घर नजिकैको पोखरीको छेउमा पुग्दा के के देखिन्छ? किनारमा भ्यागुता बसेका हुन्छन्। पानीमा साना माछा यताउता कुदिरहेका हुन्छन्। पानीमाथि गाइने किरा उडिरहेका हुन्छन् र सतहमा हरियो लेउ तैरिरहेको हुन्छ। माछा पर्खँदै एउटा बकुल्ला लौरोजस्तै चुपचाप उभिएको हुन्छ। हिलोभित्र आँखाले नदेखिने गरी लुकेका किरा पनि हुन्छन्। यी सबैलाई एउटै पानी, एउटै हावा र एउटै घाम चाहिन्छ।
कुनै पनि दुई किसिमका सजीव उस्तै हुँदैनन्। तिनको खाना, बस्ने ठाउँ र शरीरको बनोट फरक फरक हुन्छ। सजीवहरूबिच पाइने यस्तो विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ। (जैविक भन्नाले जीव वा जीवनसँग सम्बन्धित भन्ने बुझिन्छ।) हाम्रो वरिपरि निर्जीव वस्तु पनि हुन्छन्: हावा, पानी, माटो, चट्टान र घाम। हाम्रो वरिपरि भएका सबै सजीव र निर्जीव वस्तुको समग्र रूप नै हाम्रो वातावरण हो।
वातावरण के के मिलेर बन्छ, वातावरणलाई हानि नपुर्याई कसरी बाँच्न सकिन्छ र पारिस्थितिक प्रणालीमा बिरुवा, जनावर र सूक्ष्मजीव एकअर्कामा कसरी भर पर्छन् भन्ने कुरा यस एकाइमा पढिन्छ।
4.1 वातावरण
चित्र हेरी साथीहरूसँग छलफल गरौँ।
पृथ्वीमा रहेका सबै जनावर, बिरुवा, सूक्ष्मजीव र निर्जीव वस्तु एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। कुनै पनि ठाउँको वातावरण त्यहाँका सजीव (जैविक) र निर्जीव (अजैविक) अवयवबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको हुन्छ।
यसरी हाम्रो वरिपरि रहेका हावा, पानी, जमिन, घाम, बिरुवा, जनावर र अन्य सजीवको समग्र रूप नै वातावरण हो।
सजीवहरू वातावरणमा बाँच्छन् र एकअर्कालाई प्रभाव पार्छन्। मानिसलगायत हरेक सजीवलाई चाहिने पानी, खाना, ऊर्जा र पोषक तत्त्व वातावरणबाटै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले वातावरणबाट आफूलाई चाहिने कुरा लिँदा त्यसको हेरचाह पनि गर्नुपर्छ। वातावरणको उपयोग गर्दै त्यसको हेरचाह गर्ने कामलाई वातावरण संरक्षण भनिन्छ।
कुनै ठाउँका हावा, पानी, माटो, ऊर्जा, बिरुवा र जनावर त्यहाँका वातावरणीय अवयव (वातावरणका भाग) हुन्। अब यिनलाई एक एक गरी हेरौँ।
हावा
पृथ्वीको चारैतिर हावा छ। हावाको यस्तो तहलाई वायुमण्डल भनिन्छ। हावा विभिन्न ग्याँसको मिश्रण हो। यसमा सबैभन्दा धेरै नाइट्रोजन (100 भागमा करिब 78 भाग) र अक्सिजन (100 भागमा करिब 21 भाग) हुन्छ। थोरै कार्बन डाइअक्साइड र अन्य केही ग्याँस पनि हुन्छन्।
अक्सिजनलाई प्रायः प्राणवायु भनिन्छ। सबै बिरुवा र जनावरलाई श्वासप्रश्वास गर्न (खानाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्न) अक्सिजन चाहिन्छ। श्वासप्रश्वास गर्दा सजीवहरूले अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। हरिया बिरुवाले अर्को काम पनि गर्छन्। घाममा खाना बनाउँदा (प्रकाश संश्लेषण) तिनले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा सन्तुलित रहन्छ।
जनावरले सास फेर्दा कुन ग्याँस बाहिर फाल्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पानी
पृथ्वीको सतहको करिब 100 भागमा 71 भाग पानीले र 100 भागमा 29 भाग मात्र जमिनले ढाकेको छ। नदी, खोला, ताल, पोखरी, इनार, मूल र समुद्र पानीका स्रोत हुन्। हरेक सजीवलाई बाँच्न पानी चाहिन्छ: पानीबिना जीवन सम्भव छैन।
जमिन
जमिन भन्नाले पृथ्वीको सतहलाई जनाउँछ। जमिनमा माटो र चट्टान पाइन्छन्। समथर, अग्लो, भिरालो, होचो आदि विभिन्न स्वरूपका जमिन हुन्छन्। तराईको समथर भूभाग, पहाडका भिरालो पाखा र अग्ला हिमाल यसका उदाहरण हुन्।
जमिनमा बिरुवा उम्रन र हुर्कन ठाउँ पाउँछन्। बिरुवाले आफूलाई चाहिने पानी र खनिज माटोबाट लिन्छन्। मानिसहरूले माटोमा अन्न, फलफूल, तरकारी र जडीबुटी उमार्छन्। माटो धेरै जनावरको वासस्थान पनि हो: गँड्यौला, कमिला, मुसा, जमिनमुनि सुरुङ खनेर बस्ने अरू जनावर र अनगिन्ती साना सजीव माटोमा बस्छन्।
ऊर्जा
पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो। सूर्यबाट हामी ताप र प्रकाश पाउँछौँ। सूर्यको तापका कारण पृथ्वी न्यानो रहन्छ। बिरुवाले घामको प्रकाश प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्; प्रकाशबिना बिरुवाले खाना बनाउन सक्दैनन्। जनावर तिनै बिरुवा खाएर, वा बिरुवा खाएका जनावरलाई खाएर बाँच्छन्।
दाउरामा भएको ऊर्जा पनि सूर्यबाटै आएको हो। रुख हुर्कँदै जाँदा सूर्यको ऊर्जा त्यसमा सञ्चित हुँदै जान्छ। दाउरा बाल्दा त्यही ऊर्जा ताप र प्रकाशका रूपमा फेरि पाइन्छ।
सूर्यका कारण पृथ्वीमा पानी पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिरहन्छ। सूर्यको तापबाट समुद्र, नदी र भिजेको जमिनको पानी बाफ (पानीको बाफ) बनेर माथि आकाशमा जान्छ। त्यहाँ बाफ चिसिएर बादल बन्छ। बादलबाट पानी वर्षा, असिना वा हिउँका रूपमा फेरि झर्छ। त्यही पानी हाम्रा खोलानाला र नदीमा बग्छ।
पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वनस्पति
साना घाँसदेखि ठुला रुखसम्मका वनस्पति हाम्रो वरिपरि जताततै पाइन्छन्। वातावरणमा तिनका धेरै काम छन्:
- वनस्पति सजीवहरूको खानाको मुख्य स्रोत हुन्।
- वनस्पतिबाट घर बनाउने काठ, दाउरा र जडीबुटी पाइन्छ।
- हामीले सास फेर्दा लिने अक्सिजन वनस्पतिबाट नै पाइन्छ।
- वनजङ्गल वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको वासस्थान हो।
- वनस्पतिका जराले माटोलाई समातेर राख्ने भएकाले वर्षाको पानीसँगै माटो बगेर जाँदैन। (माटो बगेर जानुलाई भूक्षय भनिन्छ।)
हावा सफा हुने, माटो जोगिने र जनावरले खाना तथा वासस्थान पाउने भएकाले वनस्पतिबाट वातावरणको सन्तुलन कायम रहन्छ।
जीवजन्तु
वातावरणमा एककोषीय सजीवदेखि हात्तीसम्म सबै आकारका जनावर पाइन्छन्। तिनीहरू अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। तिनीहरू खानाका लागि बिरुवा वा अरू जनावरमा भर पर्छन्। जनावर मरेपछि सूक्ष्मजीवले तिनको शरीर कुहाउँछन्। त्यसमा भएका नाइट्रोजन तथा अन्य खनिज माटोमा फर्किन्छन्। बिरुवाले खाना बनाउन यिनको फेरि प्रयोग गर्छन्।
घाँस, मृग र बाघको उदाहरणबाट जनावरहरू एकअर्कामा कसरी भर पर्छन् भन्ने थाहा हुन्छ: मृगले घाँस खान्छ र बाघले मृग खान्छ। मृग हराए बाघ भोकै पर्छ। बाघ हराए मृग धेरै बढ्छन् र तिनले घाँस सबै सक्छन्।
मानिसहरू विभिन्न काममा जनावर पाल्छन्: दुधका लागि गाई, भैँसी; मासुका लागि बाख्रा; भारी बोक्न खच्चर, गधा र घोडा। यीमध्ये कुनै एउटा जनावर नासिए अरूलाई पनि असर पर्छ र वातावरणको सन्तुलन बिग्रन्छ। त्यसैले वातावरणमा जनावरको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ।
सबै सजीव मिलेर वातावरणका जैविक अवयव (सजीव अवयव) बन्छन्। सबै सजीवको वासस्थान, खाना र जीवनचक्र वातावरणसँग जोडिएको हुन्छ।
जैविक विविधता
यस एकाइको सुरुमा सजीवहरूबिचको विविधतालाई जैविक विविधता भनिन्छ भनेर पढियो। यो विविधता तीन तहमा हुन्छ:
- एउटै किसिमभित्रको विविधता। कुनै पनि दुई जना मानिस ठ्याक्कै उस्तै देखिँदैनन्। धानका बोट पनि एकअर्काभन्दा फरक हुन्छन्। नेपालका किसानहरूले सयौँ किसिमका धान लगाउँछन्। धेरैजसो धान फल्न नसक्ने अग्लो र चिसो जुम्लामा पनि जुम्ली मार्सी धान फल्छ।
- किसिम (प्रजाति) को विविधता। बाघ, गैँडा, भ्यागुतो, लालीगुराँस, झ्याउ, च्याउ: यी सबै फरक फरक किसिमका सजीव हुन्।
- वासस्थानको विविधता। वन, घाँसे मैदान, नदी, ताल, हिउँ भएका हिमाल: हरेक ठाउँमा आफ्नै किसिमका सजीव हुन्छन्।
तलकामध्ये कुन वातावरणको जैविक (सजीव) अवयव हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.2 वातावरणमैत्री व्यवहार
यो घटना पढौँ र छलफल गरौँ।
मानिसहरूले खाना, कपडा र बासको आवश्यकता वातावरणबाटै पूरा गर्छन्। यी आवश्यकता पूरा गर्न खेतीपाती, पशुपालन, दाउरा, जडीबुटी सङ्कलन (जस्तै: आयुर्वेदिक औषधीका लागि) र उद्योग तथा कलकारखानामा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग बढ्दै गएको छ। मानिसले प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक उपयोग गर्दा वातावरणको सन्तुलन बिग्रन्छ। त्यसैले प्राकृतिक स्रोतलाई नासिनबाट जोगाउनुपर्छ।
वातावरणलाई हानि नपुर्याई र स्रोतको गुणस्तर नबिगारी प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्नुलाई वातावरणमैत्री व्यवहार भनिन्छ। सफा हावा, पानी, जमिन र खानाबिना हामी बाँच्नै सक्दैनौँ। वातावरणमैत्री व्यवहारबाट हावा, पानी, माटो तथा अन्य स्रोतलाई प्राकृतिक र सफा अवस्थामा राख्न मद्दत पुग्छ। प्रदूषण रोक्ने, स्रोतसाधन खेर जान नदिने र वातावरणको संरक्षण गर्ने काम यसका उदाहरण हुन्।
तल अरू चार किसिमका वातावरणमैत्री व्यवहार दिइएका छन्।
क. जथाभाबी फोहोरमैला नफाल्ने
फोहोर तोकिएको ठाउँमा मात्र फाल्नुपर्छ। घरबाट निस्केको फोहोरलाई कुहिने फोहोर र नकुहिने फोहोर गरी दुईओटा भाँडामा छुट्याएर राख्नुपर्छ। अनि फोहोर उठाउन आउनेलाई दिनुपर्छ।
जथाभाबी फालिएको फोहोरबाट दुर्गन्ध फैलिन्छ र रोग सर्छ: झिँगा, मुसा र लामखुट्टे यस्तै फोहोरमा जन्मिएर बढ्छन्। माटोमा फोहोर फाल्दा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ र माटोमा बस्ने सजीव मर्न सक्छन्।
ख. ठोस फोहोरमैलाको वर्गीकरण र व्यवस्थापन
ठोस फोहोरलाई दुई किसिममा छुट्याउन सकिन्छ:
- माटोमा भएका साना सजीवले गलाएर माटोमै मिलाउन सक्ने फोहोरलाई कुहिने फोहोर भनिन्छ। यस्तो फोहोर कुहिएर जान्छ। उदाहरण: तरकारीका बोक्रा, बचेको खाना, पात, गोबर, कागज। यसबाट कम्पोस्ट मल बनाउन सकिन्छ।
- साना सजीवले गलाउन नसक्ने फोहोरलाई नकुहिने फोहोर भनिन्छ। यस्तो फोहोर कुहिँदैन। उदाहरण: प्लास्टिक, काँच, टिन, धातु। यसलाई पुनः प्रयोग गर्न वा पुनः चक्रणका लागि पठाउन सकिन्छ।
एउटै वस्तुलाई बारम्बार काममा ल्याउनुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। पुराना पत्रपत्रिका, पम्प्लेट वा किताबमा सामान बेर्नु, दुधको खाली प्लास्टिकमा माटो भरेर फूल रोप्नु र पेयपदार्थको बोतल काटेर बिरुवाका लागि गमला बनाउनु: यी सबै पुनः प्रयोग हुन्।
पुराना र प्रयोग भइसकेका वस्तुलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी नयाँ वस्तु बनाउनुलाई पुनः चक्रण भनिन्छ। धातुका पुराना टुक्रा पगालेर नयाँ भाँडा बनाउनु पुनः चक्रण हो। पुराना कागज गलाएर लेदो बनाई नयाँ कागज बनाउनु पनि पुनः चक्रण हो।
तलकामध्ये कुन पुनः चक्रण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन फोहोर कुहिने हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. रुखबिरुवाको संरक्षण
रुखबिरुवाबाट हावा सफा हुन्छ र वातावरण स्वच्छ रहन्छ। रुख रोप्ने, हुर्काउने, स्याहार गर्ने (पानी हाल्ने, गोडमेल गर्ने, साना बिरुवालाई बाख्राबाट जोगाउन बार लगाउने) र डढेलो लाग्न नदिने कामबाट रुखबिरुवाको संरक्षण गर्न सकिन्छ।
घ. प्रदूषण गर्ने वस्तुको कम प्रयोग
प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी (किरा मार्ने विष) सकेसम्म कम प्रयोग गर्नुपर्छ। यसो गर्दा वातावरण संरक्षणमा सहयोग पुग्छ। खेतमा धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी प्रयोग गर्दा माटो तथा पानीमा हानि पुग्छ। यसको सट्टा किसानहरूले कम्पोस्ट मल र जैविक औषधी (जैविक विषादी) प्रयोग गर्न सक्छन्। जैविक औषधी सजीवबाट वा निम र तितेपाती जस्ता बिरुवाबाट बनाइन्छ।
अभ्यास (4.1 वातावरण र 4.2 वातावरणमैत्री व्यवहार)
1. खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द भर्नुहोस्
सूर्य, पुनः प्रयोग, वायुमण्डल, वातावरण, कार्बन डाइअक्साइड
कुनै निश्चित ठाउँमा पाइने सबै सजीव र निर्जीव वस्तुको समग्र रूपलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
कुनै निश्चित ठाउँमा पाइने सबै सजीव र निर्जीव वस्तुको समग्र रूपलाई वातावरण भनिन्छ।
सजीवहरूले श्वासप्रश्वास गर्दा अक्सिजन लिई ……… बाहिर फाल्छन्।
उत्तर
सजीवहरूले श्वासप्रश्वास गर्दा अक्सिजन लिई कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्छन्।
पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत ……… हो।
उत्तर
पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो।
एउटै वस्तुलाई फेरि प्रयोग गर्नुलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
एउटै वस्तुलाई फेरि प्रयोग गर्नुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। (“वायुमण्डल” शब्द प्रयोग हुँदैन।)
2. छोटकरीमा लेख्नुहोस्
हावा
उत्तर
पृथ्वीको चारैतिर रहेको विभिन्न ग्याँसको मिश्रण हावा हो। हावाको यो तहलाई वायुमण्डल भनिन्छ। यसमा धेरैजसो नाइट्रोजन (करिब 78 %) र अक्सिजन (करिब 21 %) हुन्छन्। थोरै कार्बन डाइअक्साइड र अन्य ग्याँस पनि हुन्छन्। सजीवलाई श्वासप्रश्वास गर्न हावाको अक्सिजन चाहिन्छ र हरिया बिरुवालाई खाना बनाउन हावाको कार्बन डाइअक्साइड चाहिन्छ। श्वासप्रश्वास र प्रकाश संश्लेषणबाट हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइड सन्तुलित रहन्छन्।
पानी
उत्तर
पृथ्वीको सतहको करिब 71 % भाग पानीले ढाकेको छ। नदी, खोला, ताल, पोखरी, इनार, मूल र समुद्र पानीका स्रोत हुन्। हरेक सजीवलाई बाँच्न पानी चाहिन्छ; बिरुवालाई खाना बनाउन पनि पानी चाहिन्छ। पृथ्वीको धेरैजसो पानी समुद्रको नुनिलो पानी हो र हामीले प्रयोग गर्न सक्ने मिठो पानी धेरै थोरै छ। त्यसैले पानी खेर फाल्नु वा प्रदूषित गर्नुहुँदैन।
माटो
उत्तर
जमिनको सतहमा माटो हुन्छ। चट्टानका मसिना टुक्रा, खनिज र मरेका बिरुवा तथा जनावरका सडेगलेका भाग मिलेर माटो बनेको हुन्छ। बिरुवा माटोमा उम्रन्छन् र यसबाट पानी तथा खनिज लिन्छन्। मानिसहरूले माटोमा अन्न, फलफूल र तरकारी उमार्छन्। गँड्यौला, कमिला, मुसा र अनगिन्ती साना सजीवको वासस्थान पनि माटो नै हो। बिरुवाका जराले माटोलाई अड्याएर राख्छ। रुख काटिएका ठाउँमा वर्षाको पानीसँगै माटो बगेर जान्छ।
सौर्य ऊर्जा
उत्तर
पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो। सूर्यबाट ताप र प्रकाश पाइन्छ। सूर्यको तापका कारण पृथ्वी न्यानो रहन्छ। बिरुवाले घामको प्रकाश प्रयोग गरी खाना बनाउँछन् र जनावरले तिनै बिरुवा खान्छन्। यसरी हाम्रो सबै खानाको ऊर्जा सूर्यबाटै आएको हो। सूर्यको तापबाट पानी बाफ बन्छ। त्यही बाफबाट बादल बन्छ र वर्षा तथा हिउँ पर्छ। हामी सोलार प्यानेल र सोलार वाटर हिटरमा सौर्य ऊर्जा सिधै पनि प्रयोग गर्छौँ।
3. फरक लेख्नुहोस्
जैविक र अजैविक अवयव
उत्तर
| जैविक अवयव | अजैविक अवयव |
|---|---|
| वातावरणका सजीव भाग | वातावरणका निर्जीव भाग |
| यिनीहरू बढ्छन्, खान्छन्, सास फेर्छन् र प्रजनन गर्छन् | यिनीहरू बढ्दैनन्, खाँदैनन् र प्रजनन गर्दैनन् |
| उदाहरण: बिरुवा, जनावर, ब्याक्टेरिया, फन्जाइ | उदाहरण: हावा, पानी, माटो, घाम, ताप |
पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण
उत्तर
| पुनः प्रयोग | पुनः चक्रण |
|---|---|
| एउटै वस्तुलाई जस्ताको तस्तै फेरि प्रयोग गर्नु | पुरानो वस्तुलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी नयाँ वस्तु बनाउनु |
| वस्तुमा कुनै परिवर्तन हुँदैन (काटिन्छ वा सफा मात्र गरिन्छ) | कारखानामा वस्तुलाई पगालिन्छ, गलाएर लेदो बनाइन्छ वा टुक्र्याइन्छ |
| घरमै गर्न सकिन्छ | प्रायः कारखानामा गरिन्छ |
| उदाहरण: नुन राख्न जामको सिसी | उदाहरण: पुरानो धातु पगालेर नयाँ भाँडा |
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
वातावरणीय अवयव भनेको के हो? छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै ठाउँको वातावरण बनाउने भागलाई त्यहाँका वातावरणीय अवयव भनिन्छ: हावा, पानी, माटो (जमिन), ऊर्जा (घाम), बिरुवा र जनावर। यी दुई किसिमका हुन्छन्: अजैविक (निर्जीव: हावा, पानी, माटो, प्रकाश, ताप) र जैविक (सजीव: बिरुवा, जनावर, सूक्ष्मजीव)। यी सबै एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। बिरुवाले घाम, हावा, पानी र माटो प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्। जनावरले बिरुवा खान्छन् र हावामा सास फेर्छन्। विच्छेदकले मरेका शरीरलाई माटोमा फर्काउँछन्।
वातावरणमैत्री व्यवहार भनेको के हो? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न वातावरणलाई हानि नपुर्याई र स्रोतको गुणस्तर नबिगारी प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्नुलाई वातावरणमैत्री व्यवहार भनिन्छ। यस्तो व्यवहारबाट हावा, पानी र माटो सफा र प्राकृतिक अवस्थामा रहन्छन्। त्यसैले ती हाम्रा लागि र हामीपछि आउने पुस्ताका लागि पनि टिकिरहन्छन्। उदाहरण: फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने छुट्याएर तोकिएको ठाउँमा मात्र फाल्ने; कम्पोस्ट मल बनाउने; वस्तुको पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्ने; रुख रोप्ने र स्याहार्ने; डढेलो लाग्न नदिने; प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी कम प्रयोग गर्ने।
तपाईँ विद्यालयमा भएका कुन कुन सामग्रीको पुनः प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
उदाहरणका लागि: पुराना कापी (खाली पाना रफ कामका लागि); एकातिर मात्र लेखिएका कागज; खाली सिसी र बोतल (सिसाकलम वा पानी राख्न); पुराना टिन, दुधका खोल र काटिएका प्लास्टिकका बोतल (गमलाका रूपमा); पुराना पत्रिका (सामान बेर्न वा किताबको गाता हाल्न); कपडाका झोला; पुराना कपडा (सफा गर्ने टालोका रूपमा); कार्टुनका बाकस (सामान राख्न)। घरमा पनि यस्तै धेरै वस्तु फेरि प्रयोग गर्न सकिन्छ: नुन र मसला राख्न सिसी, साना भाइबहिनीका लागि पुराना लुगा।
तपाईँले आफ्नो गाउँघर वा टोलमा कुन कुन सामग्री पुनः चक्रणका लागि सङ्कलन गरेको देख्नुभएको छ? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
उदाहरणका लागि: पुराना पत्रिका, किताब र कार्टुन (यिनबाट नयाँ कागज र कार्टुन बनाइन्छ); प्लास्टिकका बोतल र बाल्टिन (पगालेर नयाँ प्लास्टिकका सामान बनाइन्छ); धातु: पुरानो फलाम, टिन, फुटेका आल्मोनियमका भाँडा र तामाको तार (पगालेर नयाँ वस्तु बनाइन्छ); काँचका बोतल। धेरै ठाउँमा कबाडीवाला घरघरमा आएर यी वस्तु किन्छन्।
वायुमण्डलमा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको सन्तुलन कसरी कायम हुन्छ? वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवा र जनावर दुवैले श्वासप्रश्वास गर्छन्: हावाबाट अक्सिजन लिएर कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। काठ र इन्धन बाल्दा पनि अक्सिजन खर्च भई कार्बन डाइअक्साइड निस्कन्छ। हरिया बिरुवाले घाममा प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछन्: तिनले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी श्वासप्रश्वासमा अक्सिजन खर्च हुन्छ र कार्बन डाइअक्साइड थपिन्छ। प्रकाश संश्लेषणमा कार्बन डाइअक्साइड खर्च हुन्छ र अक्सिजन थपिन्छ। दुवै प्रक्रिया सँगै चल्दा हावामा यी दुई ग्याँसको मात्रा सन्तुलित रहन्छ (चित्र 4.2)। त्यसैले वन फँडानी गर्दा यो सन्तुलन बिग्रन्छ।
वातावरण प्रदूषण कम गर्न तपाईँ आफ्नोतर्फबाट के के गर्न सक्नुहुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- फोहोर भाँडामा मात्र फाल्ने र कुहिने र नकुहिने छुट्याउने।
- प्लास्टिक वा फोहोर कहिल्यै नबाल्ने: यसको धुवाँ विषालु हुन्छ।
- कपडाको झोला बोक्ने र प्लास्टिकका झोला, खोल र बोतल कम प्रयोग गर्ने।
- नदी, पोखरी वा इनारमा फोहोर नफाल्ने।
- छोटो दुरीका लागि मोटरसाइकल वा कार चढ्नुको सट्टा हिँडेर वा साइकलमा जाने।
- आवश्यक नभएका बेला बत्ती, पङ्खा र धारा बन्द गर्ने।
- रुख रोप्ने र तिनको स्याहार गर्ने।
- परिवार र साथीहरूलाई पनि यी बानीबारे बताउने।
प्लास्टिकलाई वातावरण प्रदूषणको मुख्य कारक तत्त्व मानिन्छ। यसको असर कम गर्न यसको व्यवस्थापन कसरी गर्न सकिन्छ? आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
प्लास्टिक नकुहिने भएकाले सयौँ वर्षसम्म माटो र पानीमा रहिरहन्छ। प्लास्टिक थुप्रिँदा ढल थुनिन्छ, माटो बिग्रन्छ र प्लास्टिक निल्ने जनावर मर्छन्। प्लास्टिक बाल्दा विषालु धुवाँ निस्कन्छ। यसको व्यवस्थापन यसरी गर्न सकिन्छ:
- कम प्रयोग: बजार जाँदा कपडा वा सनपाटको झोला बोक्ने; नचाहिने प्लास्टिकका झोला र पिउने पाइप नलिने; साना पोकाको सट्टा खुला सामान किन्ने।
- पुनः प्रयोग: प्लास्टिकका बोतल, सिसी र बाल्टिनलाई गमला बनाउन वा सामान राख्न फेरि प्रयोग गर्ने।
- पुनः चक्रण: प्लास्टिकलाई कुहिने फोहोरबाट छुट्टै राख्ने र फोहोर उठाउने वा कबाडीवालालाई दिने। यसो गर्दा यसबाट नयाँ वस्तु बनाउन सकिन्छ।
- कहिल्यै नबाल्ने वा नफाल्ने: नदी, खेत वा वनमा प्लास्टिक फाल्नुहुँदैन।
- नियम र चेतना: नगरपालिकाहरूले पातला प्लास्टिकका झोलामा प्रतिबन्ध लगाउन सक्छन्। विद्यालय र परिवारले सबैलाई यी बानी सिकाउन सक्छन्।
4.3 पारिस्थितिक प्रणाली
पृथ्वीको सतहमा ढुङ्गा, माटो, चट्टान, नदी, खोला, पोखरी, ताल र समुद्र छन्। यी सबैको चारैतिर हावा छ। यी सबै मिलेर पृथ्वीको भौतिक (निर्जीव) भाग बनेको छ। यिनको असर सबै बिरुवा तथा जनावरको जीवनमा पर्छ: बिरुवा र जनावरले आफूलाई चाहिने हावा, पानी, खाना र खनिज यही भौतिक वातावरणबाट लिन्छन्। यसरी सजीव र निर्जीव वस्तु सधैँ एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्।
कुनै ठाउँका हावा, पानी र माटो जस्ता निर्जीव वस्तु तथा बिरुवा र जनावर जस्ता सजीव मिलेर बनेको, आफैँ चल्ने प्रणालीलाई पारिस्थितिक प्रणाली (पारिस्थितिक पद्धति) भनिन्छ। पोखरी एउटा पारिस्थितिक प्रणाली हो। वन, खेत र घाँसे मैदान पनि पारिस्थितिक प्रणाली हुन्।
पारिस्थितिक प्रणालीका तत्त्वलाई मुख्य दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ।
क. अजैविक तत्त्व
हावा, पानी, माटो, ताप र प्रकाश पारिस्थितिक प्रणालीका निर्जीव वा अजैविक तत्त्व (अजैविक अवयव) हुन्।
- पृथ्वीको चारैतिर रहेको हावामा नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड र पानीको बाफ हुन्छन्।
- बिरुवा र जनावरलाई सबैभन्दा बढी चाहिने कुरा पानी हो। बिरुवाले माटोबाट सोसेको पानी प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्।
- माटो धेरै सजीवको वासस्थान हो। बिरुवाले माटोबाट पानी र खनिज लिन्छन्। चट्टानका मसिना टुक्रा, खनिज र मरेका बिरुवा तथा जनावरका सडेगलेका भाग मिलेर माटो बनेको हुन्छ।
- सूर्यबाट सजीवहरूले ताप र प्रकाश पाउँछन्।
यसरी पारिस्थितिक प्रणालीका जैविक र अजैविक तत्त्वबिच घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ।
ख. जैविक तत्त्व
जनावर, बिरुवा र सूक्ष्मजीव पारिस्थितिक प्रणालीका सजीव वा जैविक तत्त्व (जैविक अवयव) हुन्। खाना प्राप्त गर्ने तरिकाका आधारमा यिनलाई तीन समूहमा बाँडिन्छ: उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक।
उत्पादक
हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। त्यसैले सबै हरिया बिरुवालाई उत्पादक भनिन्छ। धान, गहुँ, मकै, कोदो, तोरी र फापर उत्पादक हुन्। आँप, केरा, सुन्तला, स्याउ र नासपातीका रुख तथा गोलभेँडा, गुलाफ र पालुङ्गोका बोट पनि उत्पादक हुन्: यी सबै हरिया बिरुवा हुन्।
हरिया बिरुवाले घामको प्रकाशमा हावाको कार्बन डाइअक्साइड र पानीबाट खाना बनाउँछन्। आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले यिनलाई स्वपोषित जीव (स्वपोषक) पनि भनिन्छ। “स्वपोषित” को अर्थ आफैँ आफ्नो पोषण गर्ने हो। यिनले खाना कसरी बनाउँछन् भन्ने कुरा एकाइ 5 मा पढिन्छ।
उपभोक्ता
हामी बिरुवा तथा तिनबाट पाइने अन्न र फलफूल खाएर बाँच्ने भएकाले हामी उपभोक्ता हौँ। गाई, भैँसी, बाख्रा र भेडा पनि उपभोक्ता हुन्। खानाका लागि अरू सजीवमा भर पर्ने सजीवलाई उपभोक्ता भनिन्छ। सबै जनावर उपभोक्ता हुन्।
एकाइ 3 मा पढिएझैँ उपभोक्ता शाकाहारी (बिरुवा खाने), मांसाहारी (जनावर खाने) वा सर्वाहारी (दुवै खाने) हुन सक्छन्। के खान्छन् भन्ने आधारमा उपभोक्तालाई तीन समूहमा बाँडिन्छ।
उत्पादक खाने जनावरलाई प्राथमिक उपभोक्ता (प्रथम उपभोक्ता) भनिन्छ। त्यसैले तिनीहरू शाकाहारी हुन्छन्। गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा, मृग र फट्याङ्ग्रा बिरुवा खाएर बाँच्छन् र हुर्कन्छन्। यी प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।
प्राथमिक उपभोक्ता खाने जनावरलाई द्वितीय उपभोक्ता भनिन्छ। बिरुवा खाने किरा प्राथमिक उपभोक्ता हुन् भने ती किरा खाने भ्यागुतो द्वितीय उपभोक्ता हो। खरायो, मुसा र मृगका बच्चा जस्ता प्राथमिक उपभोक्ता खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो पनि द्वितीय उपभोक्ता हुन्। कुनै द्वितीय उपभोक्ता मांसाहारी हुन्छन् भने स्याल जस्ता कुनै सर्वाहारी हुन्छन्।
द्वितीय उपभोक्तालाई (र प्रायः प्राथमिक उपभोक्तालाई पनि) खाने जनावरलाई तृतीय उपभोक्ता भनिन्छ। चितुवा, बाघ, अजिङ्गर र चिल तृतीय उपभोक्ता हुन्। यिनीहरू मांसाहारी हुन्छन्। चिलले अरू चरा र साना जनावर खान्छ; बाघले मृग, बँदेल र अरू जनावर खान्छ। यही खानाबाट यिनीहरूले बाँच्न र हुर्कन चाहिने ऊर्जा पाउँछन्।
विच्छेदक
मरेका बिरुवा तथा जनावरको शरीरलाई कुहाएर माटोमा मिलाउने सजीवलाई विच्छेदक भनिन्छ। ब्याक्टेरिया र फन्जाइ विच्छेदक हुन्। यिनले इन्जाइम भनिने रसायन निकाल्छन् र त्यसबाट मरेका वस्तु गल्छन्। त्यसको केही भाग यिनले आफ्नो खानाका रूपमा प्रयोग गर्छन् र त्यसमा थुनिएर रहेका खनिज माटोमा फर्किन्छन्। बिरुवाले यिनै खनिज लिएर खाना बनाउँछन्। यसरी उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक सबै एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्।
कुन उत्पादक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भ्यागुताले फट्याङ्ग्रा खान्छ र फट्याङ्ग्रोले घाँस खान्छ। भ्यागुतो के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4.4 बिरुवा, जनावर र सूक्ष्मजीवबिचको अन्तरसम्बन्ध
अब यी सबै कुरा जोडेर हेरौँ। हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले ती उत्पादक (स्वपोषित जीव) हुन्। जनावरले बिरुवाबाट वा अरू जनावरबाट खाना पाउने भएकाले ती उपभोक्ता हुन्:
- गाई, बाख्रा, भेडा, खरायो र मृग जस्ता शाकाहारी जनावर प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।
- कुकुर, बिरालो, स्याल र भ्यागुताले प्राथमिक उपभोक्ताबाट खाना पाउँछन्: यी द्वितीय उपभोक्ता हुन्।
- बाघ, चितुवा, सिंह, चिल र अजिङ्गरले प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ताबाट खाना पाउँछन्: यी तृतीय उपभोक्ता हुन्। यी मांसाहारी हुन्छन्।
ब्याक्टेरिया जस्ता सूक्ष्मजीवले मरेका बिरुवा र जनावरको शरीर कुहाउँछन्: यी विच्छेदक हुन्। मरेका शरीरबाट निस्केका पदार्थ माटोमा मिसिन्छन् र बिरुवाले हुर्कन तिनको प्रयोग गर्छन्।
बिरुवा र जनावरबिच निरन्तर ग्याँसको साटफेर पनि भइरहन्छ। जनावरले फालेको कार्बन डाइअक्साइड बिरुवाले प्रयोग गर्छन् र बिरुवाले फालेको अक्सिजन जनावरले प्रयोग गर्छन्। सूक्ष्मजीवले पनि श्वासप्रश्वास गर्दा अक्सिजन लिन्छन् र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। यसरी वातावरणमा उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदकबिच गहिरो अन्तरसम्बन्ध हुन्छ।
पारिस्थितिक प्रणालीका प्रकार
पारिस्थितिक प्रणाली ठाउँअनुसार फरक फरक हुन्छन्। तिनलाई मुख्य दुई प्रकारमा बाँडिन्छ: जलीय र स्थलीय।
- क.जलीय पारिस्थितिक प्रणाली। पानीमा हुने पारिस्थितिक प्रणालीलाई जलीय पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ (जल को अर्थ पानी हो)। पानीको किसिमअनुसार जलीय पारिस्थितिक प्रणाली पनि फरक फरक हुन्छन्: पोखरी, ताल, नदी, समुद्र।
- ख.स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली। जमिनमा हुने पारिस्थितिक प्रणालीलाई स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ (स्थल को अर्थ जमिन हो)। जमिन सबै ठाउँमा एकै किसिमको नहुने भएकाले यसका सजीव र निर्जीव भाग पनि ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्: मरुभूमि, घाँसे मैदान, वन, खेत। यी हरेकमा सजीव र निर्जीव भाग एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। घाँसे मैदान र वनका पारिस्थितिक प्रणाली यसका राम्रा उदाहरण हुन्।
वन पारिस्थितिक प्रणाली
वनका सजीव र निर्जीव भागबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको पारिस्थितिक प्रणालीलाई वन पारिस्थितिक प्रणाली भनिन्छ।
वनका अजैविक तत्त्व: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज, प्रकाश, ताप र ओसिलोपन। जमिनको भिरालोपन, ओसिलोपन र माटोको बनोटको असर पनि पारिस्थितिक प्रणालीमा पर्छ।
वनका जैविक तत्त्व: वनका बिरुवा र जनावर।
- घाँस, बुटा, झाडी र ठुला रुख सबै उत्पादक हुन्। यिनले हावाबाट कार्बन डाइअक्साइड लिएर खाना बनाउँछन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी यिनले एकातिर जनावरलाई खाना दिन्छन् भने अर्कोतिर हावालाई सन्तुलनमा राख्छन्।
- वनमा किरादेखि मृग, खरायो, हात्ती र गैँडासम्म धेरै शाकाहारी जनावर बस्छन्। यी प्राथमिक उपभोक्ता हुन्।
- प्राथमिक उपभोक्ता खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो द्वितीय उपभोक्ता हुन्।
- प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ता खाने चितुवा र बाघ तृतीय उपभोक्ता हुन्।
उत्पादक, प्राथमिक, द्वितीय र तृतीय उपभोक्ताबिच वनमा सन्तुलन कायम रहन्छ। यीमध्ये कुनै मरेपछि विच्छेदकले (ब्याक्टेरिया, फन्जाइ) तिनको शरीर कुहाउँछन्। माटोमा मिसिएका पदार्थ बिरुवाले फेरि सोसेर लिन्छन् र खाना बनाउँछन्। यसरी वन पारिस्थितिक प्रणाली सन्तुलित रहन्छ।
पारिस्थितिक प्रणालीबाट पृथ्वीका सजीवहरूको सन्तुलन कायम रहन्छ। यसबाट बिरुवा तथा जनावरले बाँच्न चाहिने कुरा पाउँछन्। मानिसले पनि यसैबाट अक्सिजन र जडीबुटी पाउँछन्। वातावरणको सन्तुलनका लागि पारिस्थितिक प्रणाली धेरै महत्त्वपूर्ण छ।
तलकामध्ये कुन जलीय पारिस्थितिक प्रणाली हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (4.3 पारिस्थितिक प्रणाली र 4.4 अन्तरसम्बन्ध)
1. खाली ठाउँमा सही शब्द भर्नुहोस्
उत्पादक, सूर्य, द्वितीय, उपभोक्ता, विच्छेदक, तृतीय
खानाका लागि अरूमा भर पर्ने जीवलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
खानाका लागि अरूमा भर पर्ने जीवलाई उपभोक्ता भनिन्छ।
मरेका जीवलाई सडाउने, कुहाउने जीवलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
मरेका जीवलाई सडाउने, कुहाउने जीवलाई विच्छेदक भनिन्छ।
प्रकाशको प्रमुख स्रोत ……… हो।
उत्तर
प्रकाशको प्रमुख स्रोत सूर्य हो।
किराफट्याङ्ग्रा खाएर बाँच्ने भ्यागुतो ……… उपभोक्ता हो।
उत्तर
किराफट्याङ्ग्रा खाएर बाँच्ने भ्यागुतो द्वितीय उपभोक्ता हो। (“उत्पादक” र “तृतीय” शब्द प्रयोग हुँदैनन्।)
2. जोडा मिलाउनुहोस्
समूह ‘क’ का सजीवलाई समूह ‘ख’ सँग जोडा मिलाउनुहोस्।
| क | ख |
|---|---|
| लेउ | प्राथमिक उपभोक्ता |
| बाघ | द्वितीय उपभोक्ता |
| भ्यागुतो | तृतीय उपभोक्ता |
| गाई | उत्पादक |
| विच्छेदक |
उत्तर
| क | ख |
|---|---|
| लेउ | उत्पादक (हरियो: आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ) |
| बाघ | तृतीय उपभोक्ता |
| भ्यागुतो | द्वितीय उपभोक्ता (किरा खान्छ) |
| गाई | प्राथमिक उपभोक्ता (घाँस खान्छ) |
“विच्छेदक” बाँकी रहन्छ।
3. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
अजैविक तत्त्व भनेको के हो? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
पारिस्थितिक प्रणालीका निर्जीव भागलाई अजैविक तत्त्व भनिन्छ। उदाहरण: हावा (अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड, नाइट्रोजन), पानी, माटो (यसका खनिज र चट्टानसहित), सूर्यबाट आउने ताप र प्रकाश। सजीवहरू यिनमा भर पर्छन्: बिरुवालाई खाना बनाउन प्रकाश, पानी, हावा र माटो चाहिन्छ भने जनावरलाई बाँच्न हावा र पानी चाहिन्छ।
कस्ता जीवलाई उत्पादक भनिन्छ? उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले हरिया बिरुवालाई उत्पादक भनिन्छ। तिनले हरितकण (क्लोरोफिल) को सहायताले घाममा हावाको कार्बन डाइअक्साइड र माटोको पानीबाट खाना बनाउँछन्। अरू सबै सजीव तिनले बनाएको खानामा भर पर्छन्। उदाहरण: धान, गहुँ, मकै, तोरी, घाँस, आँप र केराका बोट, पालुङ्गो र पोखरीको लेउ।
ब्याक्टेरियाले पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलनमा कसरी सहयोग गर्छन्? लेख्नुहोस्।
उत्तर
ब्याक्टेरिया विच्छेदक हुन्। यिनले आफ्ना इन्जाइमद्वारा बिरुवा तथा जनावरका मरेका शरीर र फोहोर कुहाएर तिनलाई खनिजका रूपमा माटोमा मिलाउँछन्। बिरुवाले यिनै खनिज लिएर फेरि खाना बनाउँछन्। यसरी ब्याक्टेरियाले:
- पारिस्थितिक प्रणाली सफा राख्छन्: मरेका शरीर र फोहोर थुप्रिँदैनन्;
- माटोमा खनिज फर्काउँछन्: माटो मलिलो रहन्छ र बिरुवा हुर्किरहन्छन्;
- उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदकलाई जोड्ने चक्र पूरा गर्छन्।
वन पारिस्थितिक प्रणालीका जैविक र अजैविक अवयवका बारेमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
अजैविक अवयव: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज, प्रकाश, ताप र ओसिलोपन। जमिनको भिरालोपन, ओसिलोपन र माटोको बनोटअनुसार त्यहाँ बस्न सक्ने बिरुवा र जनावर फरक हुन्छन्।
जैविक अवयव:
- उत्पादक: खाना बनाउने र अक्सिजन फाल्ने घाँस, बुटा, झाडी र रुख।
- प्राथमिक उपभोक्ता: किरा, मृग, खरायो, हात्ती र गैँडा जस्ता शाकाहारी जनावर।
- द्वितीय उपभोक्ता: शाकाहारी जनावर खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो।
- तृतीय उपभोक्ता: प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ता खाने चितुवा र बाघ।
- विच्छेदक: मरेका शरीर कुहाएर माटोमा खनिज फर्काउने ब्याक्टेरिया र फन्जाइ।
यी सबै एकआपसमा जोडिएका हुने भएकाले वन सन्तुलनमा रहन्छ।
एउटा वनमा रहेका सबै जरायो सिकारीले मारेछन्। अब उक्त वनको पारिस्थितिक प्रणालीमा कस्तो असर पर्ला? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
वनको सन्तुलन बिग्रन्छ:
- जरायो खाने बाघ र चितुवाले पर्याप्त खाना पाउँदैनन्। कतिपय भोकै मर्छन्। कतिपय वन छोडेर जान्छन् वा गाउँमा आएर बाख्रा र गाईवस्तु मार्छन्।
- जरायोले नखाँदा केही समयसम्म घाँस र साना बिरुवा बढी हुर्कन्छन्।
- जरायोले जस्तै घाँसपात खाने अरू जनावरमा र बाघले मारेका जरायोको बाँकी भाग खाने स्याल र गिद्ध जस्ता जनावरमा पनि असर पर्छ।
एउटा जनावर हराउँदा सिङ्गो पारिस्थितिक प्रणाली नै फेरिन्छ।
4. फरक लेख्नुहोस्
जलीय र स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली
उत्तर
| जलीय पारिस्थितिक प्रणाली | स्थलीय पारिस्थितिक प्रणाली |
|---|---|
| पानीमा हुने पारिस्थितिक प्रणाली | जमिनमा हुने पारिस्थितिक प्रणाली |
| उत्पादक प्रायः लेउ र पानीमा उम्रने बिरुवा | उत्पादक घाँस, झाडी र रुख |
| पानीमा बस्न अनुकूल माछा, भ्यागुता र शङ्खेकिरा जस्ता जनावर | जमिनमा बस्न अनुकूल मृग, बाघ र चरा जस्ता जनावर |
| उदाहरण: पोखरी, ताल, नदी, समुद्र | उदाहरण: वन, घाँसे मैदान, मरुभूमि |
उत्पादक र उपभोक्ता
उत्तर
| उत्पादक | उपभोक्ता |
|---|---|
| आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन् | आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन् |
| हरितकण भएका हरिया बिरुवा | हरितकण नभएका जनावर |
| घामको प्रकाश, कार्बन डाइअक्साइड र पानी प्रयोग गर्छन् | बिरुवा वा अरू जनावर खान्छन् |
| घाममा अक्सिजन फाल्छन् | अक्सिजन लिन्छन् (र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्) |
| उदाहरण: धान, घाँस, आँपको रुख | उदाहरण: गाई, भ्यागुतो, बाघ |
जैविक र अजैविक अवयव
उत्तर
| जैविक अवयव | अजैविक अवयव |
|---|---|
| पारिस्थितिक प्रणालीका सजीव भाग | पारिस्थितिक प्रणालीका निर्जीव भाग |
| यिनीहरू खान्छन्, बढ्छन्, श्वासप्रश्वास गर्छन् र प्रजनन गर्छन् | यिनीहरू बढ्दैनन् र प्रजनन गर्दैनन् |
| उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक | हावा, पानी, माटो, ताप र प्रकाश |
| उदाहरण: घाँस, मृग, बाघ, ब्याक्टेरिया | उदाहरण: घामको प्रकाश, वर्षा, चट्टान |
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →