Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

दैनिकी, मनोवाद र वादविवाद

सिर्जनात्मक लेखन: दैनिकी, मनोवाद र वादविवाद

बिहीबार प्राप्तिको दिन राम्रो गएन। बिहान बस छुट्यो, गणितको कक्षाजाँचमा अन्तिम प्रश्न भ्याइनन्, अनि खाजाको बेला मिल्ने साथी सृजनासँग सानो कुरामा झगडा पर्‍यो। राति उनले कापी खोलिन्, माथि मिति लेखिन् र ‘आज…’ भन्दै दिनभरिका कुरा टिपिन्। त्यो दैनिकी हो।

लेख्दै जाँदा उनी आफैँसँग बोल्न थालिन्: ‘भोलि सृजनालाई के भनूँ? पहिले म बोलूँ कि ऊ?’ मनमा चलेको यस्तो एक्लो कुराकानीलाई मञ्चका लागि लेखे मनोवाद बन्छ। अर्को दिन कक्षामा ‘विद्यालयमा मोबाइल ल्याउन दिनुपर्छ कि पर्दैन?’ भन्ने विषयमा उनलाई एउटा पक्ष लिएर बोल्न भनियो। त्यो वादविवाद हो।

तीनवटै रचनामा ‘म’ बोल्छ, तर फरक स्वरमा। यस पानामा तीनैको ढाँचा, स्वर र काल नमुनासहित छन्। दुई वा बढी पात्र पालैपालो बोल्ने संवादको आफ्नै पाना छ: संवाद र अन्तर्वार्ता।

तीनको फरक

दैनिकी मनोवाद वादविवाद
को बोल्छ लेखक आफैँ लेखकले बनाएको एउटा पात्र पक्ष वा विपक्षको वक्ता
कोसँग आफ्नै कापीसँग, पछि आफैँ पढ्न आफ्नै मनसँग; दर्शकले सुन्छन् सभाध्यक्ष, निर्णायक र श्रोतासँग
पुरुष प्रथम पुरुष: म, हामी प्रथम पुरुष: म प्रथम पुरुष, अरूलाई उच्च आदरमा सम्बोधन
मुख्य काल भूत: गएँ, देखेँ, रहेछ वर्तमान; सम्झनामा भूत, कल्पनामा भविष्य वर्तमान: छ, हुन्छ, पर्छ
किसिम आफ्नै बारेमा लेखिने गद्य रूपक: मञ्चमा देखाउन मिल्छ सभामा बोलिने औपचारिक भाषण
अन्त्य दिनको सिकाइ वा भोलिको योजना मनको टुङ्गो वा निर्णय निष्कर्ष, अडान र धन्यवाद

“(झ्यालबाहिर हेर्दै) पानी त रोकिँदै रोकिएन। आज फाइनल खेल हुन्छ कि हुँदैन? … होइन, म किन यति आत्तिएको?” यो कुन रचनाको अंश हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

दैनिकी

दिनभरि गरेका मुख्य काम, भएका घटना र तिनले दिएको सिकाइ क्रमैसँग लेखिएको रचना दैनिकी हो। कक्षा ७ को नेपाली पुस्तकमा यसलाई बितेको समयबाट अगाडिको बाटो देखाउने ऐना भनिएको छ: पुरानो दैनिकी पल्टाउँदा आज के गरेँ, के सिकेँ र भोलि के फरक गर्ने भन्ने कुरा सम्झना हुन्छ।

ढाँचा

कक्षा ८ को नेपाली शिक्षक निर्देशिकामा दैनिकीको संरचना यस्तो छ:

  1. सुरु भाग: मिति, समय र स्थान, छुट्टाछुट्टै हरफमा।
  2. उठान: दिन कसरी सुरु भयो, त्यस दिनको कार्यक्रम वा घटनाले मनमा कस्तो कुतूहल जगायो, एक अनुच्छेदमा।
  3. वर्णन: दिनका मुख्य घटना, तिनमा आफ्नो सहभागिता र अनुभूति, दुई तीन अनुच्छेदमा।
  4. अन्त्य: दिन कसरी सकियो र आफूलाई के कुराले छोयो, एक दुई वाक्यमा, अनि टुङ्गो।

पुस्तकका अभ्यासमा दैनिकीका शीर्षक पनि दिइएका हुन्छन् (‘दिइएका शीर्षकमा दैनिकी लेख्नुहोस्’), त्यसैले शीर्षक सबैभन्दा माथि राख्नुहोस्। कक्षाका पुस्तकहरू यसमा पूरै एकनास छैनन्: कक्षा ७ को पाठमा हरेक दिनको सिरानमा मिति र बार मात्र छ, र कक्षा ९ को नमुनामा मिति र समयपछि शीर्षक आएको छ। परीक्षामा शीर्षक, मिति, समय र स्थान छुट्टाछुट्टै हरफमा लेख्नु सुरक्षित हुन्छ।

स्वर र काल

  • प्रथम पुरुष: दैनिकी आफ्नै बारेमा हो, त्यसैले ‘म’ र ‘हामी’ बाट लेखिन्छ। ‘प्राप्ति विद्यालय गइन्’ होइन, ‘म विद्यालय गएँ’।
  • भूत काल: दैनिकी दिन सकिएपछि लेखिन्छ, त्यसैले दिनका घटना भूत कालमा आउँछन्: पुगेँ, देखेँ, भन्नुभयो। ‘आज’ भन्ने शब्दले काल बदल्दैन: आज बिहान बस छुट्यो।
  • ‘रहेछ’ नयाँ कुराका लागि: आफूलाई पहिले थाहा नभएको र आज थाहा पाएको कुरा रहेछ ले भनिन्छ: पुस्तकालयमा पुराना नक्सा पनि रहेछन्। कक्षा ८ को शैक्षिक भ्रमण पाठमा यसको राम्रो व्याख्या छ।
  • अहिलेको भावना वर्तमानमा, भोलिको योजना भविष्यमा: अहिले सम्झँदा पनि हाँसो उठ्छ। भोलि सरलाई सोध्छु।
  • भाषा: सरल, बोलचालको नजिक, तर ठुलालाई आदर: आमाले भन्नुभयो।

मनोवाद

एउटै पात्रले आफ्ना भावना, सम्झना, डर र योजना आफैँसँग बोलेर प्रकट गर्ने रचना मनोवाद हो। यसलाई आत्मालाप वा एकालाप पनि भनिन्छ। यो रूपक विधामा पर्छ, त्यसैले नाटकझैँ मञ्चमा देखाउन सकिन्छ। पात्र एक्लै बोल्छ; अरू मानिस उसको सम्झना वा कल्पनामा मात्र आउँछन्।

ढाँचा

  1. शीर्षक: पात्रको मनमा घुमिरहेको मुख्य कुरा।
  2. पृष्ठभूमि, कोष्ठकमा: पात्रको नाम, ठाउँ, समय र उसको अवस्था, तीन चार वाक्यमा: (बेलुकी ९ बजे, नबिनको कोठा। …)। कक्षा १० को शिक्षक निर्देशिकामा मनोवादको सुरुआत खण्डमा मिति, समय, स्थान र पात्र राख्ने भनिएको छ; मिति चाहिने विषय भए त्यो पनि यहीँ लेख्नुहोस्।
  3. सुरु: मनको एउटै खुलदुली। धेरै समस्या एकै पटक नल्याउनुहोस्।
  4. बिच: आफैँ प्रश्न सोध्ने र आफैँ उत्तर खोज्ने; बितेको घटनाको सम्झना र हुन सक्ने कुराको कल्पना। पात्रको मन कम्तीमा दुई पटक फर्किनुपर्छ।
  5. रङ्गमञ्चीय निर्देशन, कोष्ठकमा: पात्र के गर्छ र कसरी बोल्छ: (उठेर यताउता गर्दै), (सुस्केरा हाल्दै)। मञ्चमा यी पढिँदैनन्, अभिनयमा देखाइन्छन्।
  6. अन्त्य: सोचाइ कुनै निर्णय वा शान्त मनमा टुङ्गिन्छ।

स्वर र काल

  • प्रथम पुरुष: पात्र ‘म’ भनेर बोल्छ। अरूबारे ‘ऊ’, ‘उहाँ’ भन्छ, वा नभएको मान्छेलाई सम्बोधन गर्छ: तिमीलाई के थाहा, अनिस!
  • वर्तमान: मनमा अहिले जे चलिरहेको छ, त्यो वर्तमानमा: मन बेचैन छ। के गरूँ? ‘गरूँ’, ‘भनूँ’ जस्ता इच्छार्थ रूपबाट दोधार देखिन्छ।
  • सम्झनामा भूत: पोहोर पनि यस्तै भएको थियो।
  • कल्पनामा भविष्य र सम्भावना: ऊ रिसाउला। नबोलेको भए के हुन्थ्यो?
  • बोलचालको भाषा: छोटा वाक्य, उद्गार (ओहो!, धत्!), मन बदलिँदा अधुरो वाक्य (भनिदिए…), र कोष्ठकमा -दै रूपका क्रिया (हाँस्दै, घडी हेर्दै)।

वादविवाद

कुनै एउटा विषयमा दुई थरी विचार हुन सक्छन्। त्यस्तो विषयको समर्थनमा र विरोधमा पालैपालो तर्क राखिने औपचारिक बहस वादविवाद हो। समर्थन गर्ने पक्ष, विरोध गर्ने विपक्ष। जित चर्को आवाजले होइन, तर्क र प्रमाणले हुन्छ।

प्रतियोगिताका भूमिका (उद्घोषक, सभाध्यक्ष, निर्णायक, समयपालक) भाषण र वक्तृता पानामा छन्। परीक्षामा भने एउटा वक्ताले एउटा पक्षमा बोल्ने भनाइ लेख्न लगाइन्छ। यहाँ त्यही लेखाइ सिकौँ।

ढाँचा

कक्षा १० को पाठ ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ का चारै वक्ताले यही क्रम अपनाएका छन्:

  1. सम्बोधन: सभाध्यक्षबाट सुरु गरी निर्णायक, शिक्षक र साथीहरू।
  2. परिचय र पक्ष: आफ्नो नाम, कक्षा र आफू कुन पक्षमा छु भन्ने एक वाक्य।
  3. विषयको अर्थ: मुख्य शब्दको अर्थ वा विषयको सन्दर्भ, एक दुई वाक्यमा।
  4. तर्क र प्रमाण: दुई तीन बलिया तर्क, हरेकसँग एउटा उदाहरण। एक तर्क, एक अनुच्छेद।
  5. खण्डन: विपक्षको मुख्य कुरा शिष्ट भाषामा काट्ने।
  6. निष्कर्ष र धन्यवाद: आफ्नो अडान एक वाक्यमा दोहोर्‍याएर।

स्वर र काल

  • उच्च आदरको सम्बोधन: आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, निर्णायक मण्डलका सदस्यज्यूहरू, गुरुवर्ग तथा साथीहरू। विपक्षी वक्तालाई पूर्ववक्ता मित्र वा विपक्षी साथी, अनि क्रिया भन्नुभयो।
  • आफ्नै स्वर: म … भन्ने पक्षमा आफ्ना तर्क राख्दै छु। तर्कमा ‘मलाई लाग्छ’ धेरै नदोहोर्‍याउनुहोस्; सिधै दाबी गर्नुहोस्।
  • वर्तमान काल: दाबी सधैँ सत्य जस्ता वाक्यमा: फोनले ध्यान भड्काउँछ। उदाहरण भूतमा आउन सक्छ: पोहोर हाम्रो कक्षामा…
  • खण्डनको काल वक्ताको पालोअनुसार: पहिलो वक्ता भए विपक्षले भन्न सक्ने कुरा अघि नै काट्छ: विपक्षी मित्रले … भन्नुहोला, तर…। पछिको वक्ता भए अघिल्लो वक्ताको भनाइ समात्छ: पूर्ववक्ता मित्रले … भन्नुभयो, तर…

परीक्षामा

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको विशिष्टीकरण तालिका २०८० अनुसार यी तीनवटा ‘निर्देशित रचना’ को प्रश्नमा आउँछन्:

कक्षा ८ कक्षा ९ र १० (एसईई)
अङ्क ३ ४
विकल्प बुँदाका आधारमा कथा वा जीवनी एउटा, र दैनिकी, संवाद वा मनोवाद एउटा; दुईमध्ये एउटा लेख्ने बुँदाका आधारमा कथा वा जीवनी एउटा, र वादविवाद, संवाद वा मनोवाद एउटा; दुईमध्ये एउटा लेख्ने
नमुना प्रश्नमा दुई साथीबिचको संवाद एउटा विषयको एउटा पक्षमा वादविवाद

तालिकामा अङ्क दिने आधार नमुना प्रश्नमा सोधिएको रचनाको मात्र छ। एसईईको तालिकामा वादविवादको आधार यस्तो छ:

के हेरिन्छ अङ्क
सम्बोधन, औपचारिकता र विषय प्रवेश १
विषयवस्तुको विश्लेषण, तार्किकता, पुस्ट्याइँ र विपक्षीका तर्कको खण्डन २
वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता १

दैनिकी र मनोवादको छुट्टै आधार कुनै तालिकामा छैन, र यी तीनैको शब्दसङ्ख्या पनि तोकिएको छैन। तयारीका लागि यही तीन भाग सम्झनु सुरक्षित हुन्छ: सुरुको ढाँचा, विषयवस्तुको क्रम र टुङ्गो, अनि शुद्ध भाषा। कक्षा ११ मा पनि दैनिकी आउँछ: कक्षा ११ को तालिकामा ४ अङ्कको प्रश्नमा एउटा विकल्प प्रतिवेदन वा टिप्पणी र अर्को दैनिकी वा वक्तृता हुन्छ; दुईमध्ये एउटा, १५० शब्दसम्म लेख्नुपर्छ।

अभ्यास

मनोवादमा कोष्ठकभित्र लेखिएका (सुस्केरा हाल्दै) जस्ता कुरालाई के भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

एसईईको निर्देशित रचनामा कुन रचना सोधिँदैन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कक्षाका पाठमा

यी तथ्य कहाँबाट
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ९ र १०, अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न ५ (निर्देशित रचना: कथा / जीवनी वा वादविवाद / संवाद / मनोवाद, ४ अङ्क), नमुना प्रश्न १२ (ख) र वादविवाद लेखनको मूल्याङ्कनको आधार।
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न ६ (निर्देशित रचना: कथा / जीवनी र दैनिकी / संवाद / मनोवाद, ३ अङ्क), नमुना प्रश्न १२ र संवाद लेखनको मूल्याङ्कनको आधार।
  • विशिष्टीकरण तालिका २०७७, कक्षा ११, अनिवार्य विषयहरू (नेपाली), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न १२ (प्रतिवेदन, टिप्पणी, दैनिकी, वक्तृता लेखन, ४ अङ्क)।
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११ र १२, अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ११ को विषयवस्तुको क्षेत्र र क्रम (दैनिकी रचना, वक्तृतात्मक रचना)।
  • नेपाली, कक्षा ६–१०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ६ ‘सम्पत्तिभन्दा स्वास्थ्य ठुलो’ (वादविवाद), कक्षा ७ ‘अवसरको सदुपयोग’ (दैनिकी), कक्षा ८ ‘हजुरआमाको जन्मोत्सव’ (मनोवाद) र ‘शैक्षिक भ्रमण’ (दैनिकी), कक्षा ९ ‘व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका’ अभ्यास ११ (दैनिकी), कक्षा १० ‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ (मनोवाद) र ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ (वादविवाद)।
  • शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ८ (२०८१), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘शैक्षिक भ्रमण’ पाठमा दैनिकीको संरचना (सुरु भाग, उठान, वर्णन, अन्त्य)।
  • शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ पाठमा मनोवादको सुरुआत खण्ड, र ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ पाठमा वादविवादको सम्बोधन, सुरु, मध्य, अन्त्य र खण्डन।
  • नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका’, अभ्यास ११ (दैनिकी)।
  • नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ (मनोवाद) र ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ (वादविवाद)।
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली: अध्याय १६ ‘राम्रो नेपाली: विभिन्न प्रयोग’ (विषयवस्तुको क्रम, एक अनुच्छेदमा एक कुरा, डायरी लेख्ने अभ्यास)।
  • नमुनाका नाम, ठाउँ र घटना कल्पित हुन्।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म