Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

बुँदाबाट कथा र जीवनी

सिर्जनात्मक लेखन: निर्देशित रचना

प्रश्नपत्रमा आठवटा छोटा बुँदा छन्, र तल लेखिएको छ: “दिइएका बुँदाका आधारमा कथा लेख्नुहोस्।” एक जना विद्यार्थीले हरेक बुँदालाई एक एक वाक्यमा बदल्यो, र पाँच मिनेटमै आठ हरफको ‘कथा’ तयार भयो। पढ्दा त्यो कथा होइन, सूची जस्तो लाग्यो। अर्कोले बुँदाबिचका खाली ठाउँमा पात्रको मनको कुरा, सानो संवाद र गाउँको दृश्य थप्यो। बुँदा उही थिए, तर दोस्रो कापीको कथा जीवन्त बन्यो।

बुँदाबाट कथा वा जीवनी लेख्नु एसईईको ‘निर्देशित रचना’ हो। निर्देशित भनेको बाटो दिइएको। कुन कुन घटना आउँछन् भन्ने बाटो बुँदामा हुन्छ, तर हिँड्ने काम तपाईँको हो। यस पानामा कथा र जीवनी दुवै लेख्ने तरिका सिकौँ, किनभने दुवैमा बुँदा दिइन्छन्, तर बुँदासँग गर्ने व्यवहार फरक हुन्छ।

कथा र जीवनी: फरक कहाँ छ?

कक्षा ९ र १० को विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार निर्देशित रचनामा कथा वा जीवनीबाट एउटा प्रश्न सोधिन्छ। दुवैमा बुँदा जोडेर अनुच्छेद बनाउनुपर्छ, तर बुँदाको अर्थ फरक हुन्छ।

बुँदाबाट कथा बुँदाबाट जीवनी
पात्र प्रायः काल्पनिक वास्तविक व्यक्ति
बुँदा के हुन्? घटनाको ढाँचा व्यक्तिका तथ्य: मिति, ठाउँ, काम, सम्मान
आफैँ थप्न मिल्ने घटना जोड्ने प्रसङ्ग, परिवेश, पात्रको भावना, संवाद, अन्त्य बुँदा जोड्ने वाक्य, अनुच्छेदको सुरु, निष्कर्ष
थप्न नमिल्ने बुँदासँग बाझिने घटना बुँदामा नभएको कुनै पनि तथ्य
काल भूत काल घटना भूत कालमा; जीवित व्यक्तिको आजको काम वर्तमानमा
अन्त्य घटनाको परिणाम, र त्यसबाट आउने सन्देश व्यक्तिको महत्त्व वा उनको जीवनबाट पाइने प्रेरणा

जीवनीका बुँदामा ‘वि.सं. २०२५ मा प्रवेशिका उत्तीर्ण’ मात्र दिइएको छ। तलका कुन वाक्य जीवनीमा लेख्न मिल्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

बुँदाबाट कथा लेख्ने

लेख्ने तरिका

  1. सबै बुँदा एक पटक पढ्नुहोस् र कथा कहाँ सुरु भई कहाँ पुग्छ भनेर बुझ्नुहोस्। पहिलो दुई तीन बुँदा प्रायः आदि (पात्र र समस्या), बिचका मध्य (समस्या बढ्ने वा मोड आउने) र अन्तिम एक दुई अन्त्य (समाधान र परिणाम) हुन्छन्।
  2. घटनाको क्रम नबिगार्नुहोस्। बुँदा प्रायः घटना घटेकै क्रममा दिइन्छन्। एउटा घटना छुटाउँदा वा अघिपछि पार्दा कथाको कारण र परिणाम बिग्रन्छ। मूल कुरा छुट्यो भने कथा निर्जीव हुन्छ।
  3. बुँदाबिचका खाली ठाउँ भर्नुहोस्। हरेक दुई बुँदाबिच आफैँलाई सोध्नुहोस्: किन भयो? कहाँ भयो? पात्रलाई कस्तो लाग्यो? यही उत्तरले बुँदालाई कथामा जोड्छ।
  4. सुरु सिधा गर्नुहोस्। पात्र, ठाउँ र समय एक दुई वाक्यमै चिनाएर पहिलो घटनामा पस्नुहोस्।
  5. एक दुई ठाउँमा संवाद राख्नुहोस्, विशेष गरी मोड आउने ठाउँमा। संवादले कथालाई जीवन्त बनाउँछ, तर पूरा कथा संवादमै नलेख्नुहोस्।
  6. अन्त्य टुङ्ग्याउनुहोस्। बुँदामा अन्त्य दिइएको छ भने त्यसलाई पूरा गर्नुहोस्; दिइएको छैन भने समस्या कसरी सुल्झियो भनेर आफैँ लेख्नुहोस्। सन्देश छ भने अन्तिम घटनाबाटै देखिने गरी राख्नुहोस्; छुट्टै उपदेशको लामो अनुच्छेद चाहिँदैन।
  7. शीर्षक दिनुहोस्। छोटो, र कथाको केन्द्रमा भएको वस्तु, पात्र वा मोडबाट।
  8. काल र आदर एउटै राख्नुहोस्। कथा भूत कालमा (गयो, भन्यो, थाली) लेखिन्छ। पात्रलाई सुरुमा ऊ भन्नुभयो भने अन्त्यसम्म ऊ नै।

नमुना कथा

बुँदाबाट जीवनी लेख्ने

जीवनी वास्तविक व्यक्तिको जीवनको विवरण हो। त्यसैले जीवनीमा सबैभन्दा ठुलो नियम एउटै छ: बुँदामा नभएको तथ्य नथप्नुहोस्। मिति, ठाउँ र अङ्क जस्ताका तस्तै राख्नुहोस्। तपाईँको काम तथ्यलाई क्रम मिलाएर जोड्नु, र अन्त्यमा व्यक्तिको महत्त्व भन्नु हो।

क्रम

  1. परिचय: व्यक्ति को हुन्, किन चिनिन्छन्; एक दुई वाक्यमा।
  2. जन्म र परिवार: मिति, ठाउँ, आमाबुबा।
  3. बाल्यकाल र शिक्षा: कहाँ, कसरी पढे।
  4. काम र योगदान: सबैभन्दा लामो भाग; एक अनुच्छेदमा एक पक्ष।
  5. सम्मान: पाएका पुरस्कार, बुँदामा दिइएकै क्रममा।
  6. मृत्यु, बुँदामा दिइएको छ भने।
  7. निष्कर्ष: उनको महत्त्व वा उनको जीवनबाट पाइने प्रेरणा, एक दुई वाक्यमा।

भाषा

  • तृतीय पुरुष र आदर: पाठ्यपुस्तकका जीवनीमा उनी, उनले, गरे, भए लेखिन्छ; महिलाका लागि उनी, गरिन्, भइन्। जुन तह छान्नुभयो, अन्त्यसम्म त्यही।
  • काल: बितेका घटना भूत कालमा (जन्मिए, पढे, स्थापना गरे)। व्यक्ति जीवित छन् र आज पनि त्यही काम गर्छन् भने त्यो कुरा वर्तमानमा (उनी आँखाका प्रख्यात डाक्टर हुन्, उपचार गर्दै आएका छन्)।
  • बुँदाका टुक्रा वाक्यमा: ‘बनारसबाट उच्च शिक्षा’ जस्तो बुँदा जीवनीमा उनले बनारसबाट उच्च शिक्षा हासिल गरे बन्छ।

नमुना जीवनी

यी बुँदा कक्षा १० को ‘सन्दुक रुइत’ पाठबाट टिपिएका हुन्। यो पाठ हाम्रो कक्षा १० नेपाली मा पनि छ।

सामान्य गल्ती

परीक्षामा

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिका २०८० अनुसार:

कक्षा ८ कक्षा ९ र १० (एसईई)
अङ्क ३ ४
के सोधिन्छ कथा वा जीवनीबाट १ र दैनिकी, संवाद वा मनोवादबाट १, दुईमध्ये एक कथा वा जीवनीबाट १ र वादविवाद, संवाद वा मनोवादबाट १, दुईमध्ये एक
नमुना प्रश्न बाबुराम आचार्यको जीवनी, शीर्षकसमेत गायिका तारादेवीको जीवनी, शीर्षकसमेत

दुवै कक्षाका नमुना प्रश्नमा जीवनी आएकाले परीक्षण कुञ्जिकामा जीवनीको मात्र अङ्क विभाजन छ:

के हेरिन्छ कक्षा ८ एसईई
विषयवस्तुको आदि, मध्य र अन्त्यको क्रमिक संयोजन र शीर्षक १ १
मौलिक प्रस्तुतीकरण शैली र वाक्य गठन २ २
भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न, पदसङ्गति) (सामान्य त्रुटिमा परीक्षकको विवेक) १

कथाको छुट्टै अङ्क विभाजन कुञ्जिकामा छैन। तालिकामा कथा वा जीवनीको शब्दसङ्ख्या पनि तोकिएको छैन। हाम्रो कक्षा १० को ‘घरझगडा’ एकाइले कथाका लागि करिब १५० देखि २०० शब्द सुझाएको छ; यो हाम्रो सल्लाह हो, तालिकाको नियम होइन। चार अङ्कका लागि पाँच सात छोटा अनुच्छेद प्रायः पुग्छन्।

अर्को विकल्पका रचना पनि यसै खण्डमा छन्: संवाद संवाद र अन्तर्वार्ता पानामा, अनि दैनिकी, मनोवाद र वादविवाद दैनिकी, मनोवाद र वादविवाद पानामा। भाषिक शुद्धताको अङ्कका लागि सफा र छरितो नेपाली हेर्नुहोस्।

अभ्यास

बुँदाबाट कथा लेख्दा अन्तिम बुँदामा ‘रोहनले इमानदारीको मोल बुझ्नु’ दिइएको छ। कथाको अन्त्य कसरी गर्नु राम्रो हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षाका पाठमा

बुँदाबाट कथा लेख्ने अभ्यास कक्षा १० का घरझगडा, शत्रु, कर्तव्य र आयाम मा, र कक्षा ९ को स्वाद मा छ। बुँदाबाट जीवनी लेख्ने अभ्यास कक्षा १० का लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, पाब्लो पिकासो र सन्दुक रुइत मा, कक्षा ९ का सत्यमोहन जोशी र माइकल फाराडे मा, र कक्षा ८ का स्वामी प्रपन्नाचार्य र जुन्को ताबेई मा छ।

यी तथ्य कहाँबाट
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा १०, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: क्षेत्र ५ (निर्देशित रचना: कथा / जीवनी वा वादविवाद / संवाद / मनोवाद, ४ अङ्क), नमुना प्रश्न १२ र उत्तरपुस्तिका परीक्षण कुञ्जिका १२ (क)।
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: क्षेत्र ६ (निर्देशित रचना: कथा / जीवनी र दैनिकी / संवाद / मनोवाद, ३ अङ्क), नमुना प्रश्न १२ र परीक्षण कुञ्जिका १२ (क)।
  • शिक्षक निर्देशिका, माध्यमिक तह, कक्षा १०, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: निर्देशित कथा लेखन (शीर्षक, आदि, मध्य र अन्त्य भाग, बुँदाको विस्तार)।
  • नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १७ ‘सन्दुक रुइत’ (नमुना जीवनीका सबै तथ्य), र पाठहरूका ‘सिर्जना र परियोजना कार्य’ मा बुँदाबाट कथा र जीवनी।
  • नेपाली, कक्षा ८ र ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘दिइएका बुँदाका आधारमा कथा / जीवनी तयार पार्नुहोस्’ अभ्यास।
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली: अध्याय १६ (वर्णनको क्रम ठिक राख्ने, मूल कुरा नछुटाउने, एक कुरा एक अनुच्छेदमा, रचनाको भाव झल्काउने शीर्षक)।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म