारिक नाम
मानिसको पहिचानसँग जोडिएका नाममा नियमभन्दा समुदायको चलन ठुलो हुन्छ। जाति र थर बुझाउने शब्दमा सम्बन्धित समुदायले जुन हिज्जे चलाएको छ, शब्दकोशले त्यही राखेको छ: शेर्पा, शाह, शाही, शेरचन, जोशी। थर जोशी र विशेषण जोसी (जोस भएको) फरक शब्द हुन्; थरमा शनै लेख्नुहोस्।
कसैको आफ्नै नाम उसले जसरी लेख्छ, त्यसरी नै लेख्नुहोस्। सरकारी निकाय र ठाउँका आधिकारिक नाम पनि सरकारले जसरी लेख्छ, त्यसरी: कोशी प्रदेश, मधेश प्रदेश। साधारण शब्दका रूपमा भने शब्दकोशले कोसी र मधेस लेखेको छ।
पहिले कसरी, अहिले कसरी
पहिलेको चलन (२०४०)। शब्दकोशको पहिलो संस्करणले तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण राख्यो, र तद्भव तथा विदेशी शब्दमा प्रायः स। तर नाम, थर, पदवी जनाउने र समाज तथा संस्कृतिमा महत्त्व भएका कतिपय शब्दमा पुरानै श राख्यो। त्यसको उदाहरणमा शाह सँगै शहीद पनि थियो।
नयाँ नियम (२०७५)। दसौँ संस्करणको संशोधन समितिले:
- श, ष र स को प्रयोग अघिल्ला संस्करणकै अनुसार राख्यो।
- जाति र थरका शब्दमा समुदायकै चलन मान्यो: शेर्पा, शाह, जोशी।
- सबै आगन्तुक शब्दमा स मात्र लेख्यो। पहिले चलेका शहीद, शहर जस्ता हिज्जेलाई प्रविष्टि त दियो, तर ‘हे.’ गरेर प्रयोगका लागि सहिद, सहरतिर पठायो।
शब्दकोशका प्रविष्टि यी उदाहरणभन्दा धेरै अघि पुग्छन्। अहिले ‘हे.’ ले अर्को हिज्जेतिर पठाइएका केही शब्द:
| यसरी नलेख्नुहोस् | यसरी लेख्नुहोस् | किन |
|---|---|---|
| शहीद, शहर, शायद, पेशा | सहिद, सहर, सायद, पेसा | आगन्तुक शब्द, स मात्र |
| इशारा, शिकार, निशान, जोश | इसारा, सिकार, निसान, जोस | आगन्तुक शब्द, स मात्र |
| मेशिन, शेयर | मेसिन, सेयर | अङ्ग्रेजीबाट आएका, स मात्र |
| दशैँ, मशान | दसैँ, मसान | तद्भव शब्द, स |
| दस | दश | तत्सम सङ्ख्या, संस्कृतकै श |
| वेष, शब्दकोष, विमर्ष | वेश, शब्दकोश, विमर्श | तत्सम शब्द, संस्कृतकै श |
| कोशिका, निसेचन | कोषिका, निषेचन | तत्सम शब्द, संस्कृतकै ष |
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
कुन हिज्जे लेख्ने भनेर छुट्याउने तरिका ह्रस्व र दीर्घमा जस्तै हो:
- अर्थसहितको प्रविष्टि प्रयोग गर्ने हिज्जे हो।
- ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: शहरको प्रविष्टिमा ‘हे. सहर’ मात्र छ।
- शब्दको स्रोत ठुलो कोष्ठमा हुन्छ। [सं.] ले तत्सम शब्द जनाउँछ; [सं. शाक] जस्तो संस्कृत शब्दसहितको चिह्नले त्यो शब्द संस्कृतको शब्दबाट फेरिएर बनेको तद्भव हो भन्ने देखाउँछ। [फा.], [अ.], [अङ्.] ले फारसी, अरबी र अङ्ग्रेजीबाट आएको जनाउँछन्। जस्तै, साग [सं. शाक], मसान [सं. श्मशान], सहर [फा. शहर]। स्रोत चिनेपछि कुन ‘स’ लेख्ने भन्ने प्रायः आफैँ थाहा हुन्छ।
- उस्तै सुनिने तर फरक अर्थ भएका शब्द छुट्टाछुट्टै प्रविष्टिमा छन्: शव (लास) र सब (सबै), दिशा (पूर्व, पश्चिम…) र दिसा (मल), शिला (ढुङ्गो) र सिला (बाली उठाएपछि खेतमा छुटेका बाला)। यस्ता शब्द उस्तै सुनिने, फरक अर्थ मा छन्।
‘शहरमा’, ‘जोशले’ जस्ता शब्द पनि शब्द जाँच्ने ठाउँ मा लेखेर जाँच्न सकिन्छ। त्यहाँ शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका श, ष, सका सबै शब्द छन्।
कुन सूचीका सबै हिज्जे आजको शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीको नेपाली हाम्रो श्रम र सिप एकाइमा श, ष र स का नियम अभ्याससहित छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्। इ / ई र उ / ऊ का नियम ह्रस्व र दीर्घ मा, ब र व का ब र व मा छन्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संशोधन समितिको भनाइ, ‘श, ष र स को प्रयोग’ (पृ. x) र पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxii–xxiii, पुनर्मुद्रित)। हिज्जे र शब्दका स्रोत यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (‘नेपाली हाम्रो श्रम र सिप’ पाठको वर्णविन्यास)।
