विद्यालय कि बिद्यालय? वैशाख कि बैशाख? वर्ष कि बर्ष? नेपालीमा शब्दको सुरुको व बोल्दा प्रायः ब जस्तै सुनिन्छ: विद्यालयलाई धेरैले ‘बिद्यालय’ झैँ उच्चारण गर्छन्। त्यसैले कानले सुनेर ब र व छुट्याउन सकिँदैन। यस पानामा ब र व का मुख्य नियम छन्: कुन शब्दमा कुन आउँछ, शब्दकोशले कसरी देखाउँछ, र कहाँ नियमले मात्र पुग्दैन।
पहिलो प्रश्न: शब्द कहाँबाट आयो?
अरू वर्णविन्यासमा जस्तै यहाँ पनि नियम बुझ्ने साँचो शब्दको स्रोत हो:
- तत्सम: संस्कृतबाट नबदलिई आएका शब्द। संस्कृतमा व छ भने व, ब छ भने ब।
- तद्भव: संस्कृतबाट आएर नेपालीमा रूप फेरिएका शब्द। यिनमा संस्कृतको व प्रायः ब भएको छ।
- आगन्तुक: अरू भाषाबाट आएका शब्द। यिनमा मूल भाषाको उच्चारणअनुसार लेखिन्छ।
तत्सम शब्दमा
तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण रहन्छ:
- व भएका: विद्या, विद्यार्थी, विषय, विवरण, विवाह, वर्ष, वायु, वेद, देव, वैशाख, वस्तु, वाक्य, वातावरण।
- ब भएका: बालक, बुद्धि, बल, बन्धु, ब्राह्मण, बाधा, कुबेर, बीज।
संस्कृतमा कुन वर्ण छ भन्ने याद गर्नुपर्छ। उच्चारणले मद्दत गर्दैन: वर्ष र बल दुवैको सुरु बोल्दा उस्तै सुनिन्छ। बालकलाई कतिपयले वालक लेख्छन्, र वेदलाई बेद; दुवै गलत हुन्।
तद्भव शब्दमा ब
संस्कृतको व भएको शब्द नेपालीमा रूप फेरेर आउँदा प्रायः ब भएको छ। शब्दकोशले यी शब्दको स्रोत यसरी देखाउँछ:
| संस्कृत शब्द | नेपालीमा बनेको तद्भव |
|---|---|
| वधूटी | बुहारी |
| विभात | बिहान |
| वाराणसी | बनारस |
| विंश | बिस |
| व्याज | ब्याज (सापटीमा तिर्ने) |
बोलचालका धेरै शब्दमा पनि बनै छ: बिरामी, बारी, बिहे, बिउ, बिजुली।
वन र बन दुवै शुद्ध छन्। वन तत्सम हो, बन त्यसैको तद्भव। शब्दकोशको पहिलो संस्करणले (२०४०) नै भनेको थियो: धेरै चल्तीमा आएर तद्भवजस्तै भएका बन जस्ता शब्दलाई नेपाली उच्चारणअनुसारको रूपमा पनि राखिएको छ।
संयुक्त अक्षरमा व
अर्को व्यञ्जनसँग पछि जोडिएर आउँदा प्रायः व लेखिन्छ, र त्यहाँ व कै उच्चारण पनि सुनिन्छ:
- स्व, द्व, ज्व, त्व, श्व, ध्व: स्वर, स्वागत, द्वार, ज्वरो, महत्त्व, विश्व, ध्वनि।
- व्य: व्यक्ति, व्यापार, व्यवहार, व्यापारी। ब्यापारी लेख्नु गलत हो; शब्दकोशले त्यसलाई ‘हे. व्यापारी’ गरेको छ।
म पछि भने प्रायः ब आउँछ: सम्बन्ध, अम्बर, लम्बाइ, सम्बोधन। तर सम् पछि व आउने शब्दमा आधा म् होइन, शिरविन्दु लेखिन्छ: संवाद, संविधान, संवत्। सम्वत् लाई शब्दकोशले ‘हे. संवत्’ गरेको छ।
आगन्तुक शब्दमा
अरू भाषाबाट आएका शब्दमा प्रायः मूल उच्चारणअनुसार लेखिन्छ:
- **अङ्ग्रेजीको bमा ब**: बस, बैङ्क, बिल, बजेट।
- **अङ्ग्रेजीको wमा व**: वेबसाइट, वडा (ward)। वेबसाइटमा सुरुको wमा व र बिचको bमा ब छ।
- अरबी र फारसीका शब्दमा प्रायः ब: किताब, बजार। तर केही शब्दमा व छ: आवाज, वजन।
अरबी र फारसीबाट आएका शब्दमा एउटै नियमले सबै छुट्टिँदैन। आवाज र वजनमा व, तर बर्दी मा ब। यस्ता ठाउँमा नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।
कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उस्तै सुनिने, फरक अर्थ
ब र व मात्र फरक भएका केही जोडीको अर्थ नै फरक छ। यी हिज्जेका गल्ती होइनन्, छुट्टाछुट्टै शब्द हुन्:
| यो | अर्थ | यो | अर्थ |
|---|---|---|---|
| वा | अथवा (यो वा त्यो) | बा | बुबा |
| वार | दिन (आइतवार, सोमवार) | बार | पटक (बारबार); पर्खाल |
| वडा | गाउँपालिका वा नगरपालिकाको भाग | बडा | बाबुका दाजु |
| वर | दुलहा; आशीर्वाद | बर | एक ठुलो रुख |
| विष | जहर | बिस | २० |
| विचार | सोचाइ | बिचार | शोकमा परेकालाई दिइने सिधा वा सान्त्वना |
| व्याज | बहाना, निहुँ | ब्याज | सापटीमा तिर्ने रकम; लुगामा लगाइने चिह्न |
यस्ता अरू जोडी उस्तै सुनिने, फरक अर्थ मा छन्।
पहिले कसरी, अहिले कसरी
ब र व का लागि शब्दकोशको दसौँ संस्करणले (२०७५) कुनै छुट्टै नयाँ नियम बनाएन। तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण राख्ने चलन पहिलो संस्करण (२०४०) देखि नै छ, र बन जस्ता चल्तीका तद्भव रूप पनि त्यतिबेलैदेखि शब्दकोशमा छन्।
तर शब्दकोशका प्रविष्टिले धेरै चल्तीका हिज्जेलाई ‘हे.’ गरेर अर्कोतिर पठाएका छन्। यी हिज्जे नलेख्नुहोस्:
| यसरी नलेख्नुहोस् | यसरी लेख्नुहोस् | किन |
|---|---|---|
| बैशाख, बस्तु, बर्तनी | वैशाख, वस्तु, वर्तनी | तत्सम, संस्कृतकै व |
| बिम्ब, बाण | विम्ब, वाण | तत्सम, संस्कृतकै व |
| वाधा, कुवेर | बाधा, कुबेर | तत्सम, संस्कृतकै ब |
| ब्यापारी | व्यापारी | तत्सम, व्य |
| विचार्नु, विकासे | बिचार्नु, बिकासे | नेपालीमै बनेका शब्द, ब |
| आबाज, बजन | आवाज, वजन | आगन्तुक, शब्दकोशकै हिज्जे |
| वर्दी | बर्दी | आगन्तुक, शब्दकोशकै हिज्जे |
| सम्वत् | संवत् | व अघि शिरविन्दु |
शब्दकोशले कसरी देखाउँछ
- अर्थसहितको प्रविष्टि प्रयोग गर्ने हिज्जे हो।
- ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: बैशाखको प्रविष्टिमा ‘हे. वैशाख’ मात्र छ।
- शब्दको स्रोत ठुलो कोष्ठमा हुन्छ: [सं.] ले तत्सम शब्द जनाउँछ। [सं. वधूटी] जस्तो संस्कृत शब्दसहितको चिह्नले त्यो शब्द संस्कृतको शब्दबाट फेरिएर बनेको हो भन्ने देखाउँछ: बुहारी [सं. वधूटी], बिहान [सं. विभात]।
- दुवै रूपमा अर्थ छ भने दुवै शुद्ध हुन्: वन र बन।
‘बैशाखमा’, ‘ब्यापारीले’ जस्ता शब्द पनि शब्द जाँच्ने ठाउँ मा लेखेर जाँच्न सकिन्छ। त्यहाँ शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका ब र व का सबै शब्द छन्।
कुन सूचीका सबै हिज्जे आजको शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षा १० मा
कक्षा १० नेपालीको व्यावसायिक चिठी एकाइमा ब र व का नियम अभ्याससहित छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्। श, ष र स का नियम श, ष र स मा छन्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxii, पुनर्मुद्रित) र संशोधन समितिको भनाइ (पृ. ix–x)। हिज्जे, अर्थ र शब्दका स्रोत यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
- कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (‘व्यावसायिक चिठी’ पाठको वर्णविन्यास)।
