नियम
- काम हुने, गर्ने वा भएको कुरा बुझाउने क्रियापद करण (सकारात्मक) र काम नहुने, नगर्ने वा नभएको कुरा बुझाउने क्रियापद अकरण (नकारात्मक) हो: बिउ आयो → बिउ आएन।
- करणलाई अकरण बनाउँदा काल, पक्ष, पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदर उही रहन्छन्, नकार मात्र थपिन्छ: पठाएको छ → पठाएको छैन।
- सामान्य वर्तमानमा ‘दैन’ लाग्छ (पठाउँछ → पठाउँदैन, पठाउँछन् → पठाउँदैनन्, म पठाउँछु → पठाउँदिनँ, उनी लेख्छिन् → लेख्दिनन्); कर्मवाच्यमा गरिन्छ → गरिँदैन, पाइन्छ → पाइँदैन।
- सामान्य भूतमा ‘एन’ (पठायो → पठाएन, म गएँ → गइनँ), अज्ञात भूतमा ‘नछ’ (पठाएछ → पठाएनछ) र अभ्यस्त भूतमा ‘दैनथ्यो’ (पठाउँथ्यो → पठाउँदैनथ्यो) लाग्छ; आदरार्थीमा पठाउनुभयो → पठाउनुभएन, पठाउनुहुन्छ → पठाउनुहुन्न।
- अपूर्ण, पूर्ण र भविष्यत्मा सहायक क्रिया मात्र अकरण हुन्छ: गर्दै छ → गर्दै छैन, गरेको थियो → गरेको थिएन, गर्ने छ → गर्ने छैन।
- आज्ञा, इच्छा र सम्भावनाका क्रियामा तथा कृदन्तमा अगाडि ‘न’ लाग्छ: पठाउनुहोस् → नपठाउनुहोस्, आओस् → नआओस्, आउला → नआउला, गरेको → नगरेको, गरे → नगरे।
- ‘हो’ र ‘छ’ का अकरण फरक छन्: चिनारीमा हो → होइन, हुन् → होइनन्; रहनु वा हुनु बुझाउँदा छ → छैन, थियो → थिएन।
- वाक्य करण हो कि अकरण भन्ने कुरा मुख्य (समापिका) क्रियापदले देखाउँछ; ‘नआएकाले’ जस्तो कृदन्तमा ‘न’ भए पनि मुख्य क्रिया करण भए वाक्य करण हो।
- कहिल्यै, कोही पनि, कुनै पनि, पटक्कै जस्ता शब्दसँग कथनको क्रिया अकरण हुन्छ; यस्तो वाक्यलाई करणमा बदल्दा ती शब्द पनि बदलिन्छन्: ऊ कहिल्यै ढिलो आउँदैन → ऊ सधैँ समयमै आउँछ।
यस पटक: ० ठिक, ० बेठिक