टाउको दुख्यो भने कोही सिटामोल खान्छन्, कोही बेसार हालेको तातो दुध पिउँछन्। ज्वरो आयो भने स्वास्थ्य चौकी जाने कि वैद्यकहाँ? लगभग हरेक नेपाली परिवारले कहिल्यै न कहिल्यै यस्तो प्रश्न गरेको हुन्छ। ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्ध यही प्रश्नको वरिपरि घुम्छ।
यो एउटा वस्तुपरक निबन्ध हो: लेखकले आफ्नो अनुभव होइन, विषयको जानकारी क्रमबद्ध रूपमा दिएका छन्। निबन्धमा चिकित्साको अर्थ, उपचारका विभिन्न पद्धति, आयुर्वेदका आठ शाखा र विशेषता, नेपालका जडीबुटी र आयुर्वेदका संस्था, अनि आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा दुवैका सबल पक्ष र सीमाको चर्चा छ।
यस एकाइमा निबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, वस्तुपरक र आत्मपरक निबन्धको फरक सिकिन्छ, चिकित्सासम्बन्धी पारिभाषिक शब्दको अभ्यास गरिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, उपसर्ग, प्रत्यय (कृदन्त र तद्धित) र ह्रस्व उकारका नियम सिकिन्छन् र वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
निबन्ध पढ्नुअघि
निबन्ध र यसका प्रकार
कुनै एउटा विषयमा लेखकले आफ्ना विचार, जानकारी वा अनुभव गद्यमा क्रमबद्ध रूपले प्रस्तुत गर्ने रचनालाई निबन्ध भनिन्छ। निबन्धमा प्रायः तीन भाग हुन्छन्: विषयमा प्रवेश गराउने भूमिका, विषयलाई विभिन्न पक्षबाट खोल्ने मध्य भाग (विस्तार) र विचार टुङ्ग्याउने निष्कर्ष।
लेखकले विषयलाई कसरी हेर्छन् भन्ने आधारमा निबन्ध मुख्य गरी दुई प्रकारका हुन्छन्:
| आधार | वस्तुपरक निबन्ध | आत्मपरक निबन्ध |
|---|---|---|
| केन्द्रमा के | विषयवस्तु, तथ्य र जानकारी | लेखकको आफ्नै अनुभव, भावना र दृष्टि |
| भाषा | औपचारिक, स्पष्ट, पारिभाषिक शब्दयुक्त | आत्मीय, भावुक, कतै व्यङ्ग्य वा हास्ययुक्त |
| ‘म’ को प्रयोग | प्रायः हुँदैन | धेरै हुन्छ |
| संरचना | भूमिका, विस्तार र निष्कर्षको स्पष्ट क्रम | लेखकको विचारको प्रवाहअनुसार खुकुलो |
| उद्देश्य | जानकारी दिनु, बुझाउनु | अनुभूति बाँड्नु, पाठकलाई छुनु |
| उदाहरण शीर्षक | नेपालको जलस्रोत, चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद | मेरो पहिलो साइकल, आमाको भान्सा |
‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ वस्तुपरक निबन्ध हो: यसमा लेखकको व्यक्तिगत अनुभव छैन, ‘म’ को प्रयोग छैन, पारिभाषिक शब्द धेरै छन् र विषयलाई भूमिका, विस्तार र निष्कर्षको क्रममा राखिएको छ।
तलकामध्ये कुन शीर्षक आत्मपरक निबन्धका लागि बढी उपयुक्त छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चिकित्सा पद्धति भनेको के हो?
रोग कसरी लाग्छ, कसरी चिनिन्छ र कसरी निको पारिन्छ भन्ने बारेमा एउटा निश्चित सिद्धान्त र विधि भएको उपचारको तरिकालाई चिकित्सा पद्धति भनिन्छ। निबन्धमा चारओटा प्रचलित पद्धतिको नाम आएको छ:
| पद्धति | कहाँबाट आएको | मूल मान्यता |
|---|---|---|
| आयुर्वेद | प्राचीन भारतीय उपमहाद्वीप (नेपालसमेत) | वात, पित्त र कफ (त्रिदोष) को सन्तुलनमा स्वास्थ्य |
| एलोप्याथी (आधुनिक चिकित्सा) | युरोपबाट विश्वभर | रोगको कारण (जीवाणु, विषाणु, अङ्गको खराबी) पत्ता लगाएर प्रमाणित औषधी र शल्यक्रियाले उपचार |
| होमियोप्याथी | जर्मनी, अठारौँ शताब्दीको अन्त्य | रोगजस्तै लक्षण उब्जाउने पदार्थ धेरै पातलो पारेर दिँदा रोग निको हुन्छ भन्ने मान्यता |
| युनानी | प्राचीन ग्रिस, पछि अरब र इरानमा विकसित | शरीरका चार रस (ह्युमर) को सन्तुलन |
निबन्ध, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
निबन्धमा बाह्र अनुच्छेद छन्। पहिलो अनुच्छेद भूमिका, दोस्रोदेखि एघारौँसम्म विस्तार र बाह्रौँ अनुच्छेद निष्कर्ष हो।
अनुच्छेद १: भूमिका, स्वस्थ तन र खुसी मन
स्वस्थ शरीरलाई खुसी मनको आधार मानिन्छ। मानिसकै असावधानीले रोग शरीरमा अनधिकृत रूपमा पस्छन् र शक्ति तथा खुसी लुट्छन्। यस्ता रोगको सामना गरेर तिनलाई दबाउन र शान्त पार्न चिकित्सा विज्ञान जन्मिएको हो। आज एलोप्याथिक र आयुर्वेद दुई पद्धति सबैभन्दा बढी प्रयोगमा छन्: एलोप्याथी पश्चिमी विज्ञानको देन हो भने आयुर्वेद वैदिक र प्राच्य (पूर्वी) सभ्यताको।
अनुच्छेद २: चिकित्सा र आयुर्वेदको अर्थ
‘चिकित्सा’ शब्दको व्युत्पत्तिमूलक (शब्दको मूलबाट निस्कने) अर्थ ‘रोग हटाउने इच्छा’ हो। औषधोपचार, इलाज, रोगको पहिचान र निदान सबै यसैभित्र पर्छन्। सामान्य अर्थमा रोग लागेपछि गरिने उपचार चिकित्सा हो; व्यापक अर्थमा रोग लाग्नै नदिन गरिने उपाय पनि चिकित्सा हो। यसलाई आयुर्विज्ञान पनि भनिन्छ। ‘आयुर्वेद’ शब्द ‘आयु’ र ‘वेद’ मिलेर बनेको छ र यसको शाब्दिक अर्थ ‘जीवनको ज्ञान’ हो। रोग लाग्नै नदिन खानपान र रहनसहनमा सावधानी सिकाउने विज्ञानका रूपमा पनि आयुर्वेदलाई बुझिन्छ।
‘आयुर्वेद’ शब्दको शाब्दिक अर्थ के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ३: चिकित्साका प्रकार र अन्य पद्धति
स्वास्थ्य सेवा तीन किसिमका हुन्छन्:
- निरोधात्मक: रोग लाग्नुअघि नै रोग रोक्न दिइने सेवा, जस्तै खोप।
- प्रवर्धनात्मक: स्वास्थ्यको स्थिति सुधार्न दिइने पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा, वातावरणीय सरसफाइ जस्ता सेवा।
- उपचारात्मक: रोग लागेपछि निको पार्न दिइने सेवा।
उपचारात्मक सेवामा आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदबाहेक होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर, युनानी जस्ता पद्धति पनि छन्। तीमध्ये युनानी, एलोप्याथिक, होमियोप्याथिक र आयुर्वेदिक गरी चार पद्धति प्रचलित छन्। युनानी पद्धति अरबमा प्रचलित थियो र एघारौँ शताब्दीतिर भारत पुग्यो; ब्रिटिस शासनमा एलोप्याथी सुरु भएपछि यसको अभ्यास घट्यो। होमियोप्याथीको अर्थ ‘सदृश (उस्तै) रोग चिकित्सा’ हो: रोगजस्तै लक्षण उब्जाउने पदार्थले नै त्यो रोग निको हुन्छ भन्ने, अर्थात् ‘काँडालाई काँडाले नै झिक्नुपर्छ’ भन्ने यसको मान्यता हो।
बालबालिकालाई दादुरा रुबेलाविरुद्धको खोप लगाउनु कुन किसिमको स्वास्थ्य सेवा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ४: एलोप्याथी र होमियोप्याथी
अहिले संसारमा सबैभन्दा लोकप्रिय पद्धति एलोप्याथी हो। यसलाई आधुनिक चिकित्सा पनि भनिन्छ र आम मान्छेले ‘डाक्टरी उपचार’ भन्दा यसैलाई बुझ्छन्। होमियोप्याथीलाई वैकल्पिक (अर्को विकल्पका रूपमा लिइने) पद्धति मानिन्छ। निबन्धअनुसार होमियोप्याथीमा रोगजस्तै असर गर्ने औषधी दिइन्छ भने एलोप्याथीमा सुरुदेखि नै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ। व्यवहारमा वैदिक र प्राचीन पद्धतिलाई आयुर्वेद र पश्चिमी आधुनिक पद्धतिलाई चिकित्सा पद्धति भनेर बुझ्ने चलन छ।
अनुच्छेद ५: अष्टाङ्ग आयुर्वेद, आठ शाखा
आयुर्वेदमा उपचारका आठ शाखा छन्, जसलाई अष्टाङ्ग आयुर्वेद भनिन्छ। यहाँ ‘अङ्ग’ को अर्थ शरीरको अङ्ग होइन, शास्त्रको शाखा वा भाग हो।
| शाखा | केको उपचार |
|---|---|
| काय चिकित्सा | श्वासप्रश्वास, हाडजोर्नी, पाचन प्रणालीका रोग; पञ्चकर्म जस्ता विशेष उपचार |
| शल्य चिकित्सा | चिरफार गरेर गरिने उपचार, जस्तै फिस्टुला, पायल्स |
| शालाक्य चिकित्सा | आँखा, नाक, कान, मुख र घाँटीका रोग |
| कौमारभृत्य चिकित्सा | प्रसव (सुत्केरी) र बालरोग |
| अगदतन्त्र | सबै प्रकारका विष र सर्पको टोकाइ |
| रसायन चिकित्सा | निरोगी राख्ने र रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउने उपचार |
| वाजीकरण चिकित्सा | स्वस्थ सन्तान र शारीरिक शक्ति बढाउने उपचार |
| भूतविद्या | मनोरोगसम्बन्धी उपचार |
सर्पले टोकेको बिरामीको उपचार अष्टाङ्ग आयुर्वेदको कुन शाखाअन्तर्गत पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ६: आयुर्वेदिक उपचारका विशेषता
आयुर्वेदमा बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति, दोष, मल र धातुको अवस्था हेरेर पूरै व्यक्तिको उपचार गरिन्छ; मन र शरीरलाई छुट्याएर हेरिँदैन। आयुर्वेदिक औषधीले पोषण दिन्छन् र स्वस्थ मान्छेले पनि प्रयोग गर्न सक्छन् भन्ने मान्यता छ। आहार (खाना), विहार (दिनचर्या र रहनसहन) र आचार (व्यवहार) बाट रोग रोक्नमा जोड दिइन्छ। रोगअनुसार के खाने, के नखाने (पथ्यापथ्य) भनिन्छ। वैद्यले नाडी, मलमूत्र आदि आठ प्रकारका परीक्षा (अष्टविध) र प्रकृति, विकृति, व्यायाम आदि दश प्रकारका परीक्षा (दशविध) बाट रोग चिन्छन्। निबन्धअनुसार निदान सरल र सस्तो हुनु, रोगलाई जरैदेखि निर्मूल पार्ने र पार्श्वप्रभावबाट जोगाउने प्रयास गर्नु यसका विशिष्ट पक्ष हुन्।
अनुच्छेद ७: पञ्चकर्म, त्रिदोष र लोकप्रियता
आयुर्वेदको लोकप्रियता दिनदिनै बढ्दै छ। यसको महत्त्वपूर्ण उपचार प्रक्रिया पञ्चकर्म हो, जसमा शरीर शुद्ध पार्न पाँच विधि हुन्छन्: वमन (उल्टी गराउने), विरेचन (पखाला गराएर पेट सफा गर्ने), वस्ति (गुदद्वारबाट औषधीयुक्त तरल हालेर आन्द्रा सफा गर्ने उपचार, एनिमा), नश्य (नाकबाट औषधी राख्ने) र रक्तमोक्षण (रगत बगाउने)। आयुर्वेदअनुसार शरीरका सबै क्रियाकलाप त्रिदोष, अर्थात् वात, पित्त र कफमा निर्भर हुन्छन्; यी तीनको सन्तुलन भए मान्छे स्वस्थ र असन्तुलन भए बिरामी हुन्छ। मौसम, जलवायु, स्थान, उमेर र मनको अवस्थाले त्रिदोषमा असर गर्छन्। जडीबुटी नेपालमै पाइनु, लक्षण हेरेर उपचार गरिनु, चिरफार र उपकरण कम चाहिनु र खर्च कम हुनु यसका विशेषता हुन्।
अनुच्छेद ८: नेपाल, जडीबुटीको भूस्वर्ग
नेपाललाई आयुर्वेदिक औषधीको भूस्वर्ग (पृथ्वीमै भएको स्वर्ग जस्तो ठाउँ) मानिन्छ। यहाँका बहुमूल्य जडीबुटीले देशको समृद्धिको ढोका खोल्न सक्छन्। रामायणमा लक्ष्मण घाइते हुँदा सञ्जीवनी बुटी लिन हनुमानलाई हिमालय क्षेत्रमा पठाइएको र बुटी चिन्न नसकेर उनले पूरै पहाड नै उठाएर लगेको कथा छ। निबन्धकारले यो प्रसङ्गलाई नेपाल परापूर्वकालदेखि जडीबुटीको भण्डार रहेको उदाहरणका रूपमा लिएका छन्।
अनुच्छेद ९: नेपालमा आयुर्वेदका संस्था
आयुर्वेदको अध्ययन, अध्यापन र अनुसन्धानलाई व्यापक र व्यावहारिक बनाउन नेपालमा विभिन्न संस्था स्थापना भएका छन्: कीर्तिपुरको राष्ट्रिय आयुर्वेद अनुसन्धान केन्द्रसँगको समन्वयमा जडीबुटीको अनुसन्धान भइरहेको छ; त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गतको आयुर्वेद क्याम्पस र नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा आयुर्वेद पढाइन्छ; आयुर्वेद चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीको दर्ता नेपाल आयुर्वेद चिकित्सक परिषद्मा हुन्छ र अनुगमन तथा गुणस्तर नियन्त्रण पनि यही परिषद्ले गर्छ।
अनुच्छेद १०: आयुर्वेदका सीमा
आयुर्वेदमा व्यवस्थापन, सङ्गठन र निदानमा केही सीमा छन्। दुर्घटनामा अङ्गभङ्ग भएका, एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात (हार्ट अट्याक), पक्षाघात जस्ता रोगका बिरामी, शल्यक्रिया र सघन उपचार (आइसियु) चाहिने अवस्थामा एलोप्याथीकै सहयोग लिनुपर्छ। जसले पनि आयुर्वेदका नाममा औषधी बेच्नु, भिडभाडमा हकरले औषधी बेच्नु, यसलाई रोक्ने संयन्त्र नहुनु र जो पायो उही स्वघोषित वैद्य बन्नु अर्को समस्या हो। ‘धेरै खायो भने चिनी पनि तितो हुन्छ’ भनेझैँ नजानी आयुर्वेदिक औषधी खाँदा पनि जनस्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ।
अनुच्छेद ११: आधुनिक चिकित्साका विशेषता र सीमा
आधुनिक चिकित्साका विशेषता: छिटो निको हुनु, विशेषज्ञ डाक्टर र औषधी सजिलै पाइनु, मेडिकल काउन्सिल र औषधी व्यवस्था विभागको स्वीकृतिपछि मात्र उपचार गर्न पाइनु, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको स्वीकृति चाहिनु (बलियो सङ्गठन), आपत्कालीन अवस्थामा धेरै प्रभावकारी हुनु, शल्यक्रियाबाट गम्भीर रोग निको हुनु, प्रविधि र उपकरण समयसमयमा अद्यावधिक हुनु र ठुलो रोग लाग्नुअघि नै रोक्न खोपको व्यवस्था हुनु। यसका सीमा: दक्ष जनशक्तिको अभाव, औषधीको नकारात्मक असर (पार्श्वप्रभाव), महँगो भएकाले गरिबको पहुँचबाहिर हुनु र औषधीको दुरुपयोग घातक हुनु। तैपनि गम्भीर र आकस्मिक उपचार चाहिने बिरामीले आधुनिक चिकित्साको भर नपरी सुखै छैन।
अनुच्छेद १२: निष्कर्ष, रोग लाग्नै नदिनु
रोग लागेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्नै नदिनु सबैभन्दा राम्रो उपाय हो। रोग लागेपछि भने रोगको प्रकृतिअनुसार उपचार पद्धति छान्ने विकल्प छ। निबन्धकारका अनुसार पार्श्वप्रभाव नहुने र रोगलाई पूर्ण रूपमा निर्मूल गर्ने आयुर्वेदतर्फ मान्छेको आकर्षण बढेको छ; शरीर स्वस्थ राख्न, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन र ‘निरोगी जीवन सुखी जीवन’ को सपना पूरा गर्न आयुर्वेदको प्रयोग आजको आवश्यकता बनेको छ।
निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको मूल आशय के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र संरचना
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| भूमिका | १ | स्वास्थ्यको महत्त्व, चिकित्सा विज्ञानको जन्म, दुई प्रमुख पद्धति |
| विस्तार | २ | चिकित्सा र आयुर्वेदको अर्थ |
| ३–४ | स्वास्थ्य सेवाका प्रकार; युनानी, होमियोप्याथी र एलोप्याथी | |
| ५–७ | अष्टाङ्ग आयुर्वेद, विशेषता, पञ्चकर्म, त्रिदोष | |
| ८–९ | नेपाल जडीबुटीको भूस्वर्ग; आयुर्वेदका संस्था | |
| १०–११ | आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा दुवैका सीमा र विशेषता | |
| निष्कर्ष | १२ | रोग लाग्न नदिनु उत्तम; आयुर्वेदप्रति बढ्दो आकर्षण |
आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा: निबन्धका आधारमा तुलना
| आधार | आयुर्वेद | आधुनिक चिकित्सा (एलोप्याथी) |
|---|---|---|
| उत्पत्ति | वैदिक र प्राच्य सभ्यता | पश्चिमी विज्ञान |
| मूल सिद्धान्त | त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) को सन्तुलन | रोगको कारण पत्ता लगाएर उपचार |
| रोगको पहिचान | नाडी, मलमूत्र आदि अष्टविध र दशविध परीक्षा | प्रयोगशाला परीक्षण, एक्सरे जस्ता उपकरण |
| उपचारको आधार | पूरै व्यक्ति (मन, शरीर, प्रकृति) | रोग र त्यसको कारण |
| औषधी | प्रायः जडीबुटी र खनिज | प्रयोगशालामा परीक्षण गरी स्वीकृत औषधी |
| शल्यक्रिया | कम | धेरै र विकसित |
| आपत्कालीन अवस्था | सीमित | धेरै प्रभावकारी |
| खर्च | कम | प्रायः महँगो |
| जोड | आहार, विहार, आचारबाट रोग रोक्न | खोप र उपचारबाट रोग रोक्न र निको पार्न |
निबन्धको भाषा र शैली
| पक्ष | यस निबन्धमा |
|---|---|
| प्रकार | वस्तुपरक निबन्ध |
| भाषा | औपचारिक; तत्सम र पारिभाषिक शब्दको बाहुल्य (प्रादुर्भाव, निरोधात्मक, पार्श्वप्रभाव) |
| शैली | वर्णनात्मक र विश्लेषणात्मक; परिभाषा, वर्गीकरण र तुलनाको प्रयोग |
| प्रमाण र दृष्टान्त | रामायणको सञ्जीवनी बुटीको प्रसङ्ग; ‘धेरै खायो भने चिनी पनि तितो’, ‘काँडालाई काँडाले झिक्नु’ जस्ता उखान |
| दृष्टिकोण | दुवै पद्धतिका सबल पक्ष र सीमा देखाएको, तर निष्कर्षमा आयुर्वेदप्रति झुकाव |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| व्याधि | शारीरिक रोग, व्यथा |
| अनधिकृत | अधिकार नपाएको, आधिकारिक नभएको |
| दमन | दबाउने काम |
| शमन | कुनै बाधा वा विकारलाई शान्त पार्ने काम |
| प्रादुर्भाव | उत्पत्ति, जन्म |
| अद्वितीय | जसको जोडा छैन, अनुपम |
| प्राच्य | पूर्वी; प्राचीन, पुरातन |
| अभूतपूर्व | पहिले कहिल्यै नभएको |
| आयुर्विज्ञान | आयु र स्वास्थ्यसम्बन्धी विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान |
| निदान | रोगको कारण र प्रकृति पत्ता लगाउने काम |
| निर्मूल | जरैदेखि नष्ट भएको |
| वैकल्पिक | अर्को विकल्पका रूपमा लिइने |
| सदृश | उस्तै, समान |
| पथ्यापथ्य | खान हुने र नहुने कुरा; पच्ने र नपच्ने |
| पार्श्वप्रभाव | औषधीसँगै आउने अर्को (प्रायः नचाहिएको) असर |
| त्रिदोष | आयुर्वेदअनुसार वात, पित्त र कफ |
| भूस्वर्ग | पृथ्वीमै भएको स्वर्ग जस्तो सुन्दर ठाउँ |
| समृद्धि | उन्नति, सम्पन्नता |
| अजस्र | अथाह, धेरै |
| सञ्जीवनी | मरेकालाई पनि जिउँदो पार्ने मानिने प्रसिद्ध बुटी |
| हकर | सामानको प्रचार गर्दै घुमीघुमी बेच्ने मान्छे |
| वैद्य | आयुर्वेदको ज्ञाता, कविराज |
| पक्षाघात | शरीरको कुनै भाग चल्न नसक्ने रोग, प्यारालाइसिस |
| घातक | हानि वा मृत्यु गराउने |
पारिभाषिक शब्द
कुनै विशेष विषय वा क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। ‘शल्यक्रिया’ सामान्य बोलचालमा कमै आउँछ, तर चिकित्सा क्षेत्रमा यसको अर्थ निश्चित छ: चिरफार गरेर गरिने उपचार। पारिभाषिक शब्दको अर्थ प्रसङ्गअनुसार बदलिँदैन, त्यसैले वस्तुपरक निबन्ध र विज्ञानका किताबमा यिनको धेरै प्रयोग हुन्छ।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.स्नायुसम्बन्धी रोग
- ख.वात, पित्त र कफसम्बन्धी दोष
- ग.चिरफारका पद्धतिले गरिने रोगको उपचार
- घ.हानि वा घात पुर्याउने
- ङ.प्रतिरोधका लागि तयार पारिएको
उत्तर
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| प्रादुर्भाव | शरीरमा हुने वात, पित्त र कफको प्रकोपबाट हुने रोग |
| अत्युक्ति | प्रतिबन्ध वा रोक लगाउने काम |
| अद्यावधिक | कुनै वस्तु वा विषयको उत्पत्ति वा उद्भव |
| त्रिदोष | आजसम्मको अवस्था, विगतदेखि हालसम्म |
| निषेध | बढाइचढाइ गरिने वर्णन वा कथन |
| अधीरता | अनुशासनमा रहेको |
| खारिएको | धैर्य नभएको अवस्था, अस्थिर |
उत्तर
चिकित्सा क्षेत्रमा प्रयोग हुने दिइएका पारिभाषिक शब्द पढ्नुहोस् र शब्दकोशका सहायताले तिनको अर्थ लेख्नुहोस्: आयुर्वेद, एलोप्याथिक, वैकल्पिक चिकित्सा, होमियोप्याथिक चिकित्सा, शल्यक्रिया, पक्षाघात, आकस्मिक उपचार, निर्मूलीकरण
उत्तर
‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धमा प्रयोग भएका कुनै पाँचओटा पारिभाषिक र प्राविधिक शब्द टिपी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: रोगव्याधि, अनधिकृत, प्रत्याक्रमण, विरुद्ध, पद्धति, अद्वितीय, अर्थ्याउनु, अष्टाङ्ग, कौमारभृत्य, पार्श्वप्रभाव, अगदतन्त्र
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्ध कति अनुच्छेदमा संरचित छ?
- ख.वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो र लामो अनुच्छेद कुन हो?
- ग.निबन्धमा आयुर्वेद चिकित्साका शाखाको चर्चा गरिएको विषयवस्तु कुन अनुच्छेदमा रहेको छ?
- घ.निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको आशय के हो?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको निबन्धांश (‘चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक पद्धति छन्…’ बाट सुरु हुने) मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.निबन्धांशमा चिकित्सा विज्ञानका कुन कुन शाखाको चर्चा गरिएको छ?
- ख.प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति कस्तो हुन्छ?
- ग.उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा कुन कुन पद्धति पर्छन्?
- घ.तपाईँलाई कुन उपचार पद्धति मन पर्छ, किन?
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धका आधारमा वर्तमान चिकित्सा विज्ञानका बारेमा वर्णन गर्नुहोस्।
- ख.किन आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ, लेख्नुहोस्।
- ग.उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत कस्ता उपचारात्मक पद्धति पर्छन्?
- घ.आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति र आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका मुख्य फरक के के हुन्?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.आयुर्वेदिक चिकित्सा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा भिन्न र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धति हो।
- ख.आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ।
क. को व्याख्या
ख. को व्याख्या
आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक र नकारात्मक पक्षबारे समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
रोग नियन्त्रण गर्न र पार्श्वप्रभावबाट बचाउन आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति प्रभावकारी मानिन्छ, पुष्टि गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘स्वस्थ खानपान’ शीर्षकमा एउटा वस्तुपरक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धको पहिलो अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ्यपुस्तकको ‘आधुनिक चिकित्सा पद्धति .... सुख छैन’ अनुच्छेद (एघारौँ अनुच्छेद) पढ्नुहोस् अनि विषयवस्तुको पहिचान, अनुमान र निष्कर्षसँग सम्बन्धित एक एकओटा बोध प्रश्न निर्माण गर्नुहोस्।
नमुना प्रश्न
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको कृषि बजारीकरणसम्बन्धी अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमै पढ्नुहोस्; उत्तर त्यसैका आधारमा दिइएका छन्।
- क.प्रश्नहरू
- अ.कृषि उत्पादन कसरी उपभोक्तासम्म पुग्छ?
- आ.अनुच्छेदमा सूचना प्रवाह र नाफासम्बन्धी कस्तो व्यवस्था उल्लेख भएको छ?
- इ.कृषि बजारीकरणको प्रक्रियाबारे लेख्नुहोस्।
- ई.सरकारले कृषकलाई कुन कुरामा सहयोग गर्नुपर्छ?
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.अनुच्छेदबाट उप, सम्, उत् उपसर्ग लागेका एक एकओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।
- आ.अनुच्छेदबाट दुईओटा कृदन्त शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
- इ.अनुच्छेदबाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका दुई दुईओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ३ किराँत भाषा, लिपि र संस्कृतिका अध्येता इमानसिंह चेमजोङको जीवनीमा आधारित छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ३ सुन्नुहोस् र सही विकल्प छान्नुहोस्:
- क.लुप्त हुनै लागेको जातीय अस्तित्वलाई कसरी पुनर्जागृत गर्न सकिन्छ? (भाषा संस्कृतिको खोज अनुसन्धान गरेर / भाषा संस्कृतिका वक्ताको खोजी गरेर / जातिको भाषा साहित्यको विकास गरेर / भाषा संस्कृतिसम्बन्धी पुस्तक लेखेर)
- ख.इमानसिंह चेमजोङको जन्म कहिले भएको थियो? (सन् १९०४ जनवरी ११ / सन् १९०४ मार्च २१ / सन् १९०४ जनवरी १ / सन् १९१४ जनवरी ११)
- ग.इमानसिंह चेमजोङलाई किराँत भाषा संस्कृतिको संरक्षण र विकास गर्न कुन कुराले आकर्षित गर्यो? (आफ्नो जातिको जातीय गौरवको प्रचार नहुनु / आफ्नो जाति र भाषा विकासको गतिमा पछि पर्नु / नेपालका विभिन्न भाषा लोप हुन पुग्नु / नेपालीहरूका विभिन्न संस्कार र संस्कृति हराउँदै जानु)
- घ.चेमजोङको नामबाट के प्रकाशन गरिएको छ? (पुस्तक / पत्रपत्रिका / हुलाक टिकट / चिठीपत्र)
उत्तर
सुनाइ पाठ ३ सुन्नुहोस् र दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.काठमाडौँ आउँदा इमानसिंह चेमजोङले के ल्याएका थिए?
- ख.चेमजोङले आफ्ना बुबाबाट भाषा संस्कृतिबारे के जानकारी पाएका थिए?
- ग.इमानसिंह चेमजोङको मृत्यु कहिले भएको थियो?
- घ.चेमजोङले कुन भाषा र संस्कृतिको विकासमा योगदान दिएका थिए?
उत्तर
व्याकरण: उपसर्ग र प्रत्यय
शब्द कसरी बन्छन्?
‘हित’ बाट ‘अहित’, ‘हितकर’, ‘हितैषी’ जस्ता नयाँ शब्द बन्छन्। कुनै मूल शब्द (वा धातु) मा केही अंश जोडेर नयाँ शब्द बनाउने प्रक्रियालाई शब्दनिर्माण भनिन्छ। मूल शब्द वा धातुको अघि जोडिने अंशलाई उपसर्ग र पछि जोडिने अंशलाई प्रत्यय भनिन्छ। उपसर्ग र प्रत्ययको आफ्नै छुट्टै अर्थ हुँदैन; मूल शब्दसँग जोडिएपछि मात्र अर्थ दिन्छन्।
| शब्द | उपसर्ग | मूल शब्द / धातु | प्रत्यय |
|---|---|---|---|
| उपचार | उप | चार | |
| शारीरिक | शरीर | इक | |
| असावधानी | अ | सावधान | ई |
| पढाइ | पढ् | आइ |
उपसर्ग
उपसर्गले शब्दको अर्थ उल्टो, बढी, कम, नजिक वा राम्रो-नराम्रो बनाउन सक्छ। नेपालीमा तत्सम (संस्कृतबाट आएका) र आगन्तुक (फारसी, अरबी आदिबाट आएका) उपसर्ग प्रयोग हुन्छन्:
| उपसर्ग | अर्थको छाया | उदाहरण |
|---|---|---|
| अ, अन् | नभएको, उल्टो | असत्य, असह्य, अनधिकृत, अनादर |
| कु | नराम्रो | कुकर्म, कुबाटो |
| सु | राम्रो | सुकर्म, सुपुत्र |
| बि | बिना, उल्टो | बिजोर, बिसन्चो |
| अति | धेरै, बढी | अत्यधिक, अतिवृष्टि |
| अधि | माथि, मुख्य | अधिकार, अधिनायक |
| अनु | पछि, अनुसार | अनुशासन, अनुमान |
| अभि | तर्फ, सामुन्ने | अभिवादन, अभिमत |
| अव | तल, हीन | अवनति, अवसान |
| अप | नराम्रो, उल्टो | अपमान, अपयश |
| आ | सम्म, तर्फ | आजीवन, आक्रमण |
| उप | नजिक, सानो | उपचार, उपमन्त्री |
| उत् | माथि, उँचो | उत्पादन, उत्थान |
| दुर्, दुस् | कठिन, नराम्रो | दुर्घटना, दुर्लभ, दुस्साहस |
| नि, निर् | भित्र, बिना | निदान, निर्मूल, निर्भय |
| परा, परि | उल्टो, चारैतिर | पराजय, परिवार, परिश्रम |
| प्र, प्रति | अगाडि; हरेक, उल्टो | प्रवेश, प्रतिदिन, प्रतिरोध |
| वि | विशेष, बिना | विशेष, वियोग |
| सम् | राम्रोसँग, सँगै | सम्मान, सङ्कलन, सञ्चार |
| गैर, बद, बे, ना | नभएको, नराम्रो (आगन्तुक) | गैरसरकारी, बदनाम, बेफाइदा, नाबालक |
‘अत्यधिक’ शब्दमा कुन उपसर्ग लागेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रत्यय: कृत् र तद्धित
प्रत्यय कहाँ जोडिन्छ भन्ने आधारमा दुई किसिमका हुन्छन्:
- कृत् प्रत्यय: धातु (क्रियाको मूल रूप, जस्तै पढ्, गर्, लेख्, सुन्) मा जोडिन्छ। यसरी बनेको शब्दलाई कृदन्त शब्द भनिन्छ: पढ् + आइ = पढाइ, सुन् + एको = सुनेको, गर् + न = गर्न, घुम् + अक्कड = घुमक्कड, लेख् + अक = लेखक।
- तद्धित प्रत्यय: नाम, सर्वनाम, विशेषण वा क्रियायोगी मा जोडिन्छ। यसरी बनेको शब्दलाई तद्धितान्त शब्द भनिन्छ: गाउँ + ले = गाउँले, समाज + इक = सामाजिक, बुद्धि + मान् = बुद्धिमान्, मानव + ता = मानवता।
चिन्ने सजिलो उपाय: प्रत्यय हटाउँदा बाँकी रहेको अंश ‘-नु’ थपेर क्रिया बन्छ भने (पढ् → पढ्नु) कृदन्त; नाम वा विशेषण बन्छ भने (गाउँ, समाज) तद्धितान्त।
| प्रत्यय | कृत् (धातुमा) | तद्धित (नाम, विशेषण आदिमा) |
|---|---|---|
| उदाहरण | भुलक्कड, स्मरणीय, सुनेको, गर्न, बचाउ, थकावट, लेखक | दङाली, बाजुरेली, धनकुटे, बौद्धिक, कवित्व, सहरिया, धनवान् |
| जोडिने ठाउँ | भुल्, स्मृ, सुन्, गर्, बच्, थक्, लिख् | दाङ, बाजुरा, धनकुटा, बुद्धि, कवि, सहर, धन |
तलकामध्ये कुन शब्द कृदन्त हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘स्वास्थ्य’ शब्दको निर्माण प्रक्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको प्रज्ज्वलसम्बन्धी अनुच्छेदबाट उपसर्ग र प्रत्यय लागेका पाँच पाँचओटा शब्द पहिचान गरी तिनको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएका उपसर्ग लगाई एक एकओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: अ, अन, कु, बि, गैर, बद, ना, अधि, अनु, अभि, अति, अव, अप, आ, उप, उत्, दुर्, दुस्, नि, निर्, परा, परि, प्र, प्रति, वि, सम्, सु
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको अनुच्छेद (दङाली र बाजुरेली बटुवाको कुराकानी) पढी सात सातओटा कृदन्त र तद्धितान्त शब्दको पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएका प्रत्यय लगाई एक एकओटा शब्द निर्माण गर्नुहोस्: अक्कड, अत, अन्त, आइ, आइँ, आउ, आली, आलु, आवट, आहा, इयार, इया, इलो, ई, उवा, ए, एली, ती, ओ, ओट, ली, ले, अक, अन, अनीय, इक, इत, ईन, ता, तव्य, ति, त्व, मय, वान्, मान्, य
उत्तर
‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्धको पहिलो अनुच्छेदबाट उपसर्ग र प्रत्यय लागेका शब्दको अलग अलग सूची बनाई तिनको निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस्।
उत्तर
वर्णविन्यास: ह्रस्व उकार
बोल्दा उ र ऊ को फरक सजिलै सुनिँदैन, त्यसैले लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। ह्रस्व उकार यी ठाउँमा लेखिन्छ:
- तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व उ हुन्छ: उमेर, उखु, कुखुरा, सुब्बा, गुन्द्रुक, बाबुराम, करुणा।
- शब्दको अन्त्यमा प्रायः ह्रस्व उ हुन्छ: दाजु, भिनाजु, मधु, गुरु, वस्तु, आयु, सिपालु, मायालु।
- -नु प्रत्यय लागेका क्रियार्थक शब्दमा ह्रस्व उ: गर्नु, हुनु, पढ्नु।
- उप, उत्, सु, अनु, दुर् जस्ता उपसर्ग र -उवा, -आलु जस्ता प्रत्ययमा ह्रस्व उ: उपचार, उत्पादन, सुपुत्र, अनुदान, दुर्घटना, बटुवा, सिपालु।
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ: गुरु, पशु, सुख, मुक्ति (ह्रस्व), तर पूजा, भूमि, मूल्य, रूप (दीर्घ)।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको हर्कमानको परिवारसम्बन्धी अनुच्छेद पढी शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका शब्दको पहिचान गरी टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
रचना र परियोजना
वस्तुपरक निबन्ध लेख्ने तरिका
१. विषयका पक्ष सूची बनाउनुहोस्। ‘नेपालको प्राकृतिक विविधता’ भन्दा: भूगोल र उचाइ, हावापानी, नदीनाला, वनस्पति, जीवजन्तु, संरक्षण।
२. तथ्य सङ्कलन गर्नुहोस्। सङ्ख्या र नाम भरपर्दो स्रोत (पाठ्यपुस्तक, सरकारी प्रतिवेदन) बाट लिनुहोस्; नमिलेका सङ्ख्या ‘करिब’ भनेर लेख्नुहोस्।
३. भूमिका: विषयको परिचय र महत्त्व दुई तीन वाक्यमा।
४. विस्तार: हरेक पक्षलाई एउटा अनुच्छेद; एक अनुच्छेद, एक मुख्य विचार।
५. निष्कर्ष: मुख्य कुरा समेटेर सुझाव वा भविष्यको दिशा।
६. भाषा: औपचारिक, ‘म’ को प्रयोग नगरी, पारिभाषिक शब्द सही अर्थमा।
नमुना निबन्ध
‘नेपालको प्राकृतिक विविधता’ शीर्षकमा वस्तुपरक निबन्ध लेख्नुहोस्।
नमुना निबन्ध
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘गाउँले’ र ‘लेखक’ शब्दमा लागेका प्रत्यय क्रमशः कुन प्रकारका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन कुरा वस्तुपरक निबन्धको विशेषता होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।