दराज नभएको एउटा पसल सम्झौँ। त्यहाँ चामल, साबुन, कलम र बिस्कुट सबै एउटै थुप्रोमा मिसिएका छन्। यस्तो थुप्रोमा एउटा सिसाकलम खोज्न कति समय लाग्ला?
जीवको संसार पनि यस्तै थुप्रो हो, तर धेरै ठुलो। वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म करिब 20 लाख किसिमका जीवको नाम राखिसकेका छन्। नेपालमा मात्र झन्डै 900 किसिमका चरा पाइन्छन्। यति धेरै जीव चिन्न तिनलाई समूहमा राखिन्छ। मिल्दाजुल्दा जीव एउटै समूहमा पर्छन्। यसरी समूहमा छुट्याउने कामलाई वर्गीकरण भनिन्छ।
यस एकाइमा हामी पहिले जनावरलाई मेरुदण्डका आधारमा छुट्याउँछौँ र मेरुदण्ड भएका जनावरलाई पाँच समूहमा बाँड्छौँ। अनि बिरुवाका भाग एक एक गरी हेर्छौँ: जरा, डाँठ, पात, फूल, फल र बिउ। अन्त्यमा फूल फुल्ने बिरुवाका दुई ठुला समूहलाई हेरेरै छुट्याउन सिक्छौँ।
हाम्रा वरपरका सजीव
बिरुवा र जनावर विभिन्न आकार र प्रकारका हुन्छन्। कमिलो धेरै सानो हुन्छ भने हात्ती धेरै ठुलो। झ्याउ सानो हुन्छ भने पिपलको रुख धेरै ठुलो।
जनावरलाई छुट्याउन पहिले एउटा सजिलो प्रश्न सोधिन्छ: यसको मेरुदण्ड छ कि छैन? ढाडको बिचमा घाँटीदेखि पुच्छरसम्म हाडको एउटा लामो लहर हुन्छ। यसलाई मेरुदण्ड भनिन्छ।
- मेरुदण्ड नभएका जनावर: गँड्यौलो, गँगटो, कनसुत्ला, माकुरो, झिँगो, कमिलो, शङ्खेकिरा र स्टारफिस।
- मेरुदण्ड भएका जनावर: माछा, भ्यागुतो, छेपारो, सर्प, कुखुरा, परेवा, कुकुर, बिरालो, गाई र मानिस।
बिरुवालाई पनि एउटै प्रश्न सोधेर छुट्याइन्छ: यसमा फूल फुल्छ कि फुल्दैन? यसरी बिरुवालाई दुई ठुला समूहमा राखिन्छ: फूल फुल्ने बिरुवा र फूल नफुल्ने बिरुवा।
तलका मध्ये कुन जनावरको मेरुदण्ड हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवालाई मुख्य रूपमा कुन दुई समूहमा छुट्याइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मेरुदण्ड भएका जनावर
यी सबै जनावरको मेरुदण्ड हुन्छ। मेरुदण्ड भएका जनावरलाई भर्टिब्रेट्स (ढाड भएका जनावर) भनिन्छ।
तर मेरुदण्ड भएका सबै जनावर उस्तै हुँदैनन्।
- माछा पानीमा बस्छ। यसका हाड काँडाजस्ता पातला र तिखा हुन्छन्।
- भ्यागुतो र पाहा पानी र जमिन दुवैमा बस्छन्।
- सर्प, गोही र कछुवा घिस्रेर हिँड्छन्।
- डाँफे र परेवाको शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ। यिनीहरू पखेटाको सहायताले उड्छन्।
- गाई, बाख्रा र मानिस जमिनमा बस्छन्। यिनका बच्चा जन्मँदै आमाबाबुजस्तै देखिन्छन्।
यिनको शरीरको बनोट र सास फेर्ने तरिका फरक फरक हुन्छन्। कुनैले फुल पार्छन् भने कुनैले बच्चा जन्माउँछन्।
यी कवितामा मेरुदण्ड भएका जनावरका पाँच समूहको चिनारी छ। हरेक समूहको आफ्नै पहिचान छ:
- माछा समूह (पाइसिस): पानीमा मात्र बस्ने।
- उभयचर समूह: पानी र जमिन दुवैमा बस्ने।
- सरीसृप समूह: खस्रो र कत्ला भएको छाला हुने, घिस्रेर हिँड्ने।
- चरा समूह (एभिज): शरीर प्वाँखले ढाकिएको र उड्ने।
- स्तनधारी समूह: बच्चा जन्माउने र दुध खुवाउने।
1. माछा समूह (पाइसिस)
रोहु, समुद्री घोडा र साना ठुला सबै माछा यस समूहमा पर्छन्। माछा पानीमा मात्र बाँच्न सक्छन्।
माछा समूहका सामान्य लक्षण
- धेरैजसो माछाको शरीर कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
- यिनको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ: चिल्लो र अगाडि चुच्चो। यस्तो शरीर पानीमा सजिलै अघि बढ्छ।
- यिनीहरू फिन्सको सहायताले पौडन्छन्। फिन्सलाई पखेटा पनि भनिन्छ।
- यिनीहरू टाउकाको दुवैतिर रहेका गिल्सबाट (फुल्काबाट) सास फेर्छन्।
- यिनीहरू पानीमा फुल पार्छन्।
2. उभयचर समूह
भ्यागुतो र पाहा उभयचर समूहमा पर्छन्। यिनीहरू पानी र जमिन दुवैमा बस्न सक्छन्। उभयचरलाई एम्फिबिया पनि भनिन्छ। (एम्फिबिया शब्दको अर्थ “दुई किसिमको जीवन बाँच्ने” हो।)
उभयचर समूहका सामान्य लक्षण
- यिनको छाला ओसिलो र चिल्लो हुन्छ। यसमा कत्ला हुँदैनन्।
- शरीरमा टाउको र जिउ हुन्छन्, तर यी दुईबिच घाँटी हुँदैन। यिनका दुई जोडी खुट्टा हुन्छन्।
- यिनीहरू खुट्टाको सहायताले हिँड्छन्, उफ्रन्छन् र घस्रन्छन्।
- यिनीहरू पानीमा फुल पार्छन्। हरेक फुलबाट एउटा चेपागाँडा निस्कन्छ र पानीमै हुर्कन्छ।
- अवस्थाअनुसार यिनको सास फेर्ने तरिका फरक हुन्छ:
- चेपागाँडाले गिल्सबाट सास फेर्छ।
- हुर्किसकेको भ्यागुतो (वयस्क) पानीमा हुँदा ओसिलो छालाबाट सास फेर्छ।
- जमिनमा हुँदा यसले मुख्य रूपमा फोक्सोबाट सास फेर्छ। छालाले पनि केही मदत गर्छ।
चेपागाँडाले कसरी सास फेर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. सरीसृप समूह
सर्प, छेपारो, गोही र कछुवा सरीसृप समूहमा पर्छन्। यिनलाई रेप्टाइल्स पनि भनिन्छ। धेरैजसो सरीसृप जमिनमा बस्छन्। गोही र धेरैजसो कछुवा पानीमा पनि बस्छन्।
सरीसृप समूहका सामान्य लक्षण
- शरीर सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ।
- शरीरमा टाउको, घाँटी, जिउ र पुच्छर हुन्छन्।
- धेरैजसोका दुई जोडी खुट्टा हुन्छन्। सर्पको भने खुट्टा हुँदैन।
- यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- यिनीहरू जमिनमा फुल पार्छन्। फुलको खोल बलियो हुन्छ।
सरीसृपको शरीर केले ढाकिएको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. चरा समूह (एभिज)
कुखुरा, परेवा, भँगेरा, काग, कोइली, हाँस, बाज र अस्ट्रिच चरा हुन्। धेरैजसो चरा जमिनमा बस्छन् र उड्न सक्छन्। हाँसजस्ता केही चरा पानीमा पनि बस्छन्। यी सबै चरा (पक्षी) समूहमा पर्छन्। यो समूहलाई एभिज पनि भनिन्छ।
चरा समूहका सामान्य लक्षण
- शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ।
- शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ। यस्तो शरीरको छेउबाट हावा सजिलै बग्छ।
- शरीरमा टाउको, घाँटी, जिउ र पुच्छर हुन्छन्। टाउकामा चुच्चो हुन्छ।
- चराको चुच्चो हुन्छ, तर दाँत हुँदैन।
- यिनका हाड हलुका हुन्छन्। धेरै हाड खोक्रा हुन्छन् र तिनभित्र मौरीको घारझैँ हावाका साना कोठा हुन्छन्।
- यिनका एक जोडी खुट्टा र एक जोडी पखेटा हुन्छन्। खुट्टा हिँड्न, दौडन, हाँगामा बस्न, पौडन र सिकार समात्न काम लाग्छन्। पखेटा उड्न काम लाग्छन्।
- यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- यिनको शरीरभित्र हावाका थैली हुन्छन्। यी फोक्सोसँग जोडिएका, हावा भरिएका पातला थैली हुन्।
- यिनीहरू कडा खोल भएका फुल पार्छन्। फुलबाट बच्चा ननिस्केसम्म यिनीहरू ओथारो बसेर फुललाई न्यानो राख्छन्।
चराका हाड किन हलुका हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5. स्तनधारी समूह
मानिस, कुकुर, गाई, बाघ, हात्ती, मुसा, बिरालो, मृग, गैँडा, डल्फिन, ह्वेल र चमेरो स्तनधारी हुन्। स्तनधारीलाई म्यामल्स पनि भनिन्छ। स्तनधारीले बच्चा जन्माउँछन् र बच्चालाई दुध खुवाउँछन्। धेरैजसो स्तनधारी जमिनमा बस्छन्। चमेरो उड्न सक्छ भने ह्वेल र डल्फिन पानीमा बस्छन्।
स्तनधारी समूहका सामान्य लक्षण
- शरीर भुवा वा रौँले ढाकिएको हुन्छ।
- शरीरमा टाउको, घाँटी, जिउ र दुई जोडी खुट्टा हुन्छन्। धेरैजसोको पुच्छर पनि हुन्छ।
- यिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- धेरैजसो स्तनधारी बच्चा जन्माउने (भिभिप्यारस) जनावर हुन्। आमाले बच्चालाई आफ्नो दुध चुसाउँछे, अर्थात् स्तनपान गराउँछे।
तलका मध्ये कुन जनावर स्तनधारी हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (मेरुदण्ड भएका जनावर)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. माछाले गिल्सबाट सास फेर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. पानी र जमिन दुवैमा बस्ने जनावरलाई सरीसृप भनिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. माउसुलीले फोक्सोबाट सास फेर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. चराको शरीर रौँले ढाकिएको हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. स्तनधारीले बच्चा जन्माउँछन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
स्तनपान, फिन्स, गिल्स, भर्टिब्रेट्स, घिस्रिएर, पौडन
मेरुदण्ड भएका जनावरलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
मेरुदण्ड भएका जनावरलाई भर्टिब्रेट्स भनिन्छ।
माछा ______को सहायताले पानीमा पौडन्छ।
उत्तर
माछा फिन्सको सहायताले पानीमा पौडन्छ।
भ्यागुताको जालीदार खुट्टाले ______ मदत गर्छ।
उत्तर
भ्यागुताको जालीदार खुट्टाले पौडन मदत गर्छ।
सर्प जमिनमा ______ हिँड्छ।
उत्तर
सर्प जमिनमा घिस्रिएर हिँड्छ। (“गिल्स” शब्द प्रयोग हुँदैन।)
बाँदरले आफ्नो बच्चालाई ______ गराउँछ।
उत्तर
बाँदरले आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराउँछ।
3. शरीर ढाक्ने अङ्ग र जनावरको जोडा मिलाउनुहोस्
| शरीर ढाक्ने अङ्ग | जनावर |
|---|---|
| क.नरम र ओसिलो छाला | 1.गँगटो |
| ख.कत्ला | 2.भ्यागुतो |
| ग.रौँ | 3.कछुवा |
| घ.सुक्खा र कडा कत्ला | 4.डाँफे |
| ङ.प्वाँख | 5.रोहु माछा |
| 6.बिरालो |
उत्तर
- क. नरम र ओसिलो छाला: 2. भ्यागुतो
- ख. कत्ला: 5. रोहु माछा
- ग. रौँ: 6. बिरालो
- घ. सुक्खा र कडा कत्ला: 3. कछुवा
- ङ. प्वाँख: 4. डाँफे
गँगटो बाँकी रह्यो। यसको मेरुदण्ड हुँदैन। यसको शरीर कडा खोलले ढाकिएको हुन्छ।
4. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. बच्चा जन्माउने जनावर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुन जनावरको शरीर सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. कुन जनावरको घाँटी हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. दाँत नहुने जनावर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. भ्यागुतो पानीमा पौडिरहेको छ। यसलाई पौडन कुन अङ्गले मदत गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
चराका खुट्टा के के कामका लागि उपयोग हुन्छन्?
उत्तर
हिँड्न, दौडन र उफ्रन; हाँगामा बस्न; सिकार समात्न र च्याप्न (चिल); खाना खोस्रन (कुखुरा) र पौडन (हाँसको जालीदार खुट्टा)।
भ्यागुताले कुन कुन अवस्थामा गिल्स, छाला र फोक्सोबाट सास फेर्छ?
उत्तर
- गिल्स: पानीमा बस्ने सानो चेपागाँडा हुँदा।
- छाला: हुर्किसकेको भ्यागुतो पानीमा हुँदा। जमिनमा पनि यसको ओसिलो छालाले केही मदत गर्छ।
- फोक्सो: हुर्किसकेको भ्यागुतो जमिनमा हुँदा।
चरालाई उड्न यसका कुन कुन अङ्गले कसरी मदत गर्छ?
उत्तर
- पखेटाले हावालाई तलतिर धकेल्छ र चरालाई माथि उठाउँछ।
- प्वाँखले पखेटालाई फराकिलो र चिल्लो बनाउँछ, शरीरलाई न्यानो र हलुका पनि राख्छ।
- डुङ्गा आकारको शरीरको छेउबाट हावा सजिलै बग्छ।
- हलुका र खोक्रा हाड र हावाका थैलीले शरीरलाई हलुका बनाउँछ।
- गह्रौँ दाँत र बङ्गाराको सट्टा चुच्चो हुने भएकाले टाउको हलुका हुन्छ।
- पुच्छरले दिशा बदल्न र गति घटाउन मदत गर्छ।
माछा र चराको चित्र बनाउनुहोस्। तिनका मुख्य लक्षण देखाउने अङ्गको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
चित्र यस्तै हुनुपर्छ।
धेरैजसो सरीसृपका दुई जोडी खुट्टा हुन्छन्, तर सर्पको खुट्टा हुँदैन। सर्पलाई किन सरीसृप समूहमा राखिएको होला?
उत्तर
सर्पमा सरीसृपका बाँकी सबै लक्षण हुने भएकाले:
- यसको शरीर सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ;
- यसले फोक्सोबाट सास फेर्छ;
- यसले बलियो खोल भएका फुल जमिनमा पार्छ;
- यसको मेरुदण्ड, टाउको, जिउ र पुच्छर हुन्छन्।
खुट्टा नहुँदैमा यो अर्को समूहमा सर्दैन। (वैज्ञानिकहरूले अजिङ्गरमा कम्मरका ससाना बाँकी हाड भेट्टाएका छन्। धेरै पहिले सर्पका पुर्खाका खुट्टा थिए।)
तलका लक्षण भएका जनावरको समूह पहिचान गर्नुहोस्।
- i.जमिनमा फुल पार्ने, फोक्सोबाट सास फेर्ने र शरीर सुक्खा, कडा कत्लाले ढाकिएको।
- ii.शरीर रौँले ढाकिएको; बच्चा जन्माउने र स्तनपान गराउने।
- iii.शरीरमा कत्ला र फिन्स भएको; गिल्सबाट सास फेर्ने।
- iv.दुई जोडी खुट्टा र नरम, ओसिलो छाला भएको; फोक्सो र छालाबाट सास फेर्ने।
- v.डुङ्गा आकारको शरीर र हलुका हाड भएको; फोक्सोबाट सास फेर्ने।
उत्तर
- i.सरीसृप
- ii.स्तनधारी
- iii.माछा (पाइसिस)
- iv.उभयचर
- v.चरा (एभिज)
शब्दार्थ
- वयस्क: पूरै हुर्किसकेको जीव।
- मेरुदण्ड: ढाडको बिचमा घाँटीदेखि पुच्छरसम्म रहेको हाडको लामो लहर।
बिरुवाका भाग र तिनका कार्य
बिरुवाका केही भाग माटोमुनि हुन्छन् भने बाँकी भाग माटोमाथि।
- माटोमुनि रहेको भागलाई जरा प्रणाली भनिन्छ।
- माटोमाथि रहेको भागलाई काण्ड प्रणाली भनिन्छ।
जरा प्रणाली
प्रायः माटोमुनि रहने बिरुवाको भागलाई जरा भनिन्छ। जरा प्रायः सेता, फिक्का पहेँला वा खैरा हुन्छन्। जरा प्रणाली मुख्य रूपमा दुई किसिमका हुन्छन्।
1. मूल जरा प्रणाली
तोरीको बोटमा मूल जरा हुन्छ।
- एउटा मोटो जरा माटोमा सिधा तलतिर जान्छ। यसलाई मुख्य जरा भनिन्छ।
- यो जति तल जान्छ, उति मसिनो हुँदै जान्छ।
- यसका छेउबाट धेरै साना जरा निस्कन्छन्। यिनलाई सहायक जरा भनिन्छ।
- सहायक जराबाट पनि झन् मसिना जरा निस्कन्छन्।
तोरी, चना र आँपजस्ता दुईदलीय बिरुवामा मूल जरा हुन्छ।
2. गुच्छे जरा प्रणाली
प्याजमा गुच्छे जरा हुन्छन्।
- डाँठको तल्लो भागमा एउटै ठाउँबाट धेरै मसिना जरा निस्कन्छन्।
- यी सबै जरा उस्तै मोटाइका हुन्छन्।
- यिनबाट साना जरा निस्कन्छन्।
प्याज, मकै र धानजस्ता एकदलीय बिरुवामा गुच्छे जरा हुन्छन्। (एकदलीय र दुईदलीय बिरुवाबारे यही एकाइमा पछि पढिन्छ।)
जराका कार्य
- जराले माटो समातेर बिरुवालाई जमिनमा बलियोसँग अड्याउँछ। यसैले हावा र पानीले बिरुवा ढाल्न सक्दैन।
- जराले बिरुवाका लागि माटोबाट पानी र खनिज (खाद्यतत्त्व) सोस्छ।
- कुनै कुनै जरामा खाना जम्मा हुन्छ। मुला, गाजर, सलगम र सखरखण्ड खाना जम्मा भएका जरा हुन्।
कुन बिरुवामा मूल जरा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका मध्ये कुन चाहिँ जराको काम होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
काण्ड प्रणाली
माटोमाथि बिरुवाका डाँठ, हाँगा, पात, कोपिला, फूल र फल हुन्छन्। यी सबै मिलेर काण्ड प्रणाली बन्छ। जराबाहेक बिरुवाका सबै भाग काण्ड प्रणालीमा पर्छन्।
जरासँग जोडिएको र जमिनमाथि रहने बिरुवाको भागलाई डाँठ भनिन्छ। जरा नजिक डाँठ मोटो हुन्छ र माथितिर जाँदा मसिनो हुँदै जान्छ।
- गहुँ, धान र बाँसजस्ता धेरै एकदलीय बिरुवाका डाँठ खोक्रो हुन्छन्।
- तोरी र आँपजस्ता दुईदलीय बिरुवाका डाँठ खँदिलो हुन्छन्।
डाँठबाट हाँगा निस्कन्छन्। हाँगामा पात, कोपिला, फूल र फल लाग्छन्। मकै र केराजस्ता केही बिरुवामा भने हाँगा हुँदैनन्।
डाँठबाट पात वा हाँगा निस्कने ठाउँलाई गाँठो भनिन्छ। दुई गाँठाबिचको डाँठको भागलाई अन्तरगाँठो भनिन्छ। बाँस र उखुजस्ता एकदलीय बिरुवामा गाँठा डाँठको वरिपरि घेराजस्तै प्रस्ट देखिन्छन्। दुईदलीय बिरुवामा भने गाँठा त्यति प्रस्ट देखिँदैनन्।
डाँठका कार्य
- डाँठले हाँगा, पात, कोपिला, फूल र फललाई थामेर राख्छ। यसैले पातमा घाम पर्छ।
- जराले सोसेको पानी र खनिज डाँठ हुँदै पातसम्म पुग्छन्।
- पातमा बनेको खाना डाँठ हुँदै बिरुवाका सबै भागमा पुग्छ।
डाँठको दुई गाँठाबिचको भागलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पात
पातका भाग
पात धेरै आकारका हुन्छन्। तर साधारणतया पातमा तीनओटा भाग हुन्छन्:
- पातको आधार: पात डाँठ वा हाँगासँग टाँसिएको भाग;
- पेटिओल: पातको आधार र लेमिनाबिचको डाँठ (यसलाई पातको डाँठ पनि भनिन्छ);
- लेमिना: पातको फराकिलो, फैलिएको भाग।
पेटिओलदेखि लेमिनाको टुप्पासम्म एउटा मोटो नसा जान्छ। यसलाई मूल शिरा (मुख्य नसा) भनिन्छ।
- पिपल, मुला र फर्सीको पातमा मूल शिराबाट धेरै साना नसा निस्केर जालीजस्तै फैलिएका हुन्छन्। यस्ता नसालाई जालीदार नसा भनिन्छ।
- मकै, केरा र बाँसको पातमा नसा आधारदेखि टुप्पासम्म छेउछेउ गएका हुन्छन्। यस्ता नसालाई समानान्तर नसा भनिन्छ।
पातमा हरितकण हुने भएकाले पात हरियो हुन्छ। पातबाट ग्याँस भित्र पनि पस्छ र बाहिर पनि निस्कन्छ:
- श्वासप्रश्वास गर्दा हामीले जस्तै बिरुवाले पनि अक्सिजन लिन्छ र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छ। यो काम दिनरात सधैँ भइरहन्छ।
- खाना बनाउँदा बिरुवाले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छ र अक्सिजन फाल्छ। यो काम प्रकाशमा मात्र हुन्छ।
पातका कार्य
- हरिया पातले बिरुवाका लागि खाना बनाउँछ।
- श्वासप्रश्वासका लागि पातले अक्सिजन लिन्छ र कार्बन डाइअक्साइड फाल्छ।
- खाना बनाउँदा पातले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छ र अक्सिजन फाल्छ।
- बिरुवाको बढी भएको पानी पातबाट बाफ बनेर बाहिर निस्कन्छ। यस क्रियालाई उत्स्वेदन भनिन्छ।
पातका तीन भाग कुन कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन पातमा समानान्तर नसा हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फूल
फूल धेरै किसिमका हुन्छन्। तर साधारणतया फूलमा चारओटा भाग हुन्छन्। यी भाग एकभित्र अर्को गरी घेरामा मिलेका हुन्छन्: पत्रदल, पुष्पदल, पुङ्केशर र स्त्रीकेशर।
1. पत्रदल
फूलको सबैभन्दा बाहिरी भागलाई पत्रदल (क्यालिक्स) भनिन्छ। यो साना, हरिया र पातजस्ता सेपल मिलेर बनेको हुन्छ। फूल कोपिला छँदा सेपलले यसलाई ढाकेर सुरक्षित राख्छ।
2. पुष्पदल
पत्रदलभित्र रहेको फूलको दोस्रो भागलाई पुष्पदल (कोरोला) भनिन्छ। यो पेटल मिलेर बनेको हुन्छ। फरक फरक फूलका पेटलको आकार, सङ्ख्या र रङ फरक हुन्छ। चम्किला रङ र मिठो बास्नाका कारण मौरी, पुतली र चरा फूलतिर आकर्षित हुन्छन्। मानिसलाई पनि यी मन पर्छन्।
3. पुङ्केशर
पुष्पदलभित्र रहेको फूलको तेस्रो भागलाई पुङ्केशर (एन्ड्रोसियम) भनिन्छ। यो फूलको भाले अङ्ग हो। यो स्टामेन मिलेर बनेको हुन्छ। हरेक स्टामेन पातलो डन्डी हो र यसको टुप्पामा सानो थैली हुन्छ। थैलीमा पहेँलो, मसिनो धुलो भरिएको हुन्छ। यसलाई परागकण भनिन्छ। बिउ बन्न परागकण चाहिन्छ। परागकण स्त्रीकेशरसम्म पुग्ने कामलाई परागसेचन भनिन्छ।
4. स्त्रीकेशर
फूलको ठिक बिचमा, पुङ्केशरभित्र रहेको भागलाई स्त्रीकेशर (गाइनोसियम) भनिन्छ। यो फूलको पोथी अङ्ग हो। यो एक वा एकभन्दा बढी कार्पेल मिलेर बनेको हुन्छ। स्त्रीकेशरका तीन भाग हुन्छन्: तल फुलेको भाग, बिचमा पातलो नली र माथि परागकण टाँसिने गोलो टुप्पो। फुलेको भागमा बिउ बन्छन् र यही भाग पछि फल बन्छ।
फूलका चारैओटा भाग फूलको डाँठको फुलेको टुप्पामा अडिएका हुन्छन्। यसलाई थ्यालामस भनिन्छ। यसको तलको डाँठलाई पेडिसिल भनिन्छ।
फूलको कुन भागमा परागकण हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फूलको कुन भागमा बिउ बन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फल र बिउ
फूल फुलेपछि बिरुवामा फल लाग्छ। फल धेरै आकार र प्रकारका हुन्छन्। फलभित्र एक वा एकभन्दा बढी बिउ हुन्छन्। धेरैजसो नयाँ बिरुवा बिउबाट उम्रन्छन्।
बिउभित्र सानो बिरुवाका लागि खाना हुन्छ। यो खाना बिउका पातमा जम्मा भएको हुन्छ। बिउका यस्ता पातलाई फग्लेँटा (फक्लेटा) भनिन्छ। बिउमा कतिओटा फग्लेँटा छन् भन्ने आधारमा फूल फुल्ने बिरुवालाई दुई समूहमा छुट्याइन्छ: एकदलीय र दुईदलीय।
एकदलीय र दुईदलीय बिरुवा
झ्याउ (मस), उनिउँ र च्याउमा फूल फुल्दैन। प्याज, मकै र केरा फूल फुल्ने बिरुवा हुन्।
फूल फुल्ने सबै बिरुवा पनि उस्तै हुँदैनन्। तिनका जरा, डाँठ, पात, फूल, फल र बिउ फरक फरक हुने भएकाले बिरुवा फरक फरक देखिन्छन्। फूल फुल्ने बिरुवामा फूलबाट फल बन्छ र फलभित्र बिउ हुन्छ।
फूल फुल्ने बिरुवालाई चारओटा आधारमा एकदलीय र दुईदलीय गरी दुई समूहमा छुट्याइन्छ:
- बिउमा भएका फग्लेँटाको सङ्ख्या;
- पातका नसाको किसिम;
- डाँठको किसिम;
- जराको किसिम।
बिउ
मकैका केही दाना र भिजाएर टुसा पलाएको चना हेरौँ। यी कसरी फरक छन्?
- एउटा फग्लेँटो भएका बिउ: धान, गहुँ, मकै, जौ, नरिवल, केरा र भुइँकटहर। यी बिरुवा एकदलीय हुन्।
- दुईओटा फग्लेँटा भएका बिउ: चना, केराउ, बोडी र तोरी। यी बिरुवा दुईदलीय हुन्।
मकैको बिउमा कतिओटा फग्लेँटा हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एउटा बिरुवामा मूल जरा छ र पातमा जालीदार नसा छन्। यो कस्तो बिरुवा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (बिरुवा)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. जराको रङ प्रायः सेतो वा खैरो हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. पातको आधार र लेमिनाबिचको भागलाई पेटिओल भनिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. जौ एकदलीय बिरुवा हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. गहुँको डाँठ खँदिलो हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. फूलको सबैभन्दा बाहिरी भागलाई पत्रदल भनिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. तालिका भर्नुहोस्
खोक्रो, दुईओटा फग्लेँटा, गुच्छे जरा, खँदिलो डाँठ, जालीदार नसा, समानान्तर नसा, एउटा फग्लेँटो, मूल जरा
| बिरुवाको भाग | एकदलीय बिरुवा | दुईदलीय बिरुवा |
|---|---|---|
| जरा | ||
| डाँठ | ||
| पात | ||
| बिउ |
उत्तर
| बिरुवाको भाग | एकदलीय बिरुवा | दुईदलीय बिरुवा |
|---|---|---|
| जरा | गुच्छे जरा | मूल जरा |
| डाँठ | खोक्रो | खँदिलो डाँठ |
| पात | समानान्तर नसा | जालीदार नसा |
| बिउ | एउटा फग्लेँटो | दुईओटा फग्लेँटा |
3. फूलका भाग र तिनका नामको जोडा मिलाउनुहोस्
| भाग | नाम |
|---|---|
| क.रङ्गीन र आकर्षक भाग | 1.स्त्रीकेशर (गाइनोसियम) |
| ख.फूलका चारओटा भाग अडिने ठाउँ | 2.पत्रदल (क्यालिक्स) |
| ग.भाले अङ्ग | 3.पेटिओल |
| घ.फूलको हरियो भाग | 4.थ्यालामस |
| ङ.पोथी अङ्ग | 5.पुङ्केशर (एन्ड्रोसियम) |
| 6.पेडिसिल | |
| 7.पुष्पदल (कोरोला) |
उत्तर
- क. रङ्गीन र आकर्षक भाग: 7. पुष्पदल (कोरोला)
- ख. फूलका चारओटा भाग अडिने ठाउँ: 4. थ्यालामस
- ग. भाले अङ्ग: 5. पुङ्केशर (एन्ड्रोसियम)
- घ. फूलको हरियो भाग: 2. पत्रदल (क्यालिक्स)
- ङ. पोथी अङ्ग: 1. स्त्रीकेशर (गाइनोसियम)
पेटिओल र पेडिसिल बाँकी रहे। पेटिओल पातको भाग हो, फूलको होइन। पेडिसिल फूलको डाँठ हो, यसमा थ्यालामस अडिएको हुन्छ।
4. पातका भागको नाम लेख्नुहोस्
चित्र र विवरण हेरेर पातका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- पातको फैलिएको भाग
- डाँठसँग टाँसिएको पातको भाग
- पातको आधार र लेमिनाबिचको भाग
- पेटिओलदेखि पातको टुप्पासम्मको मोटो नसा
उत्तर
- लेमिना
- पातको आधार
- पेटिओल
- मूल शिरा
5. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. फूलको रङ्गीन भाग कुन भाग मिलेर बनेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. परागकण फूलको कुन भागमा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. फूल साधारणतया कतिओटा भाग मिलेर बनेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पातका नसा समानान्तर हुने बिरुवा कुन कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
6. तालिका हेरेर उत्तर दिनुहोस्
| बिरुवा | जरा | डाँठ | पातका नसा | फग्लेँटा |
|---|---|---|---|---|
| क | मूल | खँदिलो | समानान्तर | एउटा |
| ख | गुच्छे | खोक्रो | समानान्तर | एउटा |
| ग | मूल | खँदिलो | जालीदार | दुईओटा |
| घ | गुच्छे | खोक्रो | जालीदार | दुईओटा |
कुन बिरुवा दुईदलीय हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
7. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
मूल जरा र गुच्छे जराको चित्र बनाउनुहोस्। तिनका कुनै दुई भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- मूल जरामा एउटा मोटो मुख्य जरा सिधा तलतिर जान्छ र त्यसबाट पातला जरा हाँगिन्छन्। गुच्छे जरामा डाँठको फेदबाट उस्तै मोटाइका धेरै मसिना जरा निस्कन्छन्।
- तोरी र चनाजस्ता दुईदलीय बिरुवामा मूल जरा हुन्छ। प्याज र मकैजस्ता एकदलीय बिरुवामा गुच्छे जरा हुन्छन्।
चनाको बिरुवालाई किन दुईदलीय बिरुवा भनिन्छ? कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
यीमध्ये कुनै दुई:
- यसको बिउमा दुईओटा फग्लेँटा हुन्छन्: भिजाएको चना दुई भागमा छुट्टिन्छ।
- यसका पातमा जालीदार नसा हुन्छन्।
- यसमा मूल जरा हुन्छ।
- यसको डाँठ खँदिलो हुन्छ।
मकै र भटमासका बिरुवाबिच जरा, पात, डाँठ र बिउका आधारमा भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर
मकै एकदलीय हो भने भटमास दुईदलीय।
- जरा: मकैमा गुच्छे जरा हुन्छन्; भटमासमा मूल जरा हुन्छ।
- पात: मकैका पातमा समानान्तर नसा हुन्छन्; भटमासका पातमा जालीदार नसा हुन्छन्।
- डाँठ: मकैको डाँठमा गाँठा प्रस्ट देखिन्छन् र हाँगा हुँदैनन्; भटमासको डाँठमा हाँगा हुन्छन् र गाँठा त्यति प्रस्ट देखिँदैनन्।
- बिउ: मकैको बिउमा एउटा फग्लेँटो हुन्छ; भटमासको बिउमा दुईओटा।
तस्बिरमा उखुका डाँठ देखाइएका छन्।
- i.यो उखुको कुन भाग हो?
- ii.तस्बिरका आधारमा एकदलीय र दुईदलीय बिरुवा कसरी छुट्याउन सकिन्छ?
- iii.उखुको पातका नसाको चित्र कोर्नुहोस्। यी कस्ता नसा हुन्?
उत्तर
- i.डाँठ।
- ii.डाँठमा घेराजस्ता प्रस्ट गाँठा छन् र तिनका बिचमा अन्तरगाँठा छन्। एकदलीय बिरुवामा गाँठा प्रस्ट देखिन्छन्, दुईदलीयमा त्यति प्रस्ट देखिँदैनन्। यसका लामा र साँघुरा पातमा समानान्तर नसा हुन्छन्, यो पनि एकदलीयकै पहिचान हो। यसैले उखु एकदलीय हो।
- iii.लामो र साँघुरो पात कोर्ने। बिचमा मोटो मूल शिरा र आधारदेखि टुप्पासम्म छेउछेउ जाने धेरै मसिना रेखा कोर्ने। यी समानान्तर नसा हुन्।
पातलाई बिरुवाको भान्छाघर पनि भनिन्छ, किन होला?
उत्तर
बिरुवाले आफ्नो खाना पातमा बनाउँछ। पातको हरियो हरितकणले घामको प्रकाश लिन्छ। त्यो प्रकाशको सहायताले पातमा जराबाट आएको पानी र हावाबाट आएको कार्बन डाइअक्साइडबाट खाना बन्छ। भान्छाबाट पूरै परिवारलाई खाना पुगेजस्तै यो खाना बिरुवाका सबै भागमा पुग्छ।
फूलले कुन कुन लक्षणका कारण किरा फट्याङ्ग्रालाई आकर्षित गर्छ?
उत्तर
- पेटलका चम्किला रङ।
- मिठो बास्ना।
- फूलको गुलियो रस (पुष्परस) र परागकण। किराहरूले यी खान्छन्।
के फूलको पत्रदलले पनि खाना बनाउन (प्रकाश संश्लेषण गर्न) सक्छ? कारण दिनुहोस्।
उत्तर
सक्छ। पत्रदलका सेपल हरिया हुन्छन्। तिनमा हरितकण हुने भएकाले घामको प्रकाशमा तिनमा पनि केही खाना बन्छ। (पेटलमा भने खाना बन्दैन। धेरैजसो पेटल हरिया हुँदैनन् र तिनमा हरितकण हुँदैन। बिरुवाले धेरैजसो खाना हरिया पातमा बनाउँछ।)
फूलको चित्र हेरेर प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
- i.क र ङ भागको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.ख भागमा पाइने पहेँलो धुलो कुन क्रियामा भाग लिन्छ?
- iii.ग भाग रङ्गीन हुनुको फाइदा के छ?
- iv.फूलको ख भागमा चोट लाग्यो भने के हुन्छ?
- v.घ भागले फूलको कुन अवस्थामा सुरक्षा गर्छ?
उत्तर
- i.क स्त्रीकेशर हो, फूलको पोथी अङ्ग। ङ पेडिसिल हो, फूलको डाँठ।
- ii.पहेँलो धुलो परागकण हो। यो परागसेचनमा भाग लिन्छ। परागसेचनपछि बिउ बन्छ।
- iii.ग पुष्पदल हो। यसको रङले किरा र चरालाई आकर्षित गर्छ। तिनले परागकण एउटा फूलबाट अर्को फूलमा पुर्याउँछन्।
- iv.ख पुङ्केशर हो। यसमा चोट लाग्यो भने फूलमा परागकण बन्दैन। त्यो फूलबाट अरू फूलमा परागसेचन हुन सक्दैन।
- v.घ पत्रदल हो। फूल कोपिला छँदा यसका सेपलले फूलको सुरक्षा गर्छ।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →