नियम
- वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रियाको भावमध्ये कुनलाई प्रधानता दिइएको छ भन्ने क्रियाको रूप वाच्य हो; वाच्य तीन प्रकारका छन्: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य।
- कर्तृवाच्य सकर्मक र अकर्मक दुवै क्रियाबाट बन्छ र क्रिया कर्ताको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदरअनुसार हुन्छ: म कविता लेख्छु; दिदी गाउँ जानुभयो।
- कर्मवाच्य सकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ: कर्तामा ‘द्वारा’ वा ‘बाट’ लाग्छ, धातुमा ‘इ’ थपिन्छ र क्रिया कर्मअनुसार हुन्छ: सरिताले लोकगीत गाइन् → सरिताद्वारा लोकगीत गाइयो।
- कर्मवाच्यमा कर्मको ‘लाई’ हटाइन्छ र क्रिया त्यही कर्मको पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदरअनुसार हुन्छ: काकाले भतिजीलाई बोलाउनुभयो → काकाद्वारा भतिजी बोलाइइन्; आमाले मलाई उठाउनुभयो → आमाद्वारा म उठाइएँ।
- भाववाच्य अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ: कर्तामा ‘द्वारा’ लाग्छ वा कर्ता हटाइन्छ, ‘म’ को सट्टा ‘आफू’ आउँछ र क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्ग र अनादरको हुन्छ: पाहुनाहरू आँगनमा बसे → पाहुनाहरूद्वारा आँगनमा बसियो।
- धातुमा ‘इ’ जोड्दा: लेख् → लेखिन्छ, पढ् → पढिँदै छ, गा → गाइयो, बोलाउ → बोलाइन्छ, जा → गइन्छ, हु → भइयो, रो → रोइन्थ्यो।
- कर्मवाच्य वा भाववाच्यलाई कर्तृवाच्य बनाउँदा ‘द्वारा’ हटाएर कर्तालाई प्रधान बनाइन्छ (सकर्मक भूत र पूर्ण पक्षमा ‘ले’ सहित) र क्रिया कर्ताअनुसार बदलिन्छ; कर्ता लुकेको छ भने अर्थ मिल्ने कर्ता थपिन्छ: चौरमा कुदियो → हामी चौरमा कुद्यौँ।
- ‘सहभागी हुनु’, ‘खुसी हुनु’ जस्ता पूरकसहितका ‘हुनु’ क्रिया अकर्मक हुन्; यिनबाट भाववाच्य बन्छ, कर्मवाच्य होइन: हामीद्वारा वृक्षरोपणमा सहभागी भइयो।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक