आयाम

सामाजिक कथा र यसको शैली

समाजमा देखिने समस्या, चलन र सम्बन्धलाई विषय बनाएर लेखिएको कथा सामाजिक कथा हो। ‘आयाम’ मा विधवाको जीवन, पुनर्विवाह, घरेलु कामदारको सङ्घर्ष र सासू बुहारीको सम्बन्ध जस्ता सामाजिक विषय छन्।

यो कथा ‘म’ पात्रले सुनाएकी छे, अर्थात् प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दुमा छ। ‘म’ याङ्जी हो। उसले आफ्नै आँखाले देखेका र मनमा खेलेका कुरा मात्र भन्छे, त्यसैले पाठकले पनि सबै कुरा उसैसँगै थाहा पाउँछ। याङ्जी विधवा हो भन्ने कुरा कथाकारले सुरुमा भन्दैनन्; यसका सङ्केत बिचबिचमा मात्र छरिएका छन्। अन्त्यमा आमाले “कमल नबितेको भए तिमी मेरो बुहारी नै रहन्थ्यौ” भन्दा बल्ल सबै कुरा जोडिन्छ। यसरी कुरा लुकाएर अन्त्यमा खोल्ने शैलीले कथालाई रोचक बनाएको छ।

कथा सिधा क्रममा पनि चल्दैन। यो याङ्जीको जन्मदिनबाट सुरु हुन्छ, बिचमा दुई वर्षअघिको जागिर र शन्तमायाको कथा सम्झनामा आउँछ, अनि फेरि जन्मदिनको साँझमा फर्किन्छ। यसरी वर्तमानबाट विगतमा गएर फेरि वर्तमानमा आउने तरिकालाई पूर्वदीप्ति (फ्ल्यासब्याक) भनिन्छ।

कथाका पात्र

पात्र	को हुन्
याङ्जी	कथाकी ‘म’, मुख्य पात्र; करिब २७ वर्षकी, घरेलु कामदार व्यवस्थापन गर्ने निजी कार्यालयकी सहव्यवस्थापक। पति कमलको दुर्घटनामा मृत्यु भएको।
आमा	याङ्जीकी सासू, कमलकी आमा; करिब ४९ वर्षकी, सरकारी जागिरे। पति बितेपछि १९ वर्षदेखि एक्लै। याङ्जीलाई छोरी मान्ने।
सुरज कुमार	कार्यालयका सञ्चालक र प्रमुख व्यवस्थापक; याङ्जीसँग प्रेममा परेका, बिहे गर्न चाहने। रूप र कपालको शैलीमा कमलसँग मिल्ने।
कमल	याङ्जीका दिवङ्गत पति; कार्यालयबाट फर्कँदा मोटरसाइकल दुर्घटनामा बितेका। कथामा सम्झना र भित्ताको फोटोमा मात्र आउँछन्।
शन्तमाया तामाङ	भोर्लेकी ३० वर्षकी विधवा, दुई सन्तानकी आमा; ज्यामी काम छोडेर घरेलु कामदार बन्ने, पछि सानु तामाङसँग पुनर्विवाह गर्ने।
सानु तामाङ	नुवाकोटका ४१ वर्षका ड्राइभर, दुई छोरीका बाबु; श्रीमती बितेकी, शन्तमायाका दोस्रा पति।
अरू	छिमेकी काकी, डाक्टर दम्पती, सुनमाया (शन्तमायाकी साथी), कार्यालयको भाइ।

१. कार्यालयको झ्याल, घडी र जन्मदिन

कथा याङ्जीको कार्यालयबाट सुरु हुन्छ। उसको कार्यालयको झ्यालबाट सहरको व्यस्त चोक प्रायः पूरै देखिन्छ: थरीथरीका रङ, आकृति र गतिविधि। कुनै दृश्य लोभलाग्दा हुन्छन्, कुनै पट्यारलाग्दा। कम्प्युटरको स्क्रिनबाट उसका चञ्चल आँखा बेलाबेला झ्यालतिर उफ्रिन्छन्। याङ्जी आफैँ भन्छे, आजभोलि मेरा आँखा लोभी हुन थालेका छन्।

भित्तामा हरियो पृष्ठभूमिमा सेता सुई भएको घडी छ। सुईहरूको नाच नीरस छ; यसले उसको मनमा कुनै उमङ्ग ल्याउँदैन। तर आजको दिन अलि फरक छ। बिहान निस्कँदा आमाले भन्नुभएको थियो: “शुभकामना, याङ्जी! आज तिम्रो जन्मदिन। साँझको खाना विशेष बनाउँछु, छिट्टै घर आऊ।” उसका बोझिला दिनमा कसैले हलुका फूलको गुच्छा राखिदिएझैँ लाग्छ।

यहाँ ‘लोभी आँखा’ र ‘घडी’ दुवै सङ्केत हुन्: याङ्जी कसैलाई पर्खिरहेकी छे, समय गनिरहेकी छे। किन, त्यो कथाको अन्त्यतिर मात्र खुल्छ।

२. आमाको रूप

अब याङ्जी आमाको चित्र कोर्छे। आमा करिब ४९ वर्षकी, बाटुलो अनुहारकी हुनुहुन्छ। चिउँडोको चुच्चो नदेखिने गोलो मुख, गोला आँखाका बिचमा डल्लो नाक, सेतो चिमालोको फूलजस्तो नरम छाला। निधार यस्तो चिटिक्क छ, मानौँ भाग्यलाई निम्ता दिन सफा पारिएको हो। आँखाका छेउ अलिअलि खुम्चिएका छन् र हाँस्दा झन् खुम्चिन्छन्। हातखुट्टा छोटा, मोटा र पुटुक्क छन्; उनी उमेरभन्दा निकै पछाडि हिँडिरहेकी जस्ती देखिनुहुन्छ, अर्थात् उमेरभन्दा जवान देखिनुहुन्छ।

यो अनुच्छेद रूपवर्णनको राम्रो उदाहरण हो: लेखिकाले उपमा (चिमालोको फूलजस्तो छाला) र सानातिना विवरणबाट आमालाई आँखैअगाडि उभ्याइदिएकी छन्।

३. घरको दिनचर्या र ‘कमलकी आमा’

घरमा आमा र याङ्जी मात्र छन्, दुवै जागिरे। याङ्जी निजी कार्यालयमा काम गर्छे, आमा सरकारी कार्यालयमा। याङ्जी बिहान आठ बजे निस्कन्छे र बिहानको चियाखाजा बनाउँछे; आमा नौ बजे निस्कनुहुन्छ र साँझको खाना पकाउनुहुन्छ। भान्सा, बरन्डा, आँगन र बगैँचामा याङ्जीको भन्दा आमाको हात बढी चल्छ।

आमाको धपेडी देखेर छिमेकी काकी भन्नुहुन्छ: “कमलकी आमा, तिमी कति काम गर्छ्यौ! याङ्जीलाई पनि अह्राऊ न।” आमा हाँसेर जवाफ दिनुहुन्छ: म अहिल्यै बुढी भएँ भन्ठानेको? हातखुट्टा तगडै छन्। याङ्जीलाई कामको धपेडी छ, म अलि छिटो घर आइपुग्छु, फुर्सद भएरै गरेकी हुँ। यसो भन्दा आमाको अनुहारमा बाबर पाक्छ: सेतो, फराकिलो, नरम र स्वादिलो बाबर। अर्थात् आमाको अनुहार खुसीले फुलेर उज्यालो हुन्छ।

ध्यान दिनुहोस्: छिमेकी काकीले आमालाई ‘कमलकी आमा’ भनेर बोलाउनुहुन्छ। नेपाली समाजमा आमालाई छोराछोरीको नाम जोडेर बोलाउने चलन छ। त्यसैले कमल आमाको छोरो हो। यो कथाले याङ्जी र कमलको नाता बुझ्न दिएको पहिलो सङ्केत हो।

४. आमाको उज्यालो मन र याङ्जीका हताश दिन

याङ्जी भन्छे, आमाको अनुहारजस्तै मन पनि उज्यालो छ; उसले आमालाई अँध्यारो रङमा कहिल्यै देखेकी छैन, एक पटकबाहेक। त्यो एउटा विषादपूर्ण (शोकले भरिएको) समय थियो। त्यसयता आमा निलो आकाशजस्तै सफा र शान्त देखिनुहुन्छ। आमालाई देख्दा याङ्जीको मनको क्षोभ एकएक गरी मर्छ; आमा उसको उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्छ।

त्यो ‘एक पटक’ के थियो, लेखिका भन्दिनन्; पछि थाहा हुन्छ, त्यो कमलको मृत्युको समय थियो। यो दोस्रो सङ्केत हो।

त्यसपछि याङ्जी आफ्नो विगत सम्झन्छे। पहिले ऊ बढारकुढार, सरसफाइ र पकाइतुल्याइ मात्र गर्ने घरेलु महिला थिई। स्नातक तहको प्रमाणपत्र दराजमा थन्किएका थिए। पच्चिस वर्षकी हुँदा उसको दिनचर्या देखेर आमा आत्तिनुभएको थियो। त्यो याङ्जीका लागि हताश समय थियो: साथी, आफन्त, छिमेकी सबैबाट टाढा, अझ आफैँबाट पनि टाढा। ऊ घन्टौँसम्म कौसीमा उभिएर घाम र क्षितिजको रङ नियालेर हराउँथी। ‘सीमित दायराभित्र असीमित एकाकीपन’: सानो घेराभित्र अन्त्य नभएको एक्लोपन। यही स्वभाव आमाको टाउको दुखाइको विषय बनेको थियो।

५. जागिरको विज्ञापन

एक दिन आमा याङ्जीको हात समातेर मायालु स्वरमा भन्नुहुन्छ: अब जागिर वा व्यवसाय गर्नुपर्छ, यसरी घोत्लिएर हुँदैन। आमा उसलाई कुनै काममा व्यस्त राख्न चाहनुहुन्छ। उहाँको हातको पत्रिकाको तेस्रो पृष्ठको पुछारमा घरेलु कामदार व्यवस्थापन गर्ने कार्यालयमा सहायक व्यवस्थापकको विज्ञापन छ।

आमा त्यस्तो कार्यालयको काम बुझाउनुहुन्छ: आजभोलि मान्छे घरघरमा काम खोज्दै हिँड्दैनन्। कामदार चाहिने घरले त्यस्तो कार्यालयमा सम्पर्क गर्छ, कार्यालयले समय र सेवासुविधाअनुसारको मान्छे पठाइदिन्छ र त्यसबापत कमिसन लिन्छ। यति बुझाएपछि आमा विश्वस्त भएर निवेदन लेख्न भन्नुहुन्छ।

६. अन्तर्वार्ता: कमलजस्तै अनुहार

कथा अब ‘दुई वर्षअघि’ पुग्छ। चोकको दाहिने मोडमा चार तलाको खरानी रङको भवन छ। याङ्जी निवेदन र प्रमाणपत्र बोकेर दोस्रो तलाको कार्यालयमा पुग्छे। ऊ हरियो कुर्था सुरुवाल लगाएर, जुरो फुकाएर, अगाडिको कपाल अनुहारमा छरिन दिएर गएकी छे, ताकि चेप्टो अनुहार लाम्चो र आफू विश्वस्त देखियोस्।

ढोकामा लेखिएको छ: सुरज कुमार, प्रमुख व्यवस्थापक। भित्र निला भित्ता, बैजनी पारदर्शी पर्दा, घडी र झरना, ढुङ्गा, घाँसका कलात्मक चित्र छन्। चित्रमुनि खरानी पाइन्ट र निलो चेक सर्ट लगाएका व्यवस्थापक बसेका छन्: अमिलो पसाउन लागेको भोगटेजस्ता पुक्क गाला, गहिरा खाल्डाभित्र पसेजस्ता चिम्सा आँखा, बडेमाको निधार, पछाडि सोहोरिएको कालो कपाल, दुई फक्लेटा परेको चिउँडो र कोदोको पिठोजस्तो छालाको रङ।

उनलाई देख्नेबित्तिकै याङ्जी एकछिन एकोहोरिन्छे: “कमल पनि यस्तै शैलीमा कपाल राख्थ्यो। चिउँडो र आँखा पनि लगभग मिल्दा रहेछन्।” यहाँ पहिलो पटक कमलको नाम याङ्जीको सम्झनामा आउँछ। छोटो कुराकानी हुन्छ (नाम? याङ्जी। बसाइ? सल्लेरीटार।), र भोलिपल्टदेखि ऊ सहव्यवस्थापक बन्छे। सुरज सञ्चालक र व्यवस्थापक दुवै रहेछन्। याङ्जी भन्छे, मैले अनुहारमा सक्दो गुलाफ फुलाएँ, अर्थात् खुसीले मुस्कुराएँ।

७. नयाँ दिनचर्या र कार्यालयको काम

अब याङ्जीको दिनचर्या बदलिन्छ। ऊ बिहान नास्ता गरेर निस्कन्छे, साँझ अबेर फर्किन्छे; शरद र शिशिर ऋतुमा त रात नै पर्छ। पकाउने काम पूरै आमाको भागमा पर्छ। कार्यालयमा सुरज, याङ्जी, अरू कर्मचारी र ढोका खोल्ने, कोठा सफा गर्ने, पानी तताउने एउटा भाइ छन्।

घरेलु काम खोज्दै आउने मान्छेको व्यक्तिगत विवरण लिने, कम्प्युटरमा डाटा राख्ने, कागजात बनाउने र सुरजलाई जानकारी दिने काम याङ्जीको हो। सहरमा कामदारको माग बढ्दै छ, तर बिस्वासिलो कामदार पठाउनु कार्यालयको जिम्मेवारी हो। सुरज कामदारबारे मात्र होइन, कामदार माग्ने घरधनीबारे पनि उत्तिकै सचेत छन्: दुवै पक्ष सुरक्षित होऊन् भन्ने उनको ध्यान छ।

८. शन्तमायाको आगमन

एक दिन एउटी महिला काम खोज्दै आउँछिन्: निला ओठ, घुम्रिएर काँधमै हराएको कपाल, खुम्चिएका कान, चुनजस्तो सेतो र फुस्रो छाला, गहिरा हरिया आँखा र उक्सिएका गालाका हाड। उनको नाम शन्तमाया हो।

कसले पठायो भनेर सोध्दा उनी आफ्नो बोलीमा भन्छिन्: साथी सुनमायाले भनेकी हो; पहिले हामी सँगै ज्यामी काम गर्थ्यौँ। सुनमायाले राम्रो घरभित्र काम पाएकी छे, म पनि त्यस्तै घर पाए गर्छु। बाहिर त घाम, पानी र ठेकेदारको डर लाग्छ। जसरी भए पनि मलाई काम मिलाइदिनुहोस्। बोल्दा उनको शरीर पातजस्तै काँपिरहेको छ।

शन्तमायाको बोलीमा मोइले (मैले), गार्छु (गर्छु), डार (डर), भानेको (भनेको) जस्ता शब्द छन्। उनको मातृभाषा तामाङ भएकाले नेपाली बोल्दा उनको उच्चारणमा मातृभाषाको प्रभाव परेको छ। कथाकारले उनको बोली जस्ताको तस्तै राखेर पात्रलाई जीवन्त बनाएकी छन्।

याङ्जी उनको विवरण बनाउँछे: नाम शन्तमाया तामाङ, उमेर ३० वर्ष, एक छोरा र एक छोरी, ठेगाना भोर्ले गाउँपालिका, ३। उनी २३ वर्षकी हुँदा श्रीमान् बितेका रहेछन्, र श्रीमान् बितेको तेह्रौँ दिनदेखि नै उनी ज्यामी काम गर्न थालेकी रहिछन्। याङ्जीको मुखबाट निस्कन्छ: “उफ्, कठैबरा!”

९. डाक्टर दम्पतीको घरमा

एक हप्तापछि शन्तमाया सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको घरमा काम गर्न थाल्छिन्। दम्पतीका दुवै छोरा विदेशमा छन्। फराकिलो कम्पाउन्ड, बगैँचा र साढे दुईतले घर सम्हाल्न बुढाबुढीलाई सकस छ। बगैँचामा चल्ने मिहिनेती हात र भान्सा, बाथरुम र कौसीमा कुद्ने छरिता पाइला चाहिएका छन्; सबैभन्दा बढी इमानदार कामदार चाहिएको छ। दम्पतीले महिला कामदार रोजेका थिए, र शन्तमायाको विवरण हेरेर खुसी भएका थिए।

शन्तमाया बिहान सात बजेदेखि साँझ पाँच बजेसम्म काम गर्छिन्। पारिश्रमिक राम्रो छ, चाडबाडमा थप रकम र कपडा पनि पाउँछिन्। दुवै पक्ष खुसी छन्।

१०. शन्तमायाको नयाँ जीवन

केही समयपछि शन्तमाया फेरि कार्यालय आउँछिन्, तर अब उनी फेरिएकी छिन्: अनुहार चिल्लो, जिउमा मासु पसेको, गालाका हाड पुरिन लागेका, निधारमा ठुलो कालो मखमली टीका। याङ्जी जिस्क्याउँछे: “अहो, तपाईँ त अझै राम्री देखिनुभएछ!” शन्तमाया लजाउँदै पछ्यौराको छेउ गाँठो पार्छिन् र भन्छिन्: मैले बिहे गरेँ, उसले मलाई धेरै माया गर्छ, म काम गर्ने घरमै ड्राइभर छ।

डाक्टर दम्पतीका ड्राइभर नुवाकोटका सानु तामाङ हुन्, ४१ वर्षका। उनकी श्रीमती तीन वर्षअघि बितेकी थिइन्। दुई छोरीका बाबु सानुसँग शन्तमायाले बिहे गरिन्। आधा घण्टामा उनी वर्ष दिनका कुरा अगाडिपछाडि गरेर सुनाउँछिन्। याङ्जी भन्छे, उनको बोलीमा व्याकरण नमिले पनि लय मिलेको थियो, जीवनको लय: एक्लो हुँदाको हैरानी र अभावका बिचमा अब सँगै हुँदाको सुरिलो लय, कहिलेकाहीँको खटपट, कहिले मिठो जिस्क्याइ, कहिले गहिरो माया।

यही भागमा याङ्जीको आफ्नै एउटा सम्झना पनि आउँछ: एक दिन सुरजले भनेका थिए, “याङ्जी, तिमीलाई हरियो कुर्था र टीका खुब सुहाउँछ।” त्यस दिन ऊ निकै हलुका भएकी थिई र उसले बुझेकी थिई: जीवनमा सानो घटनाले पनि अथाह खुसी दिन सक्दो रहेछ।

शन्तमायाको पुनर्विवाहको यो प्रसङ्ग कथाको ऐना हो: विधवाले फेरि जीवनसाथी पाउँदा उसको जीवन कसरी फेरि फुल्छ भन्ने कुरा याङ्जीले शन्तमायामा देख्छे। उसको आफ्नै प्रश्नको उत्तर पनि यहीँ लुकेको छ।

११. जन्मदिनको साँझ

कथा फेरि वर्तमानमा फर्किन्छ। पुसको महिना छ: घाम दिउँसै क्षितिजनजिक होचो भएर अल्झिन्छ (लेखिकाका शब्दमा ‘झुत्ती खेल्छ’), र साँझ नपर्दै झमक्क रात पर्छ। अरू दिन पाँच बजे पनि हतार नगर्ने याङ्जी आज चार बजेर पन्ध्र मिनेटमै अधैर्य भएर उठ्छे र सुरजको कोठाको ढोका ठेल्छे।

सुरज हाँस्दै सोध्छन्: डिनरमा जाने होइन? याङ्जी टाउको हल्लाउँछे। अनि सुरजको अनुहारमा चिन्ता देखिन्छ: आज पनि आमालाई भनिनौ? वर्ष दिन भइसक्यो, अब खुलस्त भन्नुपर्छ; हाम्रो सम्बन्धलाई निकास दिनैपर्छ। दुई महिनादेखि सुरज यही भनिरहेका छन्, तर याङ्जीको मनमा डरको तुवाँलो मडारिरहेको छ: आमाले कति विश्वासले जागिर खान पठाउनुभएको छ, म चाहिँ प्रेममा परेँ; कसरी भन्ने, के सोच्नुहोला? अन्त्यमा ऊ भन्छे: “आज भन्छु, जसरी पनि।” सुरजको अनुहार गुलाफी हुन्छ। दुवै नजिकैको रेस्टुराँमा खाना खान्छन्।

यहाँ बल्ल पहिलो भागका ‘लोभी आँखा’ र घडीको अर्थ खुल्छ: याङ्जी सुरजसँगको साँझ पर्खिरहेकी थिई।

१२. आमाको आँसु, आमाको सर्त

याङ्जी राति साढे आठ बजे घर पुग्छे र बरन्डामा स्कुटी राख्छे। आमा बैठकमा टिभीको रिमोट किचिक्किचिक थिचिरहनुभएको छ। याङ्जी मुस्कुराउँछे, आमा मुस्कुराउनुहुन्न। लुगा फेरेर, हातमुख धोएर आउँदा पनि आमाको औँला रिमोटमै छ। आमा रिसाउनुभएको छ।

याङ्जी आमाको हात समातेर माफी माग्छे र पहिले झुटो बहाना गर्छे: साथीहरूले कर गरे, बाहिरै जन्मदिन मनाउनुपर्‍यो। आमाका आँखामा आँसुका ढिका देखिन्छन्: मैले मिहिनेत गरेर खाना बनाएँ; आज मात्र होइन, तिमीले धेरै पटक यस्तो गरिसक्यौ।

अनि याङ्जी एकै सासमा साँचो कुरा भनिदिन्छे: म धेरै दिनदेखि झुटो बोलिरहेकी थिएँ; म कसैसँग प्रेममा छु; आज उसैसँग खाना खाएर आएँ; ऊ मसँग बिहे गर्न चाहन्छ। लाजले उसका आँखा भुइँमा झर्छन्, अनि आँसु बग्न थाल्छन्।

आमा हात छुटाएर टिभी बन्द गर्नुहुन्छ। कोठामा सुँक्कसुँक्क मात्र सुनिन्छ, अनि लामो मौनता। बिस्तारै आमा याङ्जीको चिउँडो उचाल्नुहुन्छ, तर उहाँका आँखा भित्तामा टाँसिएको हाँसिरहेको फोटोमा छन्: कमलको फोटो। अनि आमा बिस्तारै बोल्नुहुन्छ। कमल त्यो दुर्घटनामा नबितेका भए याङ्जी उहाँकी बुहारी नै हुन्थी, तर अब ऊ उहाँकी छोरी हो। कमलका बुबा बितेपछिका १९ वर्ष एक्लै बिताएकाले एक्लो जीवन कति सकसपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा उहाँ राम्ररी बुझ्नुहुन्छ। याङ्जी उसँग जीवन बिताउन तयार छे भने उहाँ रोक्नुहुन्न, तर उहाँको एउटा सर्त छ।

यहाँ कथाको सबैभन्दा ठुलो रहस्य खुल्छ: ‘आमा’ याङ्जीकी सासू हुनुहुन्छ, कमल याङ्जीका पति थिए, र आमा आफैँ पनि १९ वर्षदेखि विधवा हुनुहुन्छ। याङ्जी अवाक् हुन्छे। कमलको सम्झनाले उसको छाती गह्रुङ्गो हुन्छ: त्यो दिन उसको जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो, जब कार्यालयबाट फर्कँदा भएको मोटरसाइकल दुर्घटनाले आँधीबेहरीझैँ उसको संसार तहसनहस पार्‍यो। कमलसँग उसले थोरै समय मात्र बिताई, तर गहिरो माया पाई। धेरैपछि सुरजमा उसले कमलको प्रतिछाया भेटी, र उसभित्र फेरि बाँच्ने चाहना जाग्यो।

“म सबै सर्त मान्छु, आमा,” ऊ भक्कानिँदै भन्छे। आमाको सर्त हो: तिमीहरू दुवै जना बिहेपछि पनि मसँगै बस्नुपर्छ; यो बुढेसकालमा आमालाई छोडेर जान पाउँदैनौ। खुसी घाँटीमा अड्किन्छ; याङ्जी आमालाई गम्ल्याङ्ङ अँगालो हाल्छे। आमाको छातीको न्यानो उसको मुटुसम्म पुग्छ। कथा यसै वाक्यको भावमा टुङ्गिन्छ: आमासँगको मातृवात्सल्यको अभिनव आयाममा याङ्जी प्रेमको महासागरमा डुबिरहेकी छे।

विषयवस्तु र सन्देश

कथाको विषयवस्तु पति गुमाएकी याङ्जी नयाँ प्रेममा पर्छे, र उसकी सासूले उसलाई छोरीझैँ माया गरेर उसको पुनर्विवाह स्विकार्नुहुन्छ भन्ने हो। यससँगै शन्तमायाको सङ्घर्ष र पुनर्विवाहको उपकथा पनि छ।

मुख्य सन्देश: विधवालाई पनि फेरि प्रेम गर्ने, पुनर्विवाह गर्ने र खुसीसँग बाँच्ने अधिकार छ; परिवारले, विशेषगरी सासूले, बुहारीलाई छोरीझैँ बुझेर साथ दिनुपर्छ। साथै कथाले यी कुरा पनि देखाउँछ:

• एक्लोपनले मान्छेलाई भित्रैदेखि टुटाउँछ; काम, सम्बन्ध र साथले फेरि जीवन्त बनाउँछ।
• मनका कुरा लुकाउँदा डर र झुट बढ्छन्; साहस गरेर खुलस्त भन्दा समाधान निस्कन्छ।
• श्रम गर्ने गरिब महिलाको जीवन पनि इमानदार काम र साथले फेरिन सक्छ।
• सानो खुसीले पनि जीवनमा ठुलो अर्थ दिन्छ।

कथाका तत्त्व

तत्त्व	यस कथामा
कथानक	याङ्जीको जन्मदिनबाट सुरु; पूर्वदीप्तिमा याङ्जीको एक्लोपन, जागिर, सुरजसँगको भेट र शन्तमायाको कथा; फेरि जन्मदिनको साँझ, याङ्जीको स्विकारोक्ति, आमाको सहमति र सर्तमा टुङ्गिने। आदि (जन्मदिन र विगत), मध्य (शन्तमाया, सुरजको दबाब), चरम (आमासामु स्विकारोक्ति) र अन्त्य (आमाको सहमति र अँगालो) स्पष्ट छन्।
पात्र	याङ्जी मुख्य, गतिशील पात्र (एक्लोपनबाट नयाँ जीवनतर्फ); आमा प्रमुख सहायक पात्र; सुरज र शन्तमाया सहायक पात्र; कमल, सानु तामाङ, छिमेकी काकी, डाक्टर दम्पती गौण पात्र।
परिवेश	सहर: व्यस्त चोक, चारतले कार्यालय भवन, घरेलु कामदार व्यवस्थापन कार्यालय, रेस्टुराँ, घर, बैठक कोठा; पुसको चिसो साँझ; आजको नेपाली सहरी समाज।
संवाद	छोटा र स्वाभाविक; शन्तमायाको तामाङ प्रभावित बोलीले पात्रलाई जीवन्त बनाउँछ; आमा र याङ्जीको अन्तिम संवाद भावुक।
दृष्टिविन्दु	प्रथम पुरुष: याङ्जी ‘म’ भएर सुनाउँछे।
भाषाशैली	सरल, भावपूर्ण नेपाली; घरायसी उपमा (बाबर, भोगटे, चिमालो, कोदोको पिठो); अनुकरणात्मक शब्द (किचिक्किचिक, सुँक्कसुँक्क, गम्ल्याङ्ङ, झमक्क); पूर्वदीप्ति र रहस्य अन्त्यसम्म लुकाउने शैली।
उद्देश्य	विधवा पुनर्विवाहप्रति सकारात्मक सोच जगाउनु र सासू बुहारीको सम्बन्धको मानवीय पक्ष देखाउनु।

भाषा र शैली

कथामा आएको अभिव्यक्ति	के बुझाउँछ
लोभी आँखा, चन्चले आँखा झ्यालतिर हुत्तिनु	बेचैन भएर कसैलाई पर्खिनु, ध्यान अन्तै जानु
घडीका सुईको नीरस नाच	समय उस्तै र पट्यारलाग्दो गरी बित्नु
बोझिलो दैनिकीमा फूलको बुकी	गह्रौँ दिनमा अलिकति खुसी
अनुहारमा बाबर पाक्नु	खुसीले अनुहार फुलेर उज्यालो हुनु
सीमित दायराभित्र असीमित एकाकीपन	सानो घेराभित्र अन्त्यहीन एक्लोपन
अनुहारमा गुलाफ फुलाउनु	खुसीले मुस्कुराउनु
व्याकरण नमिले पनि लय मिलेको	बोली शुद्ध नभए पनि जीवनमा सन्तुलन र खुसी आएको
छन्द भङ्गका बिच सुरिलो लय	दुःख र अभावपछि जीवनमा आएको मिठास
आतङ्कको तुवाँलो मडारिनु	मनमा डर र अन्योल छाउनु
आँधीबेहरी र हुरी जस्तो समय	अचानक आएको ठुलो विपत्ति
प्रेमको महासागरमा डुब्नु	अत्यन्त धेरै माया पाउनु

पात्रको चरित्रचित्रण

याङ्जी: शिक्षित, संवेदनशील र भावुक युवती। पतिको मृत्युपछि ऊ एक्लोपनमा डुबेकी थिई, तर आमाको प्रेरणाले जागिर खाई र जिम्मेवार कर्मचारी बनी। ऊ अरूको दुःख बुझ्छे (शन्तमायाप्रतिको सहानुभूति)। सुरजसँगको प्रेम लुकाउँदा ऊ डराएकी र अलि कमजोर देखिन्छे, झुटो पनि बोल्छे; तर अन्त्यमा साहस बटुलेर सत्य भन्छे। ऊ सासूलाई साँच्चै आमा मान्छे र उहाँको सर्त खुसीसाथ स्विकार्छे। ऊ एक्लोपनबाट नयाँ जीवनतर्फ फेरिने गतिशील पात्र हो।

आमा (सासू): मायालु, धैर्यवान्, मिहिनेती र उदार। छोरो र पति दुवैको शोक भित्रै राखेर पनि उहाँ हँसिलो र उज्यालो देखिनुहुन्छ। बुहारीलाई काममा लगाएर उसको जीवन फेरि जीवन्त बनाउनुहुन्छ। बुहारीको पुनर्विवाहलाई समाजले के भन्ला भन्ने डरभन्दा उसको खुसीलाई बढी महत्त्व दिनुहुन्छ। कथाको सबैभन्दा ठुलो ‘आयाम’ उहाँकै चरित्रमा छ।

कठिन शब्दको अर्थ

शब्द	अर्थ
आयाम	लम्बाइ, चौडाइ वा उचाइ जस्तो कुनै वस्तुको एउटा पाटो; कुनै विषय हेर्ने कोण
आभास	छनक, झल्को, भान
बिछट्टै	धेरै, अत्यन्तै
पट्यारलाग्दो	दिक्क लाग्ने, झर्को लाग्ने
नीरस	रस नभएको, खल्लो
तरङ्ग	पानीको छाल; मनमा उठ्ने भाव
उमङ्ग	उत्साह, जोस
बुकी	फूलको गुच्छा, थुँगो
सिनित्त	केही नरहने गरी सफा पारिएको
चेप	कुना, छेउ
पुटुक्क	सानो र मोटो, डल्लो
होलो	हलुका, कम
धपेडी	धेरै कामले हुने थकाइ, हतार
हैरानी	दिक्दारी, थकाइ
अपवाद	सामान्य नियमसँग नमिल्ने कुरा
विषादपूर्ण	शोक र दुःखले भरिएको
क्षोभ	अनुचित व्यवहार देखेर उठ्ने छटपटीसहितको रिस
उत्प्रेरणा	काम गर्न जाँगर दिने प्रेरणा
हताश	आशा मरेको, निराश
एकाकीपन	एक्लोपन
क्षितिज	पृथ्वी र आकाश जोडिएजस्तो देखिने ठाउँ
घोत्लिनु	गहिरो सोचमा डुब्नु
कमिसन	काम मिलाइदिएबापत लिइने रकम
बडेमा	अति ठुलो
फक्लेटा	फक्लेटो, कुनै वस्तुको फलिएको भाग
एकोहोरिनु	एकै कुरामा ध्यान अड्किएर अरू बिर्सनु
लबज	बोली, बोल्ने तरिका
कठैबरा	दया लाग्दा भनिने शब्द
सकस	सास्ती, दुःख
पारिश्रमिक	काम गरेबापत दिइने ज्याