माछा जमिनमा बाँच्न सक्दैन। मुसा पानीमुनि बाँच्न सक्दैन। तराईको गर्मीमा याक बिरामी पर्छ। सुक्खा खेतमा कमल ओइलाएर मर्छ। किन होला? हरेक जीवको शरीर आफ्नै वासस्थानमा बाँच्न मिल्ने गरी बनेको हुन्छ।
वरपर हेरौँ। काग जे पायो त्यही खान्छ, तर गाई बिरुवा मात्र खान्छ। बाघका दाँत लामा र तिखा हुन्छन्; भैँसीका दाँत फराकिला र चेप्टा हुन्छन्। जाडोमा भ्यागुता कतै देखिँदैनन्, तर कुकुर चिसोमा पनि दौडिरहेको हुन्छ। च्याउमा हरियो रङ पटक्कै हुँदैन, तर तोरीका पात र डाँठ हरिया हुन्छन्।
बिरुवा र जनावरको आकार, प्रकार र शरीरको बनोट फरक फरक हुन्छ। वैज्ञानिकहरू तिनलाई शरीरको बनोट, वासस्थान र खानाका आधारमा समूहमा छुट्याउँछन्। समूहमा छुट्याउँदा लाखौँ प्रकारका जीवको अध्ययन गर्न सजिलो हुन्छ। यस एकाइमा जीवको शरीर वासस्थानसँग कसरी मिलेको हुन्छ, खानाका आधारमा जनावरलाई कसरी छुट्याइन्छ, ढाड भएका जनावरका पाँच वर्ग कुन कुन हुन् र कुन बिरुवामा फूल फुल्छ र कुनमा कहिल्यै फुल्दैन भन्ने पढिन्छ।
3.1 जीवहरूको अनुकूलता
विभिन्न जीव फरक फरक ठाउँमा बस्छन्: पोखरी र खोलानालामा, खेत र जङ्गलमा, तातो मरुभूमिमा र चिसा हिमालमा। हरेक जीवको शरीर आफू बस्ने ठाउँसँग मिल्ने किसिमको हुन्छ।
माछा पानीमा बस्छ। मुसा दुलोमा बस्छ। चराहरू आकाशमा उड्छन्। यसका लागि यी जीवमा विशेष अङ्ग हुन्छन्। माछामा पखेटा र फुल्का हुन्छन्। मुसाका खुट्टामा खन्न मिल्ने तिखा नङ्ग्रा हुन्छन्। चरामा पखेटा हुन्छन्। यिनै अङ्गका कारण हरेक जीव आफ्नो ठाउँमा सजिलै बाँच्छ।
हरेक जीवले आफूलाई चाहिने कुरा वरपरको वातावरणबाट पाउँछ: खाना, पानी, हावा र सुरक्षित बस्ने ठाउँ। धेरै लामो समयको क्रममा जीवहरूमा आफ्नो वासस्थानसँग मिल्ने शरीरका अङ्ग, शरीरभित्र काम गर्ने तरिका र बानी विकास भएका छन्।
जीवले आफ्नो वातावरणमा मिलेर राम्रोसँग बाँच्न सक्ने क्षमतालाई अनुकूलता भनिन्छ। जीवलाई त्यस ठाउँमा बाँच्न मदत गर्ने शरीरको अङ्ग वा बानीलाई अनुकूलताको लक्षण (वा अनुकूलताको विशेषता) भनिन्छ। यिनै लक्षणका कारण जीवहरू आफ्नो वातावरणमा सजिलै हुर्कन र बाँच्न सक्छन्।
अनुकूलता भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जमिनमा पाइने जनावरका अनुकूलताका लक्षण
जमिनमा पाइने जनावरलाई स्थलीय जनावर पनि भनिन्छ। यिनको शरीरको बनोट धेरै किसिमको हुन्छ। केहीको अध्ययन गरौँ।
छिटो दौडने र सिकार गर्ने कुकुर, बिरालो, बाघ, भालु र स्याल जस्ता जनावरका पन्जा फराकिला र नङ्ग्रा बलिया हुन्छन्। पन्जाका कारण यिनीहरू जमिनमा राम्रोसँग टेकेर दौडन सक्छन्। यिनीहरू नङ्ग्राले सिकार समातेर पक्डिराख्छन्।
धेरै छिटो दौडने जनावरका खुट्टा लामा र बलिया हुन्छन् र तिनका मांसपेशी पनि बलिया हुन्छन्। घोडा, मृग र चितुवा यसका राम्रा उदाहरण हुन्।
चिसो ठाउँका जनावर। हिमाल र अरू चिसा ठाउँमा पाइने जनावरको शरीर बाक्ला भुत्ला वा लामा रौँले ढाकिएको हुन्छ। रौँका बिचमा हावा अड्किन्छ। बाक्लो ऊनी ज्याकेटमा जस्तै, अड्किएको हावाका कारण बाहिरको चिसो भित्र पस्दैन र शरीरको तातो बाहिर जाँदैन। याक, हिउँचितुवा र हिमभालुका शरीरमा बाक्ला भुत्ला हुन्छन्। हिमभालुको छालामुनि बोसोको बाक्लो तह पनि हुन्छ।
गर्मी ठाउँका जनावर। गर्मी ठाउँमा पाइने जनावरमा पातला रौँ हुन्छन् वा रौँ धेरै कम हुन्छन्। गैँडा र हात्तीमा त रौँ झन्डै हुँदैनन्। पातला रौँका कारण शरीरको तातो सजिलै बाहिर जान्छ।
मरुभूमिका जनावर। मरुभूमि तातो र सुक्खा हुन्छ। त्यहाँ पानी धेरै कम पाइन्छ। मरुभूमिका जनावरको छाला बाक्लो र सुक्खा हुन्छ। यस्तो छालाबाट शरीरको पानी धेरै कम खेर जान्छ। मरुभूमिको सबैभन्दा चर्चित जनावर उँट हो:
- यसको जुरोमा पानी होइन, बोसो जम्मा हुन्छ। लामो समयसम्म खाना नपाउँदा उँटले यही बोसोबाट ऊर्जा पाउँछ।
- यसले एकैपटक धेरै पानी पिउन सक्छ: करिब 10 मिनेटमा 100 लिटरभन्दा बढी।
- यसको शरीरबाट पानी धेरै कम खेर जान्छ: उँटलाई पसिना धेरै कम आउँछ र यसको दिसा पनि निकै सुक्खा हुन्छ।
- उडेर आउने बालुवा छेक्न यसका परेला लामा हुन्छन् र यसले नाकका प्वाल बन्द गर्न सक्छ। यसका फराकिला, गद्दी भएका पैताला बालुवामा भासिँदैनन्।
रुख चढ्ने जनावर। बाँदर र लोखर्के रुख चढ्छन्। रुख चढ्ने जनावरका छाती र पाखुराका मांसपेशी बलिया हुन्छन्। बाँदरका हात र खुट्टाका औँला लामा हुन्छन्। यी औँलाले बाँदर हाँगालाई बेरेर कसिलो गरी समात्छ। धेरै बाँदर सन्तुलन मिलाउन पुच्छरको पनि प्रयोग गर्छन्।
माउसुली भित्तामा मात्र होइन, सिलिङमा पनि हिँड्न सक्छ। यसका औँलामुनिका गद्दीमा आँखाले देख्न नसकिने मसिना रौँ हुन्छन्। हरेक रौँ भित्तासँग एकदमै नजिक टाँसिन्छ। एउटा रौँको पकड थोरै हुन्छ, तर लाखौँ रौँ एकैसाथ टाँसिँदा माउसुली भित्तामा अडिन्छ। शत्रुले समात्दा माउसुली आफ्नो पुच्छर छोडेर भाग्न पनि सक्छ। पछि नयाँ पुच्छर पलाउँछ।
याकका रौँ किन लामा र बाक्ला हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उँटको जुरोमा … जम्मा हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चराहरू
चराको शरीर उड्न मिल्ने गरी बनेको हुन्छ। पखेटाको सहायताले चरा हावामा उड्छ। यसका हाड हलुका र खोक्रा हुने भएकाले शरीर हलुका हुन्छ। प्वाँखले गर्दा पखेटा फराकिला र चिल्ला हुन्छन्।
फरक फरक कामका लागि चराका चुच्चा फरक फरक हुन्छन्। कुनै चुच्चो अन्नका दाना टिप्न, कुनै किरा समात्न र कुनै फल खान मिल्ने हुन्छ। काठफोरुवा (लाहाँचे) चराको चुच्चो छिनोजस्तै लामो, बलियो र तिखो हुन्छ। यही चुच्चोले काठफोरुवा रुखको काण्डमा प्वाल पारेर किरा खोज्छ। हाँसको चुच्चो पानी र नरम हिलोबाट खाना टिप्न मिल्ने गरी चेप्टो हुन्छ।
मासु खाने चराका लागि कस्तो चुच्चो उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दुलोमा बस्ने जनावर
कुनै कुनै जनावर जमिनको दुलोमा बस्छन्। कुनै आफैँ दुलो खनेर बस्छन् भने कुनै अरू जनावरले खनेको दुलोमा बस्छन्। मुसा र खरायो आफैँ दुलो खन्छन्। यिनको थुतुनो चुच्चो परेको र बलियो हुन्छ र खुट्टामा खन्न मिल्ने तिखा नङ्ग्रा हुन्छन्। सर्पका खुट्टा नहुने भएकाले यसले दुलो खन्न सक्दैन र मुसा जस्ता अरू जनावरले बनाएको दुलोमा बस्छ।
