Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

ब र व: कहाँ ब, कहाँ व

वर्णविन्यास: ब र व

विद्यालय कि बिद्यालय? वैशाख कि बैशाख? वर्ष कि बर्ष? नेपालीमा शब्दको सुरुको व बोल्दा प्रायः ब जस्तै सुनिन्छ: विद्यालयलाई धेरैले ‘बिद्यालय’ झैँ उच्चारण गर्छन्। त्यसैले कानले सुनेर ब र व छुट्याउन सकिँदैन। यस पानामा ब र व का मुख्य नियम छन्: कुन शब्दमा कुन आउँछ, शब्दकोशले कसरी देखाउँछ, र कहाँ नियमले मात्र पुग्दैन।

पहिलो प्रश्न: शब्द कहाँबाट आयो?

अरू वर्णविन्यासमा जस्तै यहाँ पनि नियम बुझ्ने साँचो शब्दको स्रोत हो:

  • तत्सम: संस्कृतबाट नबदलिई आएका शब्द। संस्कृतमा व छ भने व, ब छ भने ब।
  • तद्भव: संस्कृतबाट आएर नेपालीमा रूप फेरिएका शब्द। यिनमा संस्कृतको व प्रायः ब भएको छ।
  • आगन्तुक: अरू भाषाबाट आएका शब्द। यिनमा मूल भाषाको उच्चारणअनुसार लेखिन्छ।

तत्सम शब्दमा

तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण रहन्छ:

  • व भएका: विद्या, विद्यार्थी, विषय, विवरण, विवाह, वर्ष, वायु, वेद, देव, वैशाख, वस्तु, वाक्य, वातावरण।
  • ब भएका: बालक, बुद्धि, बल, बन्धु, ब्राह्मण, बाधा, कुबेर, बीज।

संस्कृतमा कुन वर्ण छ भन्ने याद गर्नुपर्छ। उच्चारणले मद्दत गर्दैन: वर्ष र बल दुवैको सुरु बोल्दा उस्तै सुनिन्छ। बालकलाई कतिपयले वालक लेख्छन्, र वेदलाई बेद; दुवै गलत हुन्।

तद्भव शब्दमा ब

संस्कृतको व भएको शब्द नेपालीमा रूप फेरेर आउँदा प्रायः ब भएको छ। शब्दकोशले यी शब्दको स्रोत यसरी देखाउँछ:

संस्कृत शब्द नेपालीमा बनेको तद्भव
वधूटी बुहारी
विभात बिहान
वाराणसी बनारस
विंश बिस
व्याज ब्याज (सापटीमा तिर्ने)

बोलचालका धेरै शब्दमा पनि बनै छ: बिरामी, बारी, बिहे, बिउ, बिजुली।

वन र बन दुवै शुद्ध छन्। वन तत्सम हो, बन त्यसैको तद्भव। शब्दकोशको पहिलो संस्करणले (२०४०) नै भनेको थियो: धेरै चल्तीमा आएर तद्भवजस्तै भएका बन जस्ता शब्दलाई नेपाली उच्चारणअनुसारको रूपमा पनि राखिएको छ।

संयुक्त अक्षरमा व

अर्को व्यञ्जनसँग पछि जोडिएर आउँदा प्रायः व लेखिन्छ, र त्यहाँ व कै उच्चारण पनि सुनिन्छ:

  • स्व, द्व, ज्व, त्व, श्व, ध्व: स्वर, स्वागत, द्वार, ज्वरो, महत्त्व, विश्व, ध्वनि।
  • व्य: व्यक्ति, व्यापार, व्यवहार, व्यापारी। ब्यापारी लेख्नु गलत हो; शब्दकोशले त्यसलाई ‘हे. व्यापारी’ गरेको छ।

म पछि भने प्रायः ब आउँछ: सम्बन्ध, अम्बर, लम्बाइ, सम्बोधन। तर सम् पछि व आउने शब्दमा आधा म् होइन, शिरविन्दु लेखिन्छ: संवाद, संविधान, संवत्। सम्वत् लाई शब्दकोशले ‘हे. संवत्’ गरेको छ।

आगन्तुक शब्दमा

अरू भाषाबाट आएका शब्दमा प्रायः मूल उच्चारणअनुसार लेखिन्छ:

  • **अङ्ग्रेजीको bमा ब**: बस, बैङ्क, बिल, बजेट।
  • **अङ्ग्रेजीको wमा व**: वेबसाइट, वडा (ward)। वेबसाइटमा सुरुको wमा व र बिचको bमा ब छ।
  • अरबी र फारसीका शब्दमा प्रायः ब: किताब, बजार। तर केही शब्दमा व छ: आवाज, वजन।

अरबी र फारसीबाट आएका शब्दमा एउटै नियमले सबै छुट्टिँदैन। आवाज र वजनमा व, तर बर्दी मा ब। यस्ता ठाउँमा नियम मात्र सम्झेर पुग्दैन; शब्दकोशमा जसरी छ, त्यसरी लेख्नुहोस्।

कुन वाक्यको हिज्जे शुद्ध छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

उस्तै सुनिने, फरक अर्थ

ब र व मात्र फरक भएका केही जोडीको अर्थ नै फरक छ। यी हिज्जेका गल्ती होइनन्, छुट्टाछुट्टै शब्द हुन्:

यो अर्थ यो अर्थ
वा अथवा (यो वा त्यो) बा बुबा
वार दिन (आइतवार, सोमवार) बार पटक (बारबार); पर्खाल
वडा गाउँपालिका वा नगरपालिकाको भाग बडा बाबुका दाजु
वर दुलहा; आशीर्वाद बर एक ठुलो रुख
विष जहर बिस २०
विचार सोचाइ बिचार शोकमा परेकालाई दिइने सिधा वा सान्त्वना
व्याज बहाना, निहुँ ब्याज सापटीमा तिर्ने रकम; लुगामा लगाइने चिह्न

यस्ता अरू जोडी उस्तै सुनिने, फरक अर्थ मा छन्।

पहिले कसरी, अहिले कसरी

ब र व का लागि शब्दकोशको दसौँ संस्करणले (२०७५) कुनै छुट्टै नयाँ नियम बनाएन। तत्सम शब्दमा संस्कृतकै वर्ण राख्ने चलन पहिलो संस्करण (२०४०) देखि नै छ, र बन जस्ता चल्तीका तद्भव रूप पनि त्यतिबेलैदेखि शब्दकोशमा छन्।

तर शब्दकोशका प्रविष्टिले धेरै चल्तीका हिज्जेलाई ‘हे.’ गरेर अर्कोतिर पठाएका छन्। यी हिज्जे नलेख्नुहोस्:

यसरी नलेख्नुहोस् यसरी लेख्नुहोस् किन
बैशाख, बस्तु, बर्तनी वैशाख, वस्तु, वर्तनी तत्सम, संस्कृतकै व
बिम्ब, बाण विम्ब, वाण तत्सम, संस्कृतकै व
वाधा, कुवेर बाधा, कुबेर तत्सम, संस्कृतकै ब
ब्यापारी व्यापारी तत्सम, व्य
विचार्नु, विकासे बिचार्नु, बिकासे नेपालीमै बनेका शब्द, ब
आबाज, बजन आवाज, वजन आगन्तुक, शब्दकोशकै हिज्जे
वर्दी बर्दी आगन्तुक, शब्दकोशकै हिज्जे
सम्वत् संवत् व अघि शिरविन्दु

शब्दकोशले कसरी देखाउँछ

  1. अर्थसहितको प्रविष्टि प्रयोग गर्ने हिज्जे हो।
  2. ‘हे.’ मात्र भएको प्रविष्टिले उही शब्दको अर्को हिज्जेतिर पठाउँछ भने त्यो हिज्जे नलेख्नुहोस्: बैशाखको प्रविष्टिमा ‘हे. वैशाख’ मात्र छ।
  3. शब्दको स्रोत ठुलो कोष्ठमा हुन्छ: [सं.] ले तत्सम शब्द जनाउँछ। [सं. वधूटी] जस्तो संस्कृत शब्दसहितको चिह्नले त्यो शब्द संस्कृतको शब्दबाट फेरिएर बनेको हो भन्ने देखाउँछ: बुहारी [सं. वधूटी], बिहान [सं. विभात]।
  4. दुवै रूपमा अर्थ छ भने दुवै शुद्ध हुन्: वन र बन।

‘बैशाखमा’, ‘ब्यापारीले’ जस्ता शब्द पनि शब्द जाँच्ने ठाउँ मा लेखेर जाँच्न सकिन्छ। त्यहाँ शब्दकोशले अर्को हिज्जेतिर पठाएका ब र व का सबै शब्द छन्।

कुन सूचीका सबै हिज्जे आजको शब्दकोशअनुसार शुद्ध छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षा १० मा

कक्षा १० नेपालीको व्यावसायिक चिठी एकाइमा ब र व का नियम अभ्याससहित छन्। धेरै प्रश्नमा अभ्यास गर्न व्याकरण अभ्यास: वर्णविन्यास (कक्षा ९–१०) र कक्षा ६–८ हेर्नुहोस्। श, ष र स का नियम श, ष र स मा छन्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: पहिलो संस्करणको सम्पादकीयको वर्णविन्यास खण्ड (पृ. xxii, पुनर्मुद्रित) र संशोधन समितिको भनाइ (पृ. ix–x)। हिज्जे, अर्थ र शब्दका स्रोत यसैका प्रविष्टिबाट जाँचिएका छन्।
  • कक्षा १० नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (‘व्यावसायिक चिठी’ पाठको वर्णविन्यास)।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन