गाउँको कुनै पोखरीको डिलमा दश मिनेट चुपचाप बसेर हेर्ने हो भने धेरै कुरा देखिन्छन्। एउटा गाइने किरा हावामा एकै ठाउँ अडिन्छ अनि फुत्त उड्छ। एउटा भ्यागुता छप्लक्क पानीमा हाम फाल्छ। घाम परेको पानीमा मसिना हरिया कण तैरिरहेका हुन्छन्। हिलोमाथि शङ्खेकिरा बिस्तारै घस्रिरहेको हुन्छ भने एउटा सेतो बकुल्ला चलमल नगरी उभिएर पर्खिरहेको हुन्छ। हेर्दा सबै शान्त देखिन्छ, तर त्यहाँका सबै जीव आआफ्नो काममा व्यस्त हुन्छन्। कोही खाना बनाउँदै हुन्छ, कोही सिकार गर्दै, कोही लुक्दै, कोही सास फेर्दै त कोही कुहिँदै। यीमध्ये कुनै पनि जीव अरू जीव तथा वरपरको घाम, पानी, हावा र हिलोबिना धेरै दिन बाँच्न सक्दैन।
सजीवहरू र तिनका वरपरका निर्जीव वस्तुहरू एकअर्कासँग जोडिएर एउटै पूर्ण एकाइका रूपमा काम गर्छन्। यसरी बनेको एकाइलाई पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। यस पाठमा पहिले पारिस्थितिक पद्धतिका भागहरूको अध्ययन गरिन्छ। त्यसपछि सूर्यबाट आएको ऊर्जा खाद्यशृङ्खला तथा खाद्यजाल हुँदै कसरी अगाडि सर्छ भन्ने कुरा हेरिन्छ। अन्तमा सजीवहरू सँगै बस्ने फरक फरक तरिकाबारे पढिन्छ: कतै सजीवहरू एकअर्कालाई सघाउँछन्, कतै एउटाले अर्कोबाट फाइदा लिन्छ, कतै एउटै कुराका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन् भने कतै एउटाले अर्कोलाई खान्छ।
6.1 पारिस्थितिक पद्धति
हरिया वनस्पतिले माटोबाट पानी र खनिज तथा हावाबाट कार्बनडाइअक्साइड लिई सूर्यको प्रकाशको ऊर्जाबाट पातमा आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्। वनस्पतिले बनाएको खाना जनावरले उपभोग गर्छन्। सजीवहरूले श्वासप्रश्वासका लागि अक्सिजन लिन्छन् र कार्बनडाइअक्साइड फाल्छन्। यही कार्बनडाइअक्साइड बिरुवाले फेरि प्रकाश संश्लेषणमा प्रयोग गर्छन्। पोखरीमा जलकुम्भी (Eichhornia) जस्ता वनस्पतिले पानी र हिलोबाट पानी तथा खनिज सोसेर लिन्छन्। कुनै पनि सजीव मरेपछि विच्छेदकले त्यसको शरीरलाई कुहाएर सरल पदार्थमा बदल्छन्। ती पदार्थ बिरुवाले फेरि सोसेर लिन्छन्। यसरी पदार्थहरू घुमिरहन्छन् र वनस्पति, जनावर तथा तिनको वातावरण एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।
एउटै ठाउँमा सँगै बस्ने र एकअर्कामा निर्भर हुने फरक फरक सजीवहरूको समूहलाई समुदाय भनिन्छ। एउटा समुदायमा फरक फरक प्रजातिका जनसङ्ख्या पर्छन्। समुदाय र त्यसको निर्जीव वातावरणबिच निरन्तर अन्तरक्रिया भइरहन्छ। सजीवहरूको समुदाय तथा तिनको भौतिक वातावरण (प्रकाश, ताप, पानी, माटो, हावा) मिलेर निरन्तर काम गर्ने पूरै पद्धतिलाई पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। यसलाई पारिस्थितिक प्रणाली वा इकोसिस्टम पनि भनिन्छ। पारिस्थितिक पद्धतिको अध्ययन गर्ने विज्ञानको शाखालाई पारिस्थितिक विज्ञान भनिन्छ। यसमा सजीवहरूबिचको तथा सजीव र तिनको वातावरणबिचको सम्बन्धको पनि अध्ययन गरिन्छ।
बेलायती वनस्पतिविद् आर्थर जर्ज टान्स्ली (Arthur George Tansley) ले सन् 1935 मा पारिस्थितिक पद्धति (ecosystem) शब्द सबैभन्दा पहिले प्रयोग गरेका थिए।
पारिस्थितिक पद्धतिका दुई मुख्य भाग हुन्छन्:
- जैविक (सजीव) भाग: मिलेर समुदाय बनाउने वनस्पति, जनावर (मानिससमेत), फन्जाइ तथा ब्याक्टेरिया;
- अजैविक (निर्जीव) भाग: माटो, प्रकाश, हावा, पानी, आर्द्रता, तापक्रम तथा खनिज।
जैविक र अजैविक भागबिच ऊर्जा तथा पदार्थको आदानप्रदान निरन्तर भइरहन्छ। ऊर्जाको यही प्रवाह र सजीवहरूबिचको अन्तरक्रियाले गर्दा पारिस्थितिक पद्धति सन्तुलित रहन्छ।
Buckwheat: J. Sturm, Deutschlands Flora (1796), public domain
Mushroom: Jan Kops, Flora Batava vol. 10 (1849), public domain
यीमध्ये कुन चाहिँ समुदाय मात्र नभएर पारिस्थितिक पद्धति हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पारिस्थितिक पद्धतिका अवयवहरू
1. अजैविक अवयव
कुनै ठाउँका सजीवलाई असर पार्ने निर्जीव वस्तुहरूलाई त्यहाँका अजैविक अवयव भनिन्छ। हावा, सौर ऊर्जा, तापक्रम, माटो, पानी, आर्द्रता तथा खनिज अजैविक अवयव हुन्। यी अवयव र सजीव भागबिच नजिकको सम्बन्ध पाइन्छ।
क. हावा
वायुमण्डल विभिन्न ग्यासको मिश्रण हो। यसमा धेरैजसो नाइट्रोजन (करिब 78 %) र अक्सिजन (करिब 21 %) हुन्छन् भने थोरै मात्रामा कार्बनडाइअक्साइड, पानीको बाफ तथा अरू ग्यास हुन्छन्। हरिया वनस्पतिले प्रकाश संश्लेषणका लागि कार्बनडाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन फाल्छन्। वनस्पति, जनावर तथा मानिसले यही अक्सिजन श्वासप्रश्वासमा प्रयोग गर्छन्। श्वासप्रश्वासबाट कार्बनडाइअक्साइड फेरि हावामा फर्कन्छ। यसरी हावाका माध्यमबाट वनस्पति र जनावर एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।
वनस्पतिलाई प्रोटिन तथा हरितकण बनाउन नाइट्रोजन चाहिन्छ। हरितकणको हरियो रङ्गको मदतले नै वनस्पतिले खाना बनाउँछन्। तर हावामा भएको नाइट्रोजन ग्यास वनस्पतिले सिधै प्रयोग गर्न सक्दैनन्। पहिले यो पानीमा घुल्ने नाइट्रेटमा बदलिनुपर्छ। चट्याङ तथा माटो र जराका गाँठामा बस्ने ब्याक्टेरियाले नाइट्रोजनलाई नाइट्रेटमा बदल्छन्। त्यसपछि मात्र जराले यसलाई सोसेर लिन्छ। हावामा भएको पानीको बाफका कारण हावा ओसिलो हुन्छ (आर्द्रता)। यो बाफ जलचक्रको पनि एउटा भाग हो।
ख. सौर ऊर्जा
पृथ्वीका झन्डै सबै जीवका लागि ऊर्जाको स्रोत सूर्यको प्रकाश हो। वनस्पतिले यसको प्रकाश प्रयोग गरेर खाना बनाउँछन्। यसको तापले पृथ्वी तात्छ र तापक्रम निर्धारण हुन्छ। यही तापले पानी वाष्पीकरण भएर जलचक्र पनि चल्छ। पृथ्वीका सबै भागमा सौर ऊर्जा बराबर नपुग्ने भएकाले ठाउँ अनुसार हावापानी, वर्षा तथा खाद्यान्न बाली फरक हुन्छन्। त्यसैले वनस्पति र जनावर पनि ठाउँ पिच्छे फरक फरक पाइन्छन्। चिसो पहाडमा लालीगुराँसको वन पाइन्छ भने तातो तराईमा सालको वन।
ग. पानी
सबै सजीवलाई पानी चाहिन्छ। वनस्पतिले प्रकाश संश्लेषणमा पानी प्रयोग गर्छन्। वनस्पति तथा जनावर दुवैको शरीरको धेरैजसो भाग पानी नै हो (हाम्रो शरीरमा करिब 60 % पानी हुन्छ)। जीवनका रासायनिक प्रतिक्रिया पानीमै हुन्छन् र पानीले शरीरभित्र पदार्थ बोकेर पुर्याउँछ। मानिस र जनावरले पोखरी, ताल, कुवा, मुहान, नदी तथा खानाबाट पानी पाउँछन्। मरुभूमिजस्तो पानी कम हुने ठाउँमा थोरै वनस्पति र जनावर मात्र बाँच्न सक्छन्।
घ. माटो
माटोमा बिरुवालाई चाहिने खनिज तथा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम जस्ता रासायनिक तत्त्व हुन्छन्। यसमा पानी, हावा, ह्युमस (कुहिएको प्राङ्गारिक पदार्थ) र अनगिन्ती साना सजीव पनि हुन्छन्। बिरुवाले हुर्कनका लागि माटोबाट पानी र खनिज लिन्छन्। मानिस तथा जनावरले बिरुवाका अन्न, सागपात, फलफूल र पात खान्छन्। धेरै जनावरको वासस्थान पनि माटोमै हुन्छ।
2. जैविक अवयव
पारिस्थितिक पद्धतिको सजीव भागलाई त्यसको जीव समुदाय भनिन्छ। यो वनस्पति, जनावर, फन्जाइ, ब्याक्टेरिया तथा अरू सूक्ष्म जीव मिलेर बनेको हुन्छ। खाना, आश्रय तथा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्नका लागि यी जीव एकअर्कामा भर पर्छन्। चराले बिउ बोकेर लैजान्छ भने मौरीले परागकण। यी जीवले आफ्नो वातावरणलाई असर पार्छन् र वातावरणले पनि यिनलाई असर पार्छ। पारिस्थितिक पद्धतिमा ऊर्जा प्रवाहका आधारमा जीव समुदायलाई तीन किसिममा बाँडिन्छ: उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक।
(क) उत्पादक
आफ्नो खाना आफैँ बनाउने सजीवलाई उत्पादक (वा स्वपोषक) भनिन्छ। धेरैजसो उत्पादक हरिया वनस्पति तथा लेउ हुन्। यिनले सूर्यको प्रकाशको ऊर्जा प्रयोग गरी प्रकाश संश्लेषणद्वारा सरल अप्राङ्गारिक पदार्थ (कार्बनडाइअक्साइड र पानी) लाई प्राङ्गारिक खाना (चिनी) मा बदल्छन्। पानीमा भने मुख्य उत्पादक फाइटोप्लाङ्क्टन हुन्। पानीमा तैरिने र माइक्रोस्कोपले मात्र देखिने वनस्पतिजस्ता यी सजीवमा साइनोब्याक्टेरिया तथा डाइएटम पर्छन्। केही ब्याक्टेरियाले भने प्रकाशको सट्टा रसायनको ऊर्जाबाट खाना बनाउँछन्। अरू सबै सजीव उत्पादकले बनाएको खानामा भर पर्छन्।
(ख) उपभोक्ता
आफ्नो खाना आफैँ बनाउन नसक्ने र प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा उत्पादकमा भर पर्ने सजीवलाई उपभोक्ता (वा परपोषक) भनिन्छ। खानाका आधारमा उपभोक्तालाई यसरी बाँडिन्छ:
- वनस्पति मात्र खाने सजीवलाई प्राथमिक उपभोक्ता भनिन्छ। यिनीहरू शाकाहारी हुन्, जस्तै: जुप्लाङ्क्टन (पानीमा तैरिने मसिना जनावर), फट्याङ्ग्राजस्ता किरा, खरायो, गाई, भैँसी, बाख्रा तथा हरिण।
- प्राथमिक उपभोक्तालाई खाने सजीवलाई द्वितीय उपभोक्ता भनिन्छ, जस्तै: भ्यागुता, साना माछा, किरा खाने चरा तथा स्याल।
- द्वितीय उपभोक्तालाई खाने सजीवलाई तृतीय उपभोक्ता भनिन्छ। बाघ, चितुवा, सिंह, गोही, ठुला माछा, चिल तथा किलर ह्वेलजस्ता ठुला मांसाहारी यसका उदाहरण हुन्।
भालु, काग र मानिसजस्ता केही जनावरले वनस्पति र जनावर दुवै खान्छन्। यस्ता जनावरलाई सर्वहारी भनिन्छ। यिनीहरू एकभन्दा बढी तहमा पर्न सक्छन्।
वास्तवमा कुनै जनावर कुन तहमा पर्छ भन्ने कुरा त्यसले त्यस बेला के खाइरहेको छ भन्नेमा भर पर्छ। हरिण (शाकाहारी) खाँदा बाघ त्यस शृङ्खलामा द्वितीय उपभोक्ता हुन्छ। मुसा र चरा खाने स्याललाई मार्दा भने बाघ तृतीय उपभोक्ता हुन्छ। ठुला सिकारीको सिकार अरू कुनै जनावरले नगर्ने भएकाले पुस्तकहरूमा यिनलाई तृतीय (माथिल्लो) उपभोक्ता भनेर राखिन्छ।
(ग) विच्छेदक
वनस्पति र जनावरका मृत शरीर तथा फोहोरलाई कुहाएर सरल पदार्थमा बदल्ने सजीवलाई विच्छेदक भनिन्छ। ब्याक्टेरिया र फन्जाइ (च्याउ र ढुसीजस्ता) विच्छेदक हुन्। तिनले बनाएका सरल पदार्थ माटोमा मिसिन्छन् र बिरुवाले फेरि सोसेर लिन्छन्। यसरी विच्छेदकले पोषक तत्त्वहरूको पुनःचक्रण गर्छन् र वातावरणलाई सफा राख्छन्। त्यसैले यिनलाई प्रकृतिका सफाइकर्मी (natural scavengers) भनिन्छ। विच्छेदक नभए संसारभरि मरेका पात र शरीरका थुप्रा लाग्थे र माटोमा खनिज सकिन्थ्यो।
यीमध्ये उत्पादक कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पारिस्थितिक पद्धतिका प्रकार
पारिस्थितिक पद्धति मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: स्थलीय (जमिनमा हुने) र जलीय (पानीमा हुने)।
1. स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति
पृथ्वीको सतहको एक तिहाइभन्दा अलि कम भाग (करिब 29 %) जमिनले ढाकेको छ। ठाउँ अनुसार हावापानी र भूबनोट निकै फरक हुने भएकाले जमिनमा धेरै किसिमका पारिस्थितिक पद्धति बनेका छन्। जमिनका सजीव र निर्जीव भागबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको पारिस्थितिक पद्धतिलाई स्थलीय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। चउर, जङ्गल तथा मरुभूमिका पारिस्थितिक पद्धति यसका उदाहरण हुन्।
चउरको पारिस्थितिक पद्धति
धेरैजसो घाँसले ढाकेको खुला जमिनको पारिस्थितिक पद्धतिलाई चउरको पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। शुक्लाफाँटा र बर्दियाका फाँटहरू तथा हिमालका उच्च खर्कहरू यसका उदाहरण हुन्।
क. अजैविक तत्त्व: हावा, माटो, खनिज, सूर्यको प्रकाश, आर्द्रता र पानी। यीमध्ये वनस्पतिका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पानी हो। वनस्पतिले पानी, कार्बनडाइअक्साइड र सूर्यको प्रकाशको मदतले खाना बनाउँछन्। यहाँका सबै सजीवले हावाबाट अक्सिजन लिन्छन् र कार्बनडाइअक्साइड फाल्छन्। माटो तीमध्ये धेरै सजीवको आश्रयस्थल हो। माटोका खनिज र पानी बिरुवाले सोसेर लिन्छन्। यिनै सम्बन्धका कारण चउर सन्तुलनमा रहन्छ।
ख. जैविक तत्त्व:
- उत्पादक: घाँस र अरू हरिया वनस्पति (चउरका सबै स्वपोषक)।
- उपभोक्ता:
- प्राथमिक उपभोक्ता: घाँस खाने फट्याङ्ग्राजस्ता किरा, खरायो, हरिण तथा गाईवस्तु;
- द्वितीय उपभोक्ता: प्राथमिक उपभोक्तालाई खाने भ्यागुता, किरा खाने चरा, स्याल, फ्याउरो तथा ब्वाँसो (यीमध्ये केही सर्वहारी हुन्छन्);
- तृतीय उपभोक्ता: सबैभन्दा माथिका बलिया मांसाहारी, जस्तै: सर्प, बाज र चिल, चितुवा तथा बाघ।
- विच्छेदक: माटोमा हुने ब्याक्टेरिया र फन्जाइ। यिनले मृत शरीर र फोहोरलाई कुहाएर जराले सोस्न सक्ने सरल पदार्थमा बदल्छन्।
2. जलीय पारिस्थितिक पद्धति
पानीका सजीव र निर्जीव भागबिचको अन्तरसम्बन्धबाट बनेको पारिस्थितिक पद्धतिलाई जलीय पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। पानीका स्रोतको बनावट र अवस्था फरक फरक हुन्छ: कुनैको पानी स्थिर हुन्छ भने कुनैको बग्ने, कुनैको मिठो हुन्छ भने कुनैको नुनिलो, कुनै कम गहिरो हुन्छ भने कुनै गहिरो। त्यसैले हरेकमा फरक फरक वनस्पति र जनावर पाइन्छन्। पोखरी, नदी, ताल, सिमसार तथा समुद्रका पारिस्थितिक पद्धति यसअन्तर्गत पर्छन्।
पोखरीको पारिस्थितिक पद्धति
पोखरीका सजीव र निर्जीव भागबिचको अन्तरसम्बन्धलाई पोखरीको पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ।
क. अजैविक अवयव: पानी, खनिज, पिँधको हिलो (माटो), प्रकाश, ताप तथा पानीमा घुलेका अक्सिजन, कार्बनडाइअक्साइड र नाइट्रोजन ग्यास। माछा र अरू जलचरले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिएर सास फेर्छन्। सूर्यको प्रकाश पानी छिचोलेर तल पुग्छ। कम गहिरो पोखरीमा त प्रकाश पिँधसम्मै पुग्छ। पोखरीका वनस्पतिले यही प्रकाश, पानीमा घुलेको कार्बनडाइअक्साइड र पानी प्रयोग गरेर खाना बनाउँछन्। यिनले पानी र हिलोबाट नाइट्रेट तथा अरू खनिज पनि सोसेर लिन्छन्। पोखरीका सजीव खाना र आश्रयका लागि यिनै अजैविक अवयवमा भर पर्छन् र एकअर्कामा पनि आश्रित हुन्छन्।
ख. जैविक अवयव:
- उत्पादक: भल्भक्स (Volvox), क्लामाइडोमोनस (Chlamydomonas) र स्पाइरोगाइरा (Spirogyra) जस्ता लेउ, पानीमा तैरिने माइक्रोस्कोपिक फाइटोप्लाङ्क्टन तथा जलीय वनस्पति। जलीय वनस्पतिमध्ये पिस्टिया (Pistia) र जलकुम्भी पानीमा तैरिन्छन्। कमलले जरा हिलोमा गाडेर पात पानीमाथि तैराउँछ भने हाइड्रिला (Hydrilla) पूरै पानीमुनि डुबेर बस्छ। यी सबैले सूर्यको प्रकाशबाट खाना बनाउँछन्।
- उपभोक्ता: खानाका लागि उत्पादकमा भर पर्ने परपोषक।
- प्राथमिक उपभोक्ता: फाइटोप्लाङ्क्टन खाने जुप्लाङ्क्टन, अर्थात् पानीमा तैरिने मसिना जनावर, जस्तै: डाफ्निया (Daphnia, पानी उपियाँ) र साइक्लोप्स (Cyclops); लेउ तथा वनस्पति खाने चेपागाँडा, शङ्खेकिरा र साना माछा;
- द्वितीय उपभोक्ता: प्राथमिक उपभोक्तालाई खाने भ्यागुता, पानीका खपटे किरा, गँगटा तथा साना माछा खाने ठुला माछा;
- तृतीय उपभोक्ता: भ्यागुता र माछा खाने सर्प, बकुल्ला वा माटीकोरे।
- विच्छेदक: पानी र हिलोमा हुने ब्याक्टेरिया र फन्जाइ। यिनले मरेका वनस्पति र जनावरलाई कुहाएर सरल पदार्थमा बदल्छन्। ती पदार्थ हिलो र पानीमा मिसिन्छन् र वनस्पतिले फेरि सोसेर लिन्छन्। यो चक्र यसरी नै घुमिरहन्छ।
खाद्यशृङ्खला
हरेक सजीवलाई जीवन प्रक्रिया सञ्चालन गर्न ऊर्जा चाहिन्छ। यो ऊर्जा खानाबाट प्राप्त हुन्छ। हरिया वनस्पतिले प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछन्। जनावरमा हरितकण नहुने भएकाले तिनले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्। तिनले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा उत्पादकबाट खाना पाउँछन्। किराले घाँस र फाइटोप्लाङ्क्टन खान्छन्। चरा र भ्यागुताले किरा खान्छन्। माछाले पोखरीका साना जीव खान्छन् भने सर्प र बकुल्लाले माछा खान्छन्। एउटा सजीवलाई अर्कोले खाँदा हरेक पटक ऊर्जा अगाडि सर्छ।
उत्पादकदेखि माथिल्लो उपभोक्तासम्म एउटा सजीवलाई अर्कोले खाँदै ऊर्जा सर्ने सजीवहरूको शृङ्खलालाई खाद्यशृङ्खला भनिन्छ।
खाद्यशृङ्खलाको हरेक खुड्किलोलाई पोषण तह भनिन्छ:
- सूर्यबाट ऊर्जा लिने हरिया वनस्पति, अर्थात् उत्पादक, प्रथम पोषण तह हुन्;
- उत्पादकलाई खाने प्राथमिक उपभोक्ता दोस्रो पोषण तह हुन्;
- द्वितीय उपभोक्ता तेस्रो पोषण तह हुन्। यसरी नै माथिल्ला तह बन्दै जान्छन्।
उदाहरणका लागि जमिनमा यस्ता शृङ्खला पाइन्छन्:
- मकै → मुसो → उल्लु (तीन कडीको शृङ्खला);
- धानको बोट → मुसो → सर्प → चिल (चार कडी);
- घाँस → फट्याङ्ग्रा → भ्यागुता → सर्प → चिल (पाँच कडी)।
अन्तमा उत्पादक र उपभोक्ता मरेपछि विच्छेदकले तिनका शरीरलाई कुहाएर माटोमा खनिज बनाउँछन्। ती खनिज बिरुवाले सोसेर फेरि प्रयोग गर्छन्।
घाँस → फट्याङ्ग्रा → भ्यागुता → सर्प → चिल शृङ्खलामा भ्यागुता कुन पोषण तहमा पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
खाद्यशृङ्खलामा अगाडि सर्ने ऊर्जा हरेक खुड्किलोमा घट्दै जान्छ। एउटा तहको ऊर्जाको करिब 10 % मात्र अर्को तहमा पुग्छ। बाँकी ऊर्जा सजीवले आफ्नै जीवनका लागि (हिँडडुल गर्न, सास फेर्न, शरीर न्यानो राख्न) खर्च गर्छन् र त्यो ताप भएर जान्छ। केही ऊर्जा कहिल्यै नखाइने वा नपच्ने भागमै रहन्छ। त्यसैले खाद्यशृङ्खला छोटा हुन्छन्, प्रायः तीनदेखि पाँच कडीका मात्र। यही कारणले फट्याङ्ग्राभन्दा घाँसका पात धेरै गुणा बढी हुन्छन् भने बाघभन्दा हरिण।
खाद्यजाल
वास्तविक पारिस्थितिक पद्धतिमा कुनै जनावरले एक किसिमको मात्र खाना विरलै खान्छ। त्यसको शत्रु पनि एउटा मात्र विरलै हुन्छ। भ्यागुताले फट्याङ्ग्रा, झिँगा र खपटे किरा खान्छ भने मुसालाई सर्प, उल्लु, बाज र फ्याउरोले खान्छन्। त्यसैले पारिस्थितिक पद्धतिका खाद्यशृङ्खला छुट्टाछुट्टै हुँदैनन्। ती एकअर्कासँग जेलिँदै र जोडिँदै एउटा जालो बनाउँछन्। पारिस्थितिक पद्धतिमा धेरै खाद्यशृङ्खला आपसमा जेलिएर बनेको सञ्जाललाई खाद्यजाल भनिन्छ।
खाद्यजाल एउटा मात्र शृङ्खलाभन्दा बढी स्थिर हुन्छ। यसमा हरेक उपभोक्ताका खानाका धेरै स्रोत हुने भएकाले एउटा खाना कम भए त्यसले अर्को खान सक्छ। उदाहरणका लागि तलको जालमा घाँस → सानो चरा → बाज तीन तहको शृङ्खला हो भने घाँस → फट्याङ्ग्रा → भ्यागुता → सर्प → बाज पाँच तहको। घाँसले फट्याङ्ग्रा, चरा, मुसा र खरायोलाई पाल्छ भने बाजले तलका धेरै तहका जीव खान्छ। यसरी अरूलाई खाँदै र अरूद्वारा खाइँदै उत्पादकदेखि माथिल्लो उपभोक्तासम्म धेरै दिशामा ऊर्जा स्थानान्तरण हुने प्रक्रियालाई नै खाद्यजाल भनिन्छ।
Copepod: Pablo Amador; small fish (bleak): Carlos Cano-Barbacil; egret: Caleb M. Gordon; all CC0, via PhyloPic
Pike: PhyloPic, public domain
6.2 जीवहरूबिचको अन्तरक्रिया
हाम्रो वरपरका सबै सजीव प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा एकअर्कामा निर्भर हुन्छन्। अरू कुनै सजीव नभए के मानिस बाँच्न सक्थ्यो होला? सक्दैनथ्यो। खाना र अक्सिजनका लागि हामीलाई वनस्पति चाहिन्छ। खाना र कामका लागि जनावर चाहिन्छन्। हाम्रो आन्द्रामा ब्याक्टेरिया चाहिन्छन् भने फोहोर सफा गर्न विच्छेदक चाहिन्छन्।
चरिरहेका गाईवस्तुको जिउमा चरा बसेको, ठुला रुखमा झ्याउ (लाइकेन) उम्रेको र जनावरको शरीरभित्र टेपवर्म तथा जुका बसेको देखिएकै होला। केराउ वा सिमीको बोट उखेल्दा त्यसका जरामा साना साना डल्ला (गाँठा) पनि देखिन्छन्। यी सबै सजीवहरूबिचका अन्तरक्रिया हुन्। लाइकेनमा लेउले खाना बनाउँछ र फन्जाइलाई पनि दिन्छ भने फन्जाइले लेउलाई पानी र आश्रय दिन्छ। सजीवहरूबिच धेरै किसिमका अन्तरक्रिया हुन्छन्। तीमध्ये मुख्य अन्तरक्रिया तल दिइएका छन्।
i) सहजीवता (पारस्परिकता)
बुङ्गेचराले आफ्नो बाङ्गो चुच्चो फूलभित्र घुसारेर पुष्परस (फूलको रस) चुस्छ। त्यस बेला परागकण यसको टाउकोमा टाँसिन्छन् र यसले ती परागकण अर्को फूलसम्म पुर्याउँछ। यसबाट बिरुवालाई बिउ बनाउन मदत पुग्छ। यसरी दुवैलाई फाइदा हुन्छ। दुवै सजीवलाई फाइदा हुने, नजिकको र लामो समयसम्म रहने सम्बन्धलाई पारस्परिकता भनिन्छ। यसलाई प्रायः सहजीवता पनि भनिन्छ। यस्तो सम्बन्धमा प्रायः दुवै साझेदार एकअर्कामा निर्भर हुन पुग्छन्।
(जीवविज्ञानमा सहजीवता भन्नाले परजीवितासमेत कुनै पनि नजिकको सहवास बुझिन्छ। विद्यालयका परीक्षामा भने सहजीवता भनेको यहाँ जस्तै पारस्परिकता नै हो।)
अन्य उदाहरण:
- हाम्रो आन्द्रामा भएका ब्याक्टेरिया: यिनले खाना र न्यानो बस्ने ठाउँ पाउँछन्। बदलामा यिनले केही खाना पचाउन र केही भिटामिन बनाउन हामीलाई मदत गर्छन्।
- क्लाउनफिस र सी एनिमोन: क्लाउनफिस एनिमोनका डस्ने टेन्टाकल्सका बिचमा सुरक्षित बस्छ। यसको चिप्लो आवरणले यसलाई डसाइबाट जोगाउँछ। बदलामा यसले एनिमोन खाने माछालाई धपाउँछ र यसले छोडेको खाना एनिमोनले खान्छ।
- लाइकेन: एउटा लेउ र एउटा फन्जाइ सँगै बसेर बनेको जीव।
- जराका गाँठा: केराउ र सिमीका जराका गाँठामा बस्ने ब्याक्टेरियाले खाना र आश्रय पाउँछन्। यिनले हावाको नाइट्रोजनलाई बिरुवाले प्रयोग गर्न सक्ने यौगिकमा बदल्छन्।
ii) कमन्सलिज्म
खेतमा एउटा भैँसी चरिरहेको छ। त्यसको छेउमा एउटा सेतो गाईबकुल्ला हिँडिरहेको छ। भैँसीका खुट्टा र मुखले चलाउँदा घाँसबाट उफ्रिने किरा बकुल्लाले टिपेर खान्छ। बकुल्लाले सजिलै खाना पाउँछ भने भैँसीलाई न फाइदा हुन्छ न हानि। एउटा सजीवलाई फाइदा हुने तर अर्को सजीवलाई (आश्रयदातालाई) न फाइदा न हानि हुने अन्तरक्रियालाई कमन्सलिज्म भनिन्छ।
अन्य उदाहरण:
- माकुराले रुखमा जालो बुन्छ, तर रुखलाई कुनै हानि हुँदैन।
- कुरो (काँडेदार बिउ) जनावरको रौँमा टाँसिन्छ र अर्कै ठाउँमा पुगेर झर्छ। यसरी बिरुवाको बिउ छरिन्छ र जनावरलाई हानि हुँदैन।
- ह्वेलमा टाँसिएर बसेका बार्नाकल ह्वेलसँगै टाढासम्म यात्रा गर्छन् र ह्वेलको चालसँगै खाना पाउँछन्। यसबाट ह्वेललाई हानि हुँदैन।
- सुनगाभा रुखको हाँगामा उम्रेर उज्यालोसम्म पुग्छ। यसले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ र रुखबाट केही लिँदैन।
iii) परजीविता
परजीवितामा एउटा सजीव अर्को सजीवको शरीरमा वा शरीरभित्र बसेर त्यसैबाट खाना लिन्छ। खाना लिने सजीवलाई परजीवी भनिन्छ भने आश्रय दिने सजीवलाई आश्रयदाता भनिन्छ। यसमा परजीवीलाई फाइदा हुन्छ तर आश्रयदातालाई हानि हुन्छ। तैपनि आश्रयदाता प्रायः मर्दैन, कम्तीमा छिट्टै त मर्दैन।
- उपियाँ, लामखुट्टे, उडुस र जुम्रा जनावर र मानिसको शरीरबाहिरबाट रगत चुस्छन्। यस्ता परजीवीलाई बाह्य परजीवी भनिन्छ।
- टेपवर्म र जुका (Ascaris) जनावर र मानिसको आन्द्राभित्र बसेर पचेको खाना चोर्छन्। यस्ता परजीवीलाई भित्री परजीवी भनिन्छ।
- वनस्पति पनि परजीवी हुन सक्छन्। ऐजेरु (Loranthus) रुखमा उम्रन्छ र पानी तथा खनिज लिन आफ्ना जरा हाँगाभित्र घुसार्छ। बारमाथि छरिएको देखिने पात नभएको पहेँलो लहरा आकाशबेली (Cuscuta) ले आफ्नो सबै खाना आश्रयदाताबाट लिन्छ।
iv) प्रतिस्पर्धा
पारिस्थितिक पद्धतिमा सजीवहरूलाई प्रायः खाना, पानी, प्रकाश, ठाउँ वा आश्रयजस्ता एउटै कुरा चाहिन्छ। तर त्यो कुरा सबैलाई पुग्ने गरी हुँदैन। एउटै सीमित स्रोतका लागि दुई सजीवबिच हुने सङ्घर्षलाई प्रतिस्पर्धा भनिन्छ। यसमा दुवैले केही न केही गुमाउँछन्। प्रतिस्पर्धाका कारण सजीवहरूको सङ्ख्या सन्तुलनमा रहन्छ। कुनै एक किसिमका सजीव धेरै बढे भने पारिस्थितिक पद्धति बिग्रन्छ।
- समुद्रको मुगा चट्टानमा स्पन्ज र मुगा ठाउँ र खानाका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन्।
- ब्वाँसो र भालु उही सिकारका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन्। मुस्ताङको हिमालमा हिउँ चितुवा र ब्वाँसो दुवैले नाउरको सिकार गर्छन्।
- धान खेतको झार प्रकाश, पानी र माटोका पोषक तत्त्वका लागि धानसँग प्रतिस्पर्धा गर्छ। यसैकारण किसानहरू खेत गोड्छन्।
v) सिकार
एउटा जनावरले अर्को जनावरलाई मारेर खाने प्रक्रियालाई सिकार भनिन्छ। मार्ने जनावरलाई परभक्षी (सिकारी) भनिन्छ भने मारिने जनावरलाई सिकार भनिन्छ। मांसाहारी जनावरले खाना यसरी नै पाउँछन्। यसमा परभक्षीलाई फाइदा हुन्छ भने सिकार मारिन्छ।
- चितुवाले हरिण मार्छ।
- उल्लुले मुसाको सिकार गर्छ।
- बाघले हरिण, बँदेल र अरू जनावरको सिकार गर्छ।
| अन्तरक्रिया | पहिलो | दोस्रो | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| पारस्परिकता | + फाइदा | + फाइदा | बुङ्गेचरा र फूल; लाइकेन |
| कमन्सलिज्म | + फाइदा | 0 केही होइन | गाईबकुल्ला र भैँसी |
| परजीविता | + फाइदा (परजीवी) | − हानि (आश्रयदाता) | सुँगुरमा टेपवर्म |
| प्रतिस्पर्धा | − हानि | − हानि | झार र धान |
| सिकार | + फाइदा (परभक्षी) | − मारिन्छ (सिकार) | उल्लु र मुसो |
आकाशबेली पात नभएको पहेँलो लहरा हो। यो बारको बोटमा बेरिन्छ र आफ्नो सबै खाना त्यसैबाट लिन्छ। यो कस्तो अन्तरक्रिया हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. दिइएकामध्ये कुन जीव विच्छेदक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सजीवहरूमा पोषण उपलब्ध हुने प्रक्रियामा उत्पादक र उपभोक्ताबिच आहारका रूपमा के बन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. रुखको बोक्रामा हुने लाइकेनमा कुन किसिमको अन्तरक्रिया हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. परजीवितामा परजीवीले आश्रयदाताको शरीरबाट खाना लिन्छ। यस अन्तरक्रियामा के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. प्रथम पोषण तह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. कारण दिनुहोस्
पारिस्थितिक पद्धतिमा विच्छेदक नहुने हो भने यो पद्धति खलबलिन्छ।
उत्तर
चउरको पारिस्थितिक पद्धतिमा किराको (प्राथमिक उपभोक्ताको) सङ्ख्या अत्यधिक बढ्दा त्यो पद्धति असन्तुलित हुन्छ।
उत्तर
खाद्यशृङ्खलामा प्रायः उपभोक्ताभन्दा उत्पादकको सङ्ख्या बढी हुन्छ।
उत्तर
पारस्परिकतामा दुवै सजीव लाभान्वित हुन्छन्।
उत्तर
पारिस्थितिक पद्धति सन्तुलित भएको ठाउँमा वातावरण स्वच्छ र स्वस्थ हुन्छ।
उत्तर
3. फरक लेख्नुहोस्
उत्पादक र विच्छेदक
उत्तर
उत्पादक र उपभोक्ता
उत्तर
चउरको पारिस्थितिक पद्धति र पोखरीको पारिस्थितिक पद्धति
उत्तर
खाद्यशृङ्खला र खाद्यजाल
उत्तर
जैविक र अजैविक अवयव
उत्तर
पारस्परिकता र कमन्सलिज्म
उत्तर
परजीविता र पारस्परिकता
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
पारिस्थितिक पद्धतिमा हुने अजैविक तत्त्वहरूको सूची बनाई प्रत्येकको छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
पारिस्थितिक पद्धतिमा विच्छेदकले खेल्ने भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
चउरको पारिस्थितिक पद्धतिको सफा चित्र बनाई छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
पोखरीको पारिस्थितिक पद्धतिमा भ्यागुताको सङ्ख्या अत्यधिक बढ्यो भने त्यस पद्धतिमा कस्तो असर पर्ला? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
खेतमा काम गर्ने एक जना किसानले मुसाले धान खायो भनेर भएजति सबै मुसा मारे। तर त्यसपछि उनको धानको उत्पादन निकै घट्यो। धानको उत्पादनमा किन कमी भएको होला? आफ्नो तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
पोखरीमा हुने खाद्यशृङ्खलाको चित्र बनाई छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
एउटा पारिस्थितिक पद्धतिमा उत्पादक, उपभोक्ता, विच्छेदक र वातावरणबिच सन्तुलित चक्र चलिरहेको हुन्छ। यीमध्ये कुनै एकको सन्तुलन खलबलियो भने पारिस्थितिक पद्धति बिग्रन्छ। यस भनाइलाई कारणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
पारिस्थितिक अन्तरक्रियाका प्रकारहरू उल्लेख गर्नुहोस्। प्रत्येकको उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका उदाहरणहरू कुन कुन प्रकारका अन्तरक्रिया हुन्, छुट्याउनुहोस्।
- i.मौरी र भमराले फूलको रस खानु।
- ii.माकुराले रुखमा जालो बनाउनु।
- iii.गौँथलीले घरमा गुँड बनाउनु।
- iv.जनावरको रगत चुसेर बाँच्ने उडुस, उपियाँ र लामखुट्टे।
- v.जनावरको शरीरभित्र बस्ने टेपवर्म र जुका।
उत्तर
चित्रमा दिइएको पारिस्थितिक पद्धतिको अध्ययन गर्नुहोस् र तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
- i.यसमा भएका उत्पादक र उपभोक्ताको पहिचान गर्नुहोस्।
- ii.उत्पादकले कसरी खाना बनाउँछन्?
- iii.यस पारिस्थितिक पद्धतिमा उत्पादकको सङ्ख्या अरू सबै सजीवको भन्दा बढी हुन्छ, किन?
- iv.यसमा विच्छेदकले खेल्ने भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्।
- v.सन्तुलित पारिस्थितिक पद्धतिबाट हुने फाइदाहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
परियोजना कार्य
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: वातावरण र जैविक विविधता (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।