पानीमा पाइने जनावरका अनुकूलताका लक्षण
पानीमा बस्ने जनावरलाई जलीय जनावर भनिन्छ। माछा यसको सबैभन्दा राम्रो उदाहरण हो।
जलीय जनावरको शरीर प्रायः डुङ्गा आकारको हुन्छ: अगाडि चुच्चो, बिचमा फराकिलो र पछाडि साँघुरो। यस्तो शरीरमाथि पानी सजिलै बग्ने भएकाले पौडन सजिलो हुन्छ। शरीरको बाहिरी भाग चिप्लो र चिल्लो हुन्छ र कत्लाले ढाकिएको हुन्छ। माछा पखेटा (फिन्स) चलाएर अगाडि बढ्छ र दिशा बदल्छ। धेरैजसो जलीय जनावरमा सास फेर्न फुल्का (गिल्स) हुन्छन्। फुल्काले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छ र यसरी यी जनावर सास फेर्छन् (श्वासप्रश्वास गर्छन्)। माछाको शरीरको तापक्रम वरपरको पानीको तापक्रमअनुसार घटबढ हुन्छ।
तर पानीमा बस्ने सबै जनावरमा फुल्का हुँदैनन्। गोही, कछुवा र डल्फिन पानीमा बस्छन्, तर फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छन्। सास फेर्न तिनीहरू पानीको सतहमा आउनुपर्छ।
पानीमा बस्ने यीमध्ये कुन जनावरले फुल्काबाट होइन, फोक्सोबाट सास फेर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जमिनमा पाइने बिरुवाका अनुकूलताका लक्षण
जनावरजस्तै बिरुवा पनि कुनै पानीमा र कुनै जमिनमा पाइन्छन्। बिरुवा उम्रने ठाउँअनुसार तिनको आकार र प्रकार फरक फरक हुन्छ।
जमिनमा पाइने बिरुवालाई स्थलीय बिरुवा पनि भनिन्छ। यिनका जरा पानीमा पाइने बिरुवाका जराभन्दा धेरै राम्रोसँग विकसित हुन्छन्। जराले बिरुवालाई माटामा अड्याउँछ र गहिराइसम्म पुगेर पानी लिन्छ। यिनको डाँठ कडा र बलियो हुन्छ। यसले बिरुवालाई हावामा ठाडो उभ्याउँछ। जमिनका फरक फरक ठाउँमा उम्रने बिरुवामा फरक फरक लक्षण देखिन्छन्।
तातो र ओसिलो ठाउँका बिरुवा अग्ला हुन्छन् र तिनका डाँठ कडा र बलिया हुन्छन्। नरिवलको रुखमा हाँगा पटक्कै हुँदैनन्; टुप्पामा ठुला पात मात्र झुम्म परेका हुन्छन्। आँप र रबरका रुख पनि तातो ठाउँमा अग्ला हुन्छन्।
सुक्खा ठाउँका बिरुवामा पानी जोगाउने लक्षण हुन्छन्।
- यिनका पात साना र बाक्ला हुन्छन् वा काँडामा बदलिएका हुन्छन्। यसले गर्दा पातबाट धेरै कम पानी खेर जान्छ।
- यिनका डाँठ बाक्ला र हरिया हुन्छन् र तिनमा पानी सञ्चित हुन्छ। सिउँडीमा हरियो डाँठमै खाना बन्छ।
- यिनको बोक्रा बाक्लो र मैनजस्तो चिल्लो हुन्छ। पानी खोज्न यिनका जरा गहिराइसम्म पुग्छन् वा चारैतिर टाढासम्म फैलिन्छन्।
सिउँडी र घिउकुमारी यस्ता बिरुवा हुन्।
छायादार ठाउँका बिरुवा। जङ्गलको भुइँ, छाया परेको पर्खाल वा खोलाको किनार जस्ता घाम कम पर्ने ठाउँमा साना बिरुवा उम्रन्छन्। तीमध्ये धेरैमा कहिल्यै फूल फुल्दैन: उनिउँ र मस यसका उदाहरण हुन्।
हिमाली भेक र हिउँ पर्ने ठाउँका बिरुवाका पात मसिना र सियोजस्ता हुन्छन् र रुखको आकार सोली घोप्ट्याएजस्तो हुन्छ: फेदमा फराकिलो र टुप्पामा चुच्चो। भिरालो हाँगामा हिउँ थुप्रिन नपाई चिप्लिएर खस्ने भएकाले हाँगा भाँचिँदैनन्। सियोजस्ता पातबाट पानी कम खेर जान्छ र चिसोमा पनि तिनलाई केही हुँदैन। सल्लो र धुपी यस्ता रुख हुन्।
लहरे बिरुवा। कुनै बिरुवाका डाँठ कमजोर हुन्छन् र आफैँ ठाडो उभिन सक्दैनन्। उज्यालोसम्म पुग्न यी बिरुवा अरू बिरुवा वा थाँक्रामा चढ्छन्। काँक्रो र घिरौँला त्यान्द्राको सहायताले चढ्छन्। थाँक्रामा बेरिने पातला, गुँडुल्किएका धागाजस्ता भागलाई त्यान्द्रा भनिन्छ। सिमीको बिरुवा भने आफ्नो पूरै डाँठ लट्ठीमा बेरेर चढ्छ।
सल्लोका पात सियोजस्ता र रुख सोली आकारको किन हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मरुभूमिमा बाँच्न बिरुवालाई कुन लक्षणले मदत गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पानीमा पाइने बिरुवाका अनुकूलताका लक्षण
पानीमा पाइने बिरुवालाई जलीय बिरुवा भनिन्छ। कुनै बिरुवा पानीमा तैरिन्छन्, कुनै पानीमुनि डुबेर बस्छन् भने कुनैका जरा हिलोमा गाडिएका र पात सतहमा हुन्छन्।
- जरा: जलीय बिरुवाका चारैतिर पानी हुने भएकाले तिनका जरा साना र राम्ररी विकसित नभएका हुन्छन्। लेउमा त जरा हुँदै हुँदैनन्। तैरिने बिरुवाका जरा रौँजस्ता मसिना हुन्छन्। डुङ्गाको पिँधले जस्तै पानीमा झुन्डिएका यी जराले बिरुवालाई सन्तुलनमा राख्छ।
- डाँठ: यिनका डाँठ नरम र लचिला हुन्छन्। बगेको पानीमा डाँठ बाङ्गिन्छन्, तर भाँचिँदैनन्।
- तैरिनु: धेरै जलीय बिरुवाभित्र हावा भरिएका ठाउँ हुन्छन्। जलकुम्भीका पातका डाँठ फुलेका र स्पन्जजस्ता हुन्छन् र तिनमा हावा भरिएको हुन्छ। यसैले जलकुम्भी पानीमा तैरिन्छ।
- पात: कमलका फराकिला, गोला पात पानीमाथि तैरिन्छन् भने यसका जरा पोखरीको पिँधको हिलोमा गाडिएका हुन्छन्। यसका पात मैनजस्ता चिल्ला हुने भएकाले वर्षाको पानी तिनमा नअडिई गुडेर खस्छ। हाइड्रिला जस्ता पानीमुनि बस्ने बिरुवाका पात साना र पातला हुन्छन्।
यसरी हरेक बिरुवाका जरा, डाँठ र पात त्यो बिरुवा पाइने ठाउँसँग मिल्ने किसिमका हुन्छन्।
जलकुम्भी पानीमा कसरी तैरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (3.1 जीवहरूको अनुकूलता)
1. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: गिल्स, अनुकूलता, लचिलो, बलियो, पानी, हावा। (एउटा शब्द प्रयोग हुँदैन।)
वातावरणमा मिलेर रहन सक्ने जीवको क्षमतालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
अनुकूलता
जलीय जनावरले ……… वा छालाबाट सास फेर्छन्।
उत्तर
गिल्स (फुल्का)
जमिनमा पाइने बिरुवाको डाँठ कडा र ……… हुन्छ।
उत्तर
बलियो
गर्मी र सुक्खा ठाउँमा पाइने बिरुवामा ……… सञ्चित गर्ने क्षमता हुन्छ।
उत्तर
पानी
पानीमा पाइने बिरुवाको डाँठ ……… हुन्छ।
उत्तर
लचिलो (नरम, नभाँचिई बाङ्गिने)। “हावा” शब्द प्रयोग भएन।
2. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. तलकामध्ये कुन जनावर मरुभूमिमा पाइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलकामध्ये कुन जनावरको शरीर बाक्ला रौँले ढाकिएको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. वातावरणअनुसार शरीरको तापक्रम घटबढ हुने जनावर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पानी कम पाइने ठाउँका बिरुवाका पात कस्ता हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. फरक लेख्नुहोस्
जलकुम्भी र मकै
उत्तर
| जलकुम्भी | मकै |
|---|---|
| जलीय बिरुवा: पानीमा तैरिन्छ | जमिनमा पाइने बिरुवा: माटामा उम्रन्छ |
| यसका जरा मसिना र रौँजस्ता हुन्छन् र पानीमा झुन्डिएका हुन्छन् | यसका जरा बलिया र राम्रोसँग विकसित हुन्छन् र बिरुवालाई माटामा अड्याउँछन् (डाँठको फेदबाट निस्केका टेको दिने जरा पनि हुन्छन्) |
| तैरिन यसका पातका डाँठ फुलेका, स्पन्जजस्ता र हावाले भरिएका हुन्छन् | हावामा ठाडो उभिन यसको डाँठ कडा र बलियो हुन्छ |
| यसको डाँठ छोटो, नरम र लचिलो हुन्छ | यसको डाँठ अग्लो र कडा हुन्छ |
पानीमा पाइने र जमिनमा पाइने जनावर
उत्तर
| पानीमा पाइने जनावर | जमिनमा पाइने जनावर |
|---|---|
| पानीमा बस्छन् | जमिनमा बस्छन् |
| शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ | शरीर हिँड्न, दौडन, चढ्न वा खन्न मिल्ने हुन्छ |
| पौडन पखेटा हुन्छन् | हिँड्न र दौडन खुट्टा हुन्छन् |
| धेरैजसोले फुल्काबाट सास फेर्छन् | फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छन् |
| उदाहरण: माछा, समुद्री घोडा | उदाहरण: गाई, बाघ, चौँरी |
कहिलेकाहीँ यही प्रश्न बिरुवाका बारेमा पनि सोधिन्छ:
| पानीमा पाइने बिरुवा | जमिनमा पाइने बिरुवा |
|---|---|
| पानीमा उम्रन्छन् | जमिनमा उम्रन्छन् |
| जरा साना र राम्ररी विकसित नभएका, वा जरा नै नहुने (लेउ) | जरा राम्रोसँग विकसित, गहिराइसम्म पुग्ने वा टाढासम्म फैलिने |
| डाँठ नरम र लचिला | डाँठ कडा र बलिया |
| डाँठ वा पातका डाँठमा भएका हावा भरिएका ठाउँका कारण तैरिन्छन् | तैरिनु पर्दैन; बलियो डाँठले बिरुवालाई ठाडो उभ्याउँछ |
| उदाहरण: कमल, जलकुम्भी, हाइड्रिला | उदाहरण: आँप, सल्लो, सिउँडी |
4. तल दिइएका जनावरका अङ्गहरूको एक एकओटा काम लेख्नुहोस्
पखेटा
उत्तर
चरालाई (चमेरो र किरालाई पनि) उड्न मदत गर्छ।
फुल्का
उत्तर
माछालाई पानीमुनि सास फेर्न मदत गर्छ: फुल्काले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छ।
तिखा नङ्ग्रा
उत्तर
जनावरलाई सिकार समात्न र पक्डिराख्न (बिरालोले मुसा समातेजस्तै) वा दुलो खन्न मदत गर्छ।
चुच्चो परेको थुतुनो
उत्तर
चुच्चो परेको बलियो थुतुनोले मुसा र खरायोलाई जमिनमा दुलो खन्न (र साँघुरा ठाउँमा छिर्न) मदत गर्छ।
तिखा नङ्ग्रा भएको पन्जा
उत्तर
तिखा नङ्ग्रा भएका फराकिला पन्जाले बाघ, कुकुर वा भालुलाई दौडन र सिकार समात्न मदत गर्छ।
5. तल दिइएका जनावर र बिरुवाको चित्र बनाउनुहोस्
माछा, बिरालो, चरा, सिमी र सल्लोको चित्र बनाउनुहोस्।
सङ्केत
हरेकको चित्रमा अनुकूलता देखाउने भागहरू बनाउनुहोस् र तिनको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
सफा रेखाचित्र बनाई यी भागको नाम लेख्नुहोस्:
- माछा: डुङ्गा आकारको शरीर, कत्ला, पखेटा (पिठ्युँको, पुच्छरको र तलतिरका जोडी पखेटा), फुल्काको बिर्को, आँखा, मुख (चित्र 3.6 मा जस्तै)।
- बिरालो: पन्जा र नङ्ग्रा भएका चारओटा खुट्टा, जुँगा, तिखा दाँत, पुच्छर।
- चरा: चुच्चो, प्वाँख भएका पखेटा, औँला भएका दुईओटा खुट्टा, पुच्छरका प्वाँख।
- सिमी: लट्ठीमा बेरिएको पातलो डाँठ, तीन तीनओटा पात, फूल, कोसा, जरा।
- सल्लो: सोली घोप्ट्याएजस्तो आकारको रुख, सिधा काण्ड, तलतिर ढल्केका हाँगा, सियोजस्ता पात र कोन।
6. हरेक चुच्चोले चरालाई कसरी मदत गर्छ?
माथिका क देखि ङ सम्मका चुच्चाले आफ्नो चरालाई कसरी मदत गर्छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.सुगा: बलियो, बाङ्गो चुच्चो। यसले कडा गेडा र बिउ फोर्छ र फल टोक्छ। चढ्दा यसले चुच्चोलाई तेस्रो खुट्टाजस्तै पनि प्रयोग गर्छ।
- ख.काठफोरुवा: लामो, बलियो, छिनोजस्तो चुच्चो। यसले किरा खोज्न र गुँड बनाउन रुखको काण्डमा प्वाल पार्छ।
- ग.हाँस: चेप्टो, फराकिलो चुच्चो। यसले पानी र नरम हिलोबाट खाना टिप्छ र पानीलाई बाहिर निकालिदिन्छ।
- घ.कुखुरा: छोटो, तिखो चुच्चो। यसले भुइँबाट अन्नका दाना र साना किरा टिप्छ।
- ङ.चिल: तिखो, बाङ्गो चुच्चो। यसले आफूले समातेको जनावरको मासु लुछ्छ।
7. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जमिनमा पाइने जनावरका अनुकूलताका कुनै चारओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
- हिँड्न र दौडन बलिया खुट्टा र मांसपेशी (घोडा, मृग)।
- दौडन र सिकार समात्न बलिया नङ्ग्रा भएका फराकिला पन्जा (कुकुर, बाघ)।
- न्यानो रहन चिसो ठाउँमा बाक्ला भुत्ला (याक, हिउँचितुवा); तातो ठाउँमा पातला रौँ।
- पानी कम खेर जाओस् भनेर मरुभूमिमा बाक्लो, सुक्खा छाला (उँट)।
- यिनीहरू फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छन्।
पानीमा पाइने जनावरका अनुकूलताका कुनै चारओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
- पौडन सजिलो बनाउने डुङ्गा आकारको शरीर।
- पौडन र दिशा बदल्न पखेटा।
- पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन फुल्का।
- कत्लाले ढाकिएको चिप्लो, चिल्लो शरीर।
हिमाली भेगमा पाइने भेडा र चौँरीका लामा भुत्ला वा रौँले तिनलाई त्यहाँ बाँच्न कसरी मदत गर्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
हिमाली भेग धेरै चिसो हुन्छ। बाक्ला, लामा भुत्ला र रौँका बिचमा शरीरसँगै हावाको तह अड्किन्छ। हावाबाट तातो सजिलै पार हुँदैन। यसैले बाक्लो ऊनी ज्याकेटमा जस्तै शरीरको तातो भित्रै रहन्छ र चिसो बाहिरै रहन्छ। यसरी भेडा र चौँरी हिउँमा पनि न्यानो रहन्छन्।
माछा पानीमा सजिलै बाँच्न सक्छ तर मुसा सक्दैन, किन? यिनीहरूको शरीरको बनोटका आधारमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
माछामा पानीमा घुलेको अक्सिजन लिने फुल्का, पौडन डुङ्गा आकारको शरीर र पखेटा अनि चिप्ला कत्ला हुन्छन्। मुसाले फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छ। फोक्सोले पानीबाट अक्सिजन लिन सक्दैन। यसैले पानीमुनि मुसा डुबेर मर्छ। यसका खुट्टा पौडनका लागि होइन, हिँड्न र खन्नका लागि बनेका हुन्छन्। यसरी माछाको शरीर पानीसँग र मुसाको शरीर जमिनसँग मिल्छ।
बाघ र भालुका फराकिला पन्जा र नङ्ग्राले तिनलाई वातावरणमा बाँच्न कसरी मदत गर्छ?
उत्तर
फराकिला पन्जामा शरीरको भार फैलिन्छ र पन्जाले जमिनलाई राम्रोसँग समात्छ। यसैले तिनीहरू दौडन र चढ्न सक्छन्। तिनीहरू बलिया, तिखा नङ्ग्राले सिकार समातेर पक्डिराख्छन्। यसले गर्दा तिनीहरू सिकार गर्न सक्छन्। भालु नङ्ग्राले जरा र किरा खोज्न माटो खन्छ र रुख पनि चढ्छ।
पेम्बालाई पोखरीमा फुलेको कमलको फूल असाध्यै मन परेछ। उनले आफ्नो घरको गमलामा कमल रोप्ने विचार गरिछन्। के उनले कमल गमलामा फुलाउन सक्लिन्? कारणसहित आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
माटो भरिएको साधारण गमलामा सक्दिनन्। कमल जलीय बिरुवा हो। यसका जरा पोखरीको पिँधको ओसिलो हिलोमा उम्रन्छन्, यसका पातका नरम डाँठका वरिपरि पानी हुनुपर्छ र यसका फराकिला पात पानीमाथि तैरिन्छन्। पानी निस्कने प्वाल भएको साधारण माटोको गमलामा यो सुकेर मर्छ।
उनले कमलका लागि सानो पोखरी बनाइन् भने सक्छिन्: प्वाल नभएको ठुलो टब वा गमलाको पिँधमा ओसिलो हिलो राखेर माथि पानी भर्ने, पानी सधैँ भरिराख्ने र घाम लाग्ने ठाउँमा राख्ने। यसो गर्दा कमलले आफू अनुकूलित भएको वातावरण पाउँछ।
जलकुम्भी र सिउँडीको पात, डाँठ र जराको अनुकूलताका विशेषता तुलना गर्न तालिका बनाउनुहोस्।
उत्तर
| बिरुवा | पात | डाँठ | जरा |
|---|---|---|---|
| जलकुम्भी | फराकिला, चिल्ला र टल्कने; पातका डाँठ फुलेका, स्पन्जजस्ता र हावाले भरिएका; यसैले यो तैरिन्छ | छोटो, नरम र लचिलो | मसिना र रौँजस्ता; बिरुवालाई सन्तुलित राख्न पानीमा झुन्डिएका |
| सिउँडी | काँडामा बदलिएका; यसैले धेरै कम पानी खेर जान्छ र जनावर टाढै बस्छन् | बाक्लो, हरियो र गुदीदार: पानी सञ्चित गर्छ र खाना बनाउँछ | लामा र गहिराइसम्म पुग्ने, वा पानी जम्मा गर्न सतहनजिकै टाढासम्म फैलिने |
3.2 खानाका आधारमा जनावरको वर्गीकरण
हरेक जनावरलाई बाँच्न ऊर्जा चाहिन्छ। यो ऊर्जा खानाबाट मिल्छ: जनावरले खाना खान्छ, त्यसलाई पचाउँछ र त्यसबाट पाएको ऊर्जाले हिँड्ने, सास फेर्ने र हुर्कने जस्ता जीवन प्रक्रिया चलाउँछ।
जनावरले धेरै किसिमका खाना खान्छन्। गाई र भैँसीले घाँस, बिरुवा र अन्न खान्छन्। बाघले अरू जनावरको मासु खान्छ। बिरालोले मुसा खान्छ, तर दुधभात पनि खान्छ। चिल र गिद्धले मासु लुछेर खान्छन्। कागले फल, अन्न र जनावरको मासु खान्छ। जनावरले फरक फरक ठाउँबाट र फरक फरक तरिकाले खाना पाउँछन्। यसैले तिनका शरीरका अङ्गको बनोट पनि फरक फरक हुन्छ।
खानाका आधारमा जनावरलाई तीन समूहमा छुट्याइन्छ: शाकाहारी, मांसाहारी र सर्वाहारी।
क. शाकाहारी
बिरुवा, अन्न र फलफूल मात्र खाएर बाँच्ने जनावरलाई शाकाहारी भनिन्छ। गाई, भैँसी, मृग, खरायो, गैँडा र हात्ती शाकाहारी जनावर हुन्।
- घाँस, अन्न र गेडागुडी चपाउन यिनका फराकिला, चेप्टा चपाउने दाँत (बङ्गारा) हुन्छन्। अगाडिका दाँतले बिरुवा काट्छ र टोकेर छिनाल्छ।
- यिनको पाचन नली (खाना जाने नली र आन्द्रा) लामो हुन्छ। बिरुवा पचाउन गाह्रो हुने भएकाले खाना धेरै समयसम्म शरीरभित्र रहनुपर्छ।
- गाई, भैँसी, बाख्रा र मृग उग्राउने जनावर हुन्: यिनीहरू घाँस छिटो छिटो निल्छन्। पछि आराम गर्दा त्यही घाँस मुखमा फर्काएर फेरि चपाउँछन्।
ख. मांसाहारी
अरू जनावरको मासु खाएर बाँच्ने जनावरलाई मांसाहारी भनिन्छ। बाघ, चितुवा, गिद्ध र चिल मांसाहारी जनावर हुन्।
- सिकारलाई च्यापेर टोकेरै मार्न बाघ र चितुवाका लामा, तिखा, चुच्चा दाँत (कुकुरदाँत) हुन्छन्। मासु काट्न यिनका पछाडिका दाँत पनि धारिला हुन्छन्।
- सिकार समात्न र पक्डिराख्न यिनका खुट्टामा तिखा, बलिया नङ्ग्रा हुन्छन्।
- चिलले खुट्टाका नङ्ग्राको सहायताले अरू चरा र साना जनावर समात्छ र बाङ्गो चुच्चोले तिनको मासु लुछ्छ।
- गिद्धले आफ्नो लामो, बाङ्गो चुच्चोले मरेका जनावरको मासु लुछ्छ।
- मासु पचाउन सजिलो हुने भएकाले मांसाहारीको पाचन नली शाकाहारीको भन्दा छोटो हुन्छ।
ग. सर्वाहारी
बिरुवा र जनावर दुवै खाएर बाँच्ने जनावरलाई सर्वाहारी भनिन्छ। भालु, कुकुर, काग र मानिस सर्वाहारी हुन्। यिनका सबै किसिमका दाँत हुन्छन्: केही मासु टोक्न र लुछ्न, अनि केही फराकिला, चेप्टा दाँत अन्न र गेडागुडी चपाउन।
मांसाहारी जनावरको लक्षण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शाकाहारी जनावरको पाचन नली किन लामो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (3.2 खानाका आधारमा जनावरको वर्गीकरण)
1. तलका जनावर शाकाहारी, मांसाहारी वा सर्वाहारी कुन हुन्, छुट्याउनुहोस्
गाई, कुकुर, बाघ, काग, गिद्ध, हात्ती, बिरालो
उत्तर
| शाकाहारी | मांसाहारी | सर्वाहारी |
|---|---|---|
| गाई, हात्ती | बाघ, गिद्ध, बिरालो | कुकुर, काग |
मानिसले दिएको दुधभात बिरालोले खान सक्छ, तर स्वस्थ रहन यसलाई मासु चाहिन्छ र यसले मुसा र चराको सिकार गर्छ: यो मांसाहारी हो।
2. दाँतको अवलोकन गरी जनावर छुट्याउनुहोस्
क, ख र ग मध्ये कुन जनावर शाकाहारी, कुन मांसाहारी र कुन सर्वाहारी हो?
उत्तर
- क.गाई: शाकाहारी। माथि अगाडिका दाँत हुँदैनन् र घाँस चपाउन फराकिला, धर्सा परेका चपाउने दाँत हुन्छन्।
- ख.कुकुर: सर्वाहारी। मासु टोक्न यसका चुच्चा कुकुरदाँत हुन्छन् र अरू खाना चपाउन पछाडि केही चेप्टा दाँत पनि हुन्छन्; यसले भात, रोटी र मासु खान्छ।
- ग.बाघ: मांसाहारी। धेरै लामा, चुच्चा कुकुरदाँत र मासु काट्न धारिला, ब्लेडजस्ता पछाडिका दाँत।
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
शाकाहारी जनावरका कुनै तीनओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
- यिनीहरू बिरुवा मात्र खान्छन्: घाँस, पात, अन्न र फल।
- बिरुवा चपाउन र पिँध्न यिनका फराकिला, चेप्टा दाँत हुन्छन्।
- बिरुवा पचाउन गाह्रो हुने भएकाले यिनको पाचन नली लामो हुन्छ।
- गाई र बाख्रा जस्ता धेरैले उग्राउँछन्।
मांसाहारी जनावरको शरीरको बनोटका कुनै तीनओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
- सिकार समात्न, मार्न र लुछ्न लामा, तिखा, चुच्चा दाँत।
- सिकार समात्न र पक्डिराख्न तिखा, बलिया नङ्ग्रा (चरामा बाङ्गो चुच्चो र नङ्ग्रा)।
- मासु पचाउन सजिलो हुने भएकाले छोटो पाचन नली।
शाकाहारी र मांसाहारी जनावरबिच कुनै चारओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
| शाकाहारी | मांसाहारी |
|---|---|
| बिरुवा मात्र खान्छन् | अरू जनावरको मासु खान्छन् |
| पिँध्न फराकिला, चेप्टा दाँत | लुछ्न लामा, चुच्चा दाँत |
| सिकार गर्ने तिखा नङ्ग्रा हुँदैनन्; धेरैमा खुर हुन्छन् | सिकार समात्न तिखा, बलिया नङ्ग्रा |
| लामो पाचन नली | छोटो पाचन नली |
| जस्तै: गाई, मृग, खरायो | जस्तै: बाघ, चितुवा, चिल |
सर्वाहारीको परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवा र जनावर दुवै खाएर बाँच्ने जनावरलाई सर्वाहारी भनिन्छ। उदाहरण: भालु, कुकुर, काग, मानिस।
तपाईँले आफ्नो वरपर देखेका शाकाहारी र मांसाहारी जनावर कुन कुन हुन्, सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
जस्तै: शाकाहारी: गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा, खरायो, घोडा, मृग; मांसाहारी: बिरालो, भ्यागुतो, माउसुली, चिल, लाटोकोसेरो, सर्प।
कुकुरले मासु मात्र नभई भात पनि खान्छ। के यसलाई सर्वाहारी भन्न मिल्छ? तर्क गर्नुहोस्।
उत्तर
मिल्छ। बिरुवा र जनावर दुवै खाने जनावर सर्वाहारी हो। कुकुरले मासु र हाड खान्छ, तर भात, रोटी र तरकारी पनि खान्छ र तिनलाई राम्रोसँग पचाउँछ। यसैले खानाका आधारमा कुकुर सर्वाहारी हो। (यसका लामा, चुच्चा कुकुरदाँतबाट यसका जङ्गली नातेदार ब्वाँसा मुख्य रूपमा मासु खाने जनावर हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। हजारौँ वर्षदेखि मानिससँग बस्दा बस्दा कुकुरहरू बिरुवाको खाना धेरै खान थालेका हुन्।)
खाना खाने तरिकाका आधारमा मानिस कुन प्रकारको जनावर हो? कारणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
मानिस सर्वाहारी हो। हामी बिरुवाबाट पाइने खाना (चामल, गहुँ, दाल, तरकारी, फलफूल) र जनावरबाट पाइने खाना (मासु, माछा, अन्डा, दुध) दुवै खान्छौँ। हाम्रा दाँत दुवैका लागि मिल्छन्: टोक्न अगाडिका धारिला दाँत, लुछ्न साना कुकुरदाँत र अन्न पिँध्न पछाडिका चेप्टा दाँत (बङ्गारा)।
3.3 ढाड भएका जनावर
ढाडको बिचमा औँलाले माथिदेखि तलसम्म छाम्दा डल्लाहरूको एउटा लहर छामिन्छ। यही लहर नै हाम्रो ढाड अर्थात् मेरुदण्ड हो। धेरै ससाना हाड एकआपसमा जोडिएर मेरुदण्ड बनेको हुन्छ। यी हाडलाई भर्टेब्री भनिन्छ। मेरुदण्डले शरीरको भार थाम्छ र शरीरलाई झुक्न दिन्छ। यसभित्र नसाको डोरी (सुषुम्ना) हुन्छ र मेरुदण्डले यसको रक्षा पनि गर्छ।
मेरुदण्ड भएका जनावरलाई ढाड भएका जनावर भनिन्छ। मानिस, बाँदर, गाई, भैँसी, कुखुरा र अरू चरा, माछा, भ्यागुता र सर्प ढाड भएका जनावर हुन्। ढाड भएका कुनै जनावर पानीमा, कुनै जमिनमा र कुनै दुवै ठाउँमा बस्छन्।
किरा, गँड्यौला, शङ्खेकिरा र माकुरा जस्ता जनावरमा मेरुदण्ड हुँदैन। यिनलाई ढाड नभएका जनावर भनिन्छ। यिनका बारेमा कक्षा 7 मा पढिन्छ।
शरीरको तापक्रम वरपरको तापक्रमअनुसार बदलिन्छ कि एउटै रहन्छ भन्ने आधारमा ढाड भएका जनावरलाई दुई समूहमा छुट्याइन्छ।
क. चिसो रगत भएका जनावर
वरपरको तापक्रमअनुसार शरीरको तापक्रम बदलिरहने जनावरलाई चिसो रगत भएका जनावर अर्थात् विषमतापी जनावर भनिन्छ। माछा, भ्यागुता, छेपारो, कछुवा, गोही, सर्प र माउसुली चिसो रगत भएका जनावर हुन्।
चिसो बिहानमा चिसो रगत भएको जनावर चिसो र सुस्त हुन्छ। शरीर तताउन यो घाम ताप्छ। दिउँसोको गर्मीमा यो छायामा लुक्छ। चिसो रगत भएका कुनै कुनै जनावर कडा जाडोबाट जोगिन सुरक्षित ठाउँमा लुकेर जाडोभरि सुत्छन्: यसलाई शीतनिद्रा भनिन्छ।
ख. तातो रगत भएका जनावर
वरपरको तापक्रम जस्तोसुकै भए पनि शरीरको तापक्रम एउटै रहने जनावरलाई तातो रगत भएका जनावर अर्थात् समतापी जनावर भनिन्छ। मानिस, गाई, भैँसी, बाघ, गैँडा र सबै चरा तातो रगत भएका जनावर हुन्।
गर्मीमा होस् वा जाडोमा, स्वस्थ मानिसको शरीरको तापक्रम करिब 37 °C (98.6 °F) हुन्छ। तातो रगत भएको जनावरले आफूले खाएको खानाबाट आफ्नो तातो आफैँ बनाउँछ। जाडो हुँदा यो काँप्छ र यसका रौँ वा प्वाँख फुलेर ठाडा हुन्छन्। गर्मी हुँदा तातो बाहिर निकाल्न यसलाई पसिना आउँछ वा यो जिब्रो निकालेर स्वाँस्वाँ गर्छ।
गर्मीको दिउँसो भ्यागुताको शरीर तातो र जाडोको रातमा चिसो हुन्छ। यो कस्तो जनावर हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ढाड भएका जनावरका पाँच वर्ग
शरीरको बनोट र अरू गुणका आधारमा ढाड भएका जनावरलाई पाँच वर्गमा छुट्याइन्छ।
- माछा (पिसिज): सबै किसिमका माछा।
- उभयचर (एम्फिबिया): भ्यागुतो, खस्रे भ्यागुतो, सालामान्डर।
- सरीसृप (रेप्टिलिया): छेपारो, गोही, सर्प, कछुवा।
- पक्षी (एभिज): कुखुरा, परेवा, डाँफे र अरू सबै चरा।
- स्तनधारी (म्यामालिया): मानिस, चमेरो, ह्वेल, गाई।
1. माछा (पिसिज)
सबै माछा यस वर्गमा पर्छन्। यिनको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ। यिनका लक्षण:
- i.यिनको शरीर लाम्चो, प्रायः दायाँबायाँ चेप्टो र कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
- ii.यिनीहरू पानीमा बस्छन्।
- iii.यिनीहरू पखेटाको सहायताले पौडन्छन्।
- iv.यिनीहरू टाउकोको दुवैतिर हुने फुल्काबाट सास फेर्छन्।
- v.यिनको मुटुमा दुईओटा कोठा हुन्छन्।
- vi.धेरैजसो माछाले पानीमा फुल पार्छन् र फुलको गर्भाधान शरीर बाहिर हुन्छ (बाह्य गर्भाधान)।
उदाहरण: असला, रोहु, समुद्री घोडा।
2. उभयचर (एम्फिबिया)
उभयचर जमिन र पानी दुवैमा बस्छन्। यसैले यिनलाई उभयचर (“दुवै ठाउँमा हिँड्ने”) भनिन्छ। यिनको जीवनको सुरुआत पानीमा हुन्छ। यिनका लक्षण:
- i.यिनको छाला ओसिलो र चिप्लो हुन्छ; कत्ला हुँदैनन्।
- ii.यिनको मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन्।
- iii.यिनका चारओटा हातखुट्टा हुन्छन्।
- iv.चेपागाँडा अवस्थामा यिनीहरू फुल्काबाट सास फेर्छन्। ठुला भएपछि पानीमा हुँदा छालाबाट र जमिनमा हुँदा फोक्सोबाट (र छालाबाट पनि) सास फेर्छन्।
- v.यिनीहरू पानीमा फुल पार्छन्। भ्यागुतो र खस्रे भ्यागुतोमा फुलको गर्भाधान शरीर बाहिर हुन्छ।
उदाहरण: भ्यागुतो, खस्रे भ्यागुतो, सालामान्डर।
3. सरीसृप (रेप्टिलिया)
धेरैजसो सरीसृप जमिनमा घस्रेर हिँड्छन्। (सरीसृप शब्दको अर्थ नै “घस्रेर हिँड्ने जन्तु” हो।) यिनमध्ये धेरैजसो जमिनमा बस्छन् भने केही पानीमा बस्छन्। यिनका लक्षण:
- i.यिनको छाला सुक्खा हुन्छ र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
- ii.धेरैजसोको मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन्। (गोहीको मुटुमा चारओटा हुन्छन्।)
- iii.यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- iv.यिनीहरू बलियो खोल भएका फुल जमिनमा पार्छन्।
- v.यिनीहरू घस्रेर हिँड्छन्।
उदाहरण: सर्प, गोही, कछुवा, छेपारो, माउसुली।
4. पक्षी (एभिज)
सबै चरा यस वर्गमा पर्छन्। यिनका लक्षण:
- i.यिनको शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ (भित्र नरम भुत्ला र माथि चिल्ला प्वाँख)।
- ii.यिनका एक जोडी पखेटा, एक जोडी खुट्टा र एउटा चुच्चो हुन्छ। यिनका अगाडिका खुट्टा पखेटामा बदलिएका हुन्छन्।
- iii.यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- iv.यिनको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।
- v.यिनका हाड हलुका र खोक्रा हुन्छन्।
- vi.यिनीहरू कडा खोल भएका फुल पार्छन् र फुलको गर्भाधान शरीरभित्र हुन्छ (भित्री गर्भाधान)।
उदाहरण: परेवा, हाँस, कुखुरा, डाँफे, मयूर, काग।
5. स्तनधारी (म्यामालिया)
मानिस यस वर्गमा पर्छ। धेरैजसो स्तनधारी जमिनमा बस्छन्, कुनै पानीमा बस्छन् र कुनै उड्छन्: ह्वेल र डल्फिन पानीमा बस्छन् भने चमेरो उड्छ। यिनका लक्षण:
- i.यिनको शरीर रौँले ढाकिएको हुन्छ।
- ii.यिनीहरू बच्चा जन्माउँछन् र दुध चुसाएर हुर्काउँछन्।
- iii.यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- iv.यिनको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन्।
- v.धेरैजसोमा एक जोडी बाह्य कान (कानका बाहिरी पाता, पिन्ना) हुन्छन्।
उदाहरण: मानिस, चमेरो, ह्वेल, गाई, भैँसी।
कुन वर्गको छाला कडा कत्ला भएको सुक्खा हुन्छ र यसले जमिनमा फुल पार्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चमेरो चरा नभई स्तनधारी किन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (3.3 ढाड भएका जनावर)
1. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: समतापी, मेरुदण्ड, हलुका, विषमतापी, तीनओटा, गिल्स। (एउटा शब्द प्रयोग हुँदैन।)
ढाड भएका जनावरको शरीरमा ……… हुन्छ।
उत्तर
मेरुदण्ड
माछाले ……… बाट सास फेर्छन्।
उत्तर
गिल्स (फुल्का)
सामान्यतया सरीसृपको मुटुमा ……… कोठा हुन्छन्।
उत्तर
तीनओटा
पक्षी वर्गका जीवका हाड ……… र खोक्रा हुन्छन्।
उत्तर
हलुका
शरीरको तापक्रम नबदलिई एउटै रहने जनावरलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
समतापी (तातो रगत भएका)। “विषमतापी” शब्द प्रयोग भएन।
2. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. ढाड भएको जनावर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुन जनावरले बच्चा जन्माउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. पानीमा बस्ने धेरैजसो जनावरले कुन अङ्गबाट सास फेर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पक्षी वर्गका जीवको मुटुमा कतिओटा कोठा हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. जोडा मिलाउनुहोस्
हरेक लक्षणलाई एउटा जनावरसँग जोडा मिलाउनुहोस्: हलुका हाड, तीन कोठे मुटु, चार कोठे मुटु, गिल्सबाट सास फेर्ने, जमिन र पानी दुवैमा बस्ने। जनावर: मानिस, माछा, कछुवा, चरा, समुद्री घोडा, भ्यागुतो।
उत्तर
| लक्षण | जनावर |
|---|---|
| हलुका हाड | चरा |
| तीन कोठे मुटु | कछुवा |
| चार कोठे मुटु | मानिस |
| गिल्सबाट सास फेर्ने | माछा (वा समुद्री घोडा) |
| जमिन र पानी दुवैमा बस्ने | भ्यागुतो |
माछा र समुद्री घोडा दुवैले गिल्सबाट सास फेर्छन्; यसैले तीमध्ये एउटा बाँकी रहन्छ।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ढाड भएका जनावरलाई कति वर्गमा छुट्याइएको छ? ती के के हुन्?
उत्तर
पाँच वर्गमा: माछा (पिसिज), उभयचर (एम्फिबिया), सरीसृप (रेप्टिलिया), पक्षी (एभिज) र स्तनधारी (म्यामालिया)।
चराहरू कुन विशेषताका कारण उड्न सक्छन्? कुनै तीनओटा विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- यिनका अगाडिका खुट्टा पखेटामा बदलिएका हुन्छन्।
- यिनका हाड हलुका र खोक्रा हुने भएकाले शरीर हलुका हुन्छ।
- यिनको शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ। प्वाँखले पखेटालाई फराकिलो र शरीरलाई चिल्लो बनाउँछ।
- यिनको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ र छातीका बलिया मांसपेशीले पखेटा फटफटाउँछ।
छेपारोलाई सरीसृप वर्गमा राख्नुको कारण के हो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
यसमा सरीसृपका लक्षण हुने भएकाले: यसको छाला सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ; यसले फोक्सोबाट सास फेर्छ; यो घस्रेर हिँड्छ; यसले जमिनमा फुल पार्छ; यो चिसो रगत भएको जनावर हो र यसको मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन्।
फरक छुट्याउनुहोस्:
- i.तातो रगत भएका र चिसो रगत भएका जनावर
- ii.चरा र चमेरो
- iii.भ्यागुतो र गोही
- iv.पक्षी र स्तनधारी
उत्तर
i.
| तातो रगत भएका जनावर | चिसो रगत भएका जनावर |
|---|---|
| शरीरको तापक्रम एउटै रहन्छ | शरीरको तापक्रम वरपरको तापक्रमअनुसार बदलिन्छ |
| खानाबाट आफ्नो तातो आफैँ बनाउँछन् | तातो हुन घाम र वरपरको वातावरणमा भर पर्छन् |
| जाडोमा पनि सक्रिय रहन्छन् | धेरैजसो जाडोमा शीतनिद्रामा जान्छन् |
| चरा र स्तनधारी | माछा, उभयचर, सरीसृप |
ii.
| चरा | चमेरो |
|---|---|
| चरा (पक्षी) हो | स्तनधारी हो |
| शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ | शरीर रौँले ढाकिएको हुन्छ |
| पखेटा प्वाँखले बनेका हुन्छन् | पखेटा लामा औँलाका बिचमा तन्किएको छालाले बनेका हुन्छन् |
| फुल पार्छ | बच्चा जन्माउँछ र दुध खुवाउँछ |
| चुच्चो हुन्छ, दाँत हुँदैनन् | दाँत हुन्छन्, चुच्चो हुँदैन |
iii.
| भ्यागुतो | गोही |
|---|---|
| उभयचर हो | सरीसृप हो |
| छाला ओसिलो र चिप्लो; कत्ला हुँदैनन् | छाला सुक्खा, बाक्लो र कडा कत्ला भएको |
| छाला र फोक्सोबाट सास फेर्छ (चेपागाँडा हुँदा फुल्काबाट) | फोक्सोबाट मात्र सास फेर्छ |
| पानीमा नरम फुल पार्छ | जमिनमा कडा खोल भएका फुल पार्छ |
| मुटुमा तीनओटा कोठा | मुटुमा चारओटा कोठा |
iv.
| पक्षी | स्तनधारी |
|---|---|
| प्वाँखले ढाकिएका | रौँले ढाकिएका |
| फुल पार्छन् | धेरैजसोले बच्चा जन्माउँछन् |
| दुध खुवाउँदैनन् | बच्चालाई दुध खुवाउँछन् |
| अगाडिका खुट्टा पखेटा हुन्छन् | अगाडिका खुट्टा खुट्टा, हात, पौडने पखेटा वा उड्ने पखेटा हुन्छन् |
| चुच्चो हुन्छ, दाँत हुँदैनन् | दाँत हुन्छन्, चुच्चो हुँदैन |
| बाह्य कान हुँदैनन् | धेरैजसोमा कानका बाहिरी पाता हुन्छन् |
तलका वर्गमा पर्ने जनावरका दुई दुईओटा विशेषता लेख्नुहोस्: i. माछा, ii. उभयचर, iii. सरीसृप, iv. पक्षी, v. स्तनधारी।
उत्तर
- i.माछा: सास फेर्न फुल्का; पौडन पखेटा (साथै: कत्ला, दुई कोठे मुटु)।
- ii.उभयचर: ओसिलो, चिप्लो छाला; पानी र जमिन दुवैमा बस्ने (साथै: तीन कोठे मुटु, फुल्का भएका चेपागाँडा)।
- iii.सरीसृप: कडा कत्ला भएको सुक्खा छाला; जमिनमा फुल पार्ने (साथै: घस्रेर हिँड्ने, फोक्सोबाट सास फेर्ने)।
- iv.पक्षी: प्वाँख; पखेटा र हलुका, खोक्रा हाड (साथै: चुच्चो, चार कोठे मुटु)।
- v.स्तनधारी: शरीरमा रौँ; बच्चा जन्माउने र दुध खुवाएर हुर्काउने (साथै: चार कोठे मुटु, बाह्य कान)।
माछाको सफा चित्र बनाई यसका विभिन्न भागको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
चित्र 3.6 मा जस्तै छेउबाट हेर्दा देखिने माछाको चित्र बनाउनुहोस् र यी भागको नाम लेख्नुहोस्: मुख, आँखा, फुल्काको बिर्को (यसमुनि फुल्का), कत्ला, पिठ्युँको पखेटा, छातीको पखेटा, पेटको पखेटा, मलद्वारको पखेटा, पुच्छरको पखेटा, लेटरल लाइन।
फुलबाट बच्चा निस्कने र सिधै बच्चा जन्माउने तीन तीनओटा जनावरको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
फुलबाट बच्चा निस्कने: कुखुरा, काग, सर्प, भ्यागुतो, माछा, कछुवा।
बच्चा जन्माउने: गाई, कुकुर, मानिस, बाख्रा, चमेरो, ह्वेल।
यी जीवका दुई दुईओटा लक्षण लेख्नुहोस्: i. माउसुली, ii. परेवा, iii. भ्यागुतो।
उत्तर
- i.माउसुली: कत्ला भएको सुक्खा छाला; भित्तामा हिँड्न मसिना रौँ भएका औँलाका गद्दी (यो भाग्न आफ्नो पुच्छर पनि छोड्न सक्छ)।
- ii.परेवा: प्वाँखले ढाकिएको शरीर; उड्न पखेटा र हलुका, खोक्रा हाड।
- iii.भ्यागुतो: ओसिलो, चिप्लो छाला; छाला र फोक्सोबाट सास फेर्दै पानी र जमिन दुवैमा बस्ने।
माछा र ह्वेलबिचका समानता र भिन्नता तालिका बनाई लेख्नुहोस्।
उत्तर
समानता: दुवै ढाड भएका जनावर हुन्; दुवै पानीमा बस्छन्; दुवैको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ र पौडन दुवैमा पखेटा हुन्छन्।
| माछा | ह्वेल |
|---|---|
| माछा (पिसिज) हो | स्तनधारी हो |
| फुल्काबाट सास फेर्छ | टाउकोमाथिको प्वालबाट फोक्सोले हावामा सास फेर्छ |
| शरीर कत्लाले ढाकिएको हुन्छ | छाला चिल्लो हुन्छ, थोरै रौँ हुन्छन् (र बोसोको बाक्लो तह) |
| फुल पार्छ | बच्चा जन्माउँछ र दुध खुवाउँछ |
| चिसो रगत भएको | तातो रगत भएको |
| दुई कोठे मुटु | चार कोठे मुटु |
| पुच्छरको पखेटा ठाडो हुन्छ र दायाँबायाँ हल्लिन्छ | पुच्छर तेर्सो हुन्छ र माथि र तल हल्लिन्छ |
चमेरो र ह्वेललाई किन स्तनधारी वर्गमा राखिएको हो, कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
दुवैमा स्तनधारीका लक्षण हुने भएकाले: तिनीहरू बच्चा जन्माउँछन् र दुध खुवाउँछन्; तिनको शरीरमा रौँ हुन्छन् (ह्वेलमा थोरै मात्र); तिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्; तिनको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन् र तिनीहरू तातो रगत भएका हुन्। चमेरो उड्ने र ह्वेल पौडने भए पनि यो कुरा बदलिँदैन।
3.4 फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने बिरुवा
पृथ्वीमा धेरै किसिमका बिरुवा पाइन्छन्। कुनै धेरै साना हुन्छन् भने कुनै ठुला रुख हुन्छन्। कुनैलाई त सूक्ष्मदर्शक यन्त्रले मात्र देख्न सकिन्छ। कुनै बिरुवामा फूल फुल्छ भने कुनैमा कहिल्यै फुल्दैन।
क. फूल नफुल्ने बिरुवा
फूल नफुल्ने बिरुवामा जीवनको कुनै पनि समयमा फूल फुल्दैन। कुनैलाई सूक्ष्मदर्शक यन्त्रले मात्र देख्न सकिन्छ भने कुनै मझौला आकारका हुन्छन्। यी कम विकसित बिरुवा हुन्। यिनलाई अपुष्पक (क्रिप्टोगेम) बिरुवा पनि भनिन्छ। यीमध्ये धेरैजसोले बिउको सट्टा आँखाले देख्नै नसकिने ससाना बीजाणु (स्पोर) बनाउँछन्। बीजाणुबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्।
अल्गी
जरा, डाँठ र पात छुट्याउन नसकिने सरल हरिया बिरुवालाई अल्गी भनिन्छ। यिनमा हरितकण हुने भएकाले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। यिनीहरू पानी र ओसिला ठाउँमा पाइन्छन्। कुनैलाई सूक्ष्मदर्शक यन्त्रले मात्र देख्न सकिन्छ। उदाहरण: स्पाइरोगाइरा, क्लामाइडोमोनस।
फन्जाइ
जरा, डाँठ र पात छुट्याउन नसकिने र हरितकण नभएका सरल जीवलाई फन्जाइ भनिन्छ। हरितकण नभएकाले यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्: यिनीहरू मरेका र कुहिएका वस्तुबाट वा अरू जीवबाट खाना लिन्छन्। उदाहरण: च्याउ, यिस्ट (पाउरोटीको पिठो फुलाउन प्रयोग गरिन्छ) र पुरानो रोटीमा उम्रने फुस्रो ढुसी (म्युकर)।
ब्रायोफाइटा
ओसिलो जमिनमा उम्रने र जमिनमा अडिन राइज्वाइड भनिने मसिना रौँजस्ता त्यान्द्रा भएका हरिया बिरुवाको समूहलाई ब्रायोफाइटा भनिन्छ। यिनमा हरितकण हुन्छ र यिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्, तर यिनमा साँच्चैका जरा र फूल हुँदैनन्। उदाहरण: मस, मार्केन्सिया।
टेरिडोफाइटा (उनिउँ)
उनिउँ फूल नफुल्ने बिरुवाको एउटा समूह हो। यस समूहलाई टेरिडोफाइटा भनिन्छ। मसमा जस्तो होइन, यिनमा साँच्चैका जरा, डाँठ र पात हुन्छन् र भित्र पानी बोक्ने नली पनि हुन्छन्। तर यिनमा फूल र बिउ हुँदैनन्: यिनले बीजाणु बनाउँछन्। यिनीहरू चिसो, ओसिलो र छाया परेको ठाउँमा उम्रन्छन्। उदाहरण: उनिउँ, निगुरो।
ख. फूल फुल्ने बिरुवा
फूल बिरुवाको सबैभन्दा राम्रो भाग हो। हाम्रो वरपर, घर र विद्यालयमा धेरै किसिमका फूल फुल्ने बिरुवा उम्रन्छन्। फूलबाट बिउ बन्छ र बिउबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्। बिउ बनाउने बिरुवालाई सपुष्पक बिरुवा भनिन्छ। साँच्चैका फूल फुल्ने र बिउ फलभित्र हुने बिरुवालाई एन्जिओस्पर्म भनिन्छ।
धेरैजसो फूल फुल्ने बिरुवाले बिउ बनाउँछन्। बिउभित्र पातजस्ता भाग हुन्छन्। यी भागलाई फक्लेटा भनिन्छ।
- कुनै बिरुवाको हरेक बिउमा एउटा फक्लेटा हुन्छ। यस्ता बिरुवालाई एकदलीय बिरुवा भनिन्छ। यिनका पात प्रायः लामा र साँघुरा हुन्छन् र तिनका नसा एकआपसको छेउछेउमा समानान्तर हुन्छन्। यिनका जरा पातला र गुच्छा परेका (गुच्छे जरा) हुन्छन्। उदाहरण: धान, गहुँ, मकै, बाँस, प्याज।
- कुनै बिरुवाको हरेक बिउमा दुईओटा फक्लेटा हुन्छन्। यस्ता बिरुवालाई दुईदलीय बिरुवा भनिन्छ। यिनका पात प्रायः फराकिला हुन्छन् र तिनका नसा जालीजस्ता हुन्छन्। यिनमा एउटा मुख्य जरा, मूल जरा हुन्छ। उदाहरण: तोरी, चना, केराउ, सिमी, फर्सी, स्याउ, सुन्तला।
बिउ बनाउने कुनै बिरुवामा साँच्चैका फूल र फल हुँदैनन्। यिनका बिउ कोनका कत्लामाथि नाङ्गा रहन्छन्। यिनका पात प्रायः सियोजस्ता हुन्छन्। यस्ता बिरुवालाई जिम्नोस्पर्म भनिन्छ। उदाहरण: सल्लो, साइकस, धुपी।
फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने बिरुवाका जरा, डाँठ र पातको बनोट धेरै फरक हुन्छ। मुख्य फरक यस्ता छन्:
| फूल नफुल्ने बिरुवा | फूल फुल्ने बिरुवा |
|---|---|
| सरल, कम विकसित | बढी विकसित |
| कुनैमा जरा, डाँठ र पात छुट्याउन सकिँदैन (अल्गी) | जरा, डाँठ, पात र फूल राम्रोसँग विकसित हुन्छन् |
| कुनैमा हरितकण हुन्छ; कुनैमा हुँदैन (च्याउ, ढुसी) | झन्डै सबैमा हरितकण हुन्छ (तोरी, चना, केराउ) |
| बिउ होइन, बीजाणु बनाउँछन् | बिउ बनाउँछन् |
कुन बिरुवामा हरितकण हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एउटा बिरुवामा मूल जरा र जालीजस्ता नसा भएका फराकिला पात छन्। त्यो कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मसको बिरुवालाई जमिनमा केले अड्याउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (3.4 फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने बिरुवा)
1. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: सपुष्पक, राइज्वाइड, जरा, हरितकण, अपुष्पक, खाना। (एउटा शब्द प्रयोग हुँदैन।)
फूल नफुल्ने बिरुवालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
अपुष्पक
फन्जाइ वर्गका वनस्पतिमा ……… हुँदैन।
उत्तर
हरितकण
हरितकण नभएका सरल बिरुवाले आफ्नो ……… आफैँ बनाउन सक्दैनन्।
उत्तर
खाना
मसलाई जमिनमा अड्याउने मसिना रौँजस्ता त्यान्द्रालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
राइज्वाइड। “जरा” शब्द प्रयोग भएन।
फूल फुल्ने बिरुवालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
सपुष्पक
2. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
तपाईँको घर वरपर पाइने फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने तीन तीनओटा बिरुवाको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
फूल फुल्ने: तोरी, धान, सयपत्री (वा मकै, आँप, गुलाफ)।
फूल नफुल्ने: मस, उनिउँ (निगुरो), च्याउ (वा पोखरीको हरियो लेउ)।
फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने बिरुवाका तीन तीनओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
| फूल फुल्ने बिरुवा | फूल नफुल्ने बिरुवा |
|---|---|
| फूल फुल्छ | कहिल्यै फूल फुल्दैन |
| बिउ बनाउँछन्; बिउबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन् | धेरैजसोले बीजाणु बनाउँछन् |
| जरा, डाँठ र पात राम्रोसँग विकसित हुन्छन् | कुनैमा जरा, डाँठ र पात हुँदैनन् (अल्गी) वा साँच्चैका जरा हुँदैनन् (मस) |
| झन्डै सबैमा हरितकण हुन्छ | कुनैमा हरितकण हुँदैन (फन्जाइ) |
| बढी विकसित | सरल, कम विकसित |
कुनै एउटा फूल फुल्ने बिरुवाको सफा चित्र बनाउनुहोस्।
उत्तर
तोरीको (वा कुनै सानो फूल फुल्ने बिरुवाको) चित्र बनाउनुहोस् र यी भागको नाम लेख्नुहोस्: हाँगा जरासहितको मूल जरा, डाँठ, गाँठो, पात, टुसा, फूल, फल (कोसा)। कक्षा 7 को तोरीको बिरुवाको चित्र हेर्नुहोस्।
तलका बिरुवालाई फूल फुल्ने र फूल नफुल्ने समूहमा छुट्याउनुहोस्: च्याउ, उनिउँ, तोरी, धान, फापर।
उत्तर
| फूल फुल्ने | फूल नफुल्ने |
|---|---|
| तोरी, धान, फापर | च्याउ, उनिउँ |
तोरी र उनिउँमध्ये कुन बिरुवा बढी विकसित हुन्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
तोरी बढी विकसित हुन्छ। यसमा राम्रोसँग विकसित जरा, डाँठ र पात हुन्छन् र फूल पनि फुल्छ। फूलबाट फलभित्र बिउ बन्छ। बिउमा सानो बिरुवाका लागि खाना हुन्छ र त्यसको रक्षा गर्ने बलियो बोक्रा पनि हुन्छ। उनिउँमा जरा, डाँठ र पात हुन्छन्, तर फूल र बिउ हुँदैनन्: यसले ससाना बीजाणु बनाउँछ र बीजाणुबाट उम्रन यसलाई ओसिलो ठाउँ चाहिन्छ।
सल्लो र पिपलको अवलोकन गरी तिनका समानता र भिन्नतालाई भेन चित्रमा देखाउनुहोस्।
सङ्केत
एकआपसमा खप्टिने दुईओटा वृत्त बनाउनुहोस्। बायाँको भागमा सल्लोमा मात्र भएका कुरा, दायाँको भागमा पिपलमा मात्र भएका कुरा र बिचमा दुवैमा भएका कुरा लेख्नुहोस्।
उत्तर
सल्लोमा मात्र: सियोजस्ता पात; कोनका कत्लामाथि नाङ्गा बिउ; फूल र फल हुँदैनन्; सोली घोप्ट्याएजस्तो आकारको रुख; जिम्नोस्पर्म।
दुवैमा (बिचमा): दुवै काठे काण्ड भएका अग्ला रुख हुन्; दुवैमा जरा, डाँठ र पात हुन्छन्; दुवैमा हरितकण हुन्छ र दुवैले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्; दुवैले बिउ बनाउँछन् (दुवै सपुष्पक हुन्)।
पिपलमा मात्र: लामो चुच्चो टुप्पा भएका फराकिला, पानजस्ता पात; यसका साना, गोला फलभित्र लुकेका ससाना फूल; फलभित्र बिउ; एन्जिओस्पर्म (दुईदलीय)।
कार्यपत्र: जीवहरू र तिनीहरूको बनोट: अनुकूलता र खाना (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: जीवहरू र तिनीहरूको बनोट: ढाड भएका जनावर र बिरुवा (PDF, 4 पृष्ठ)
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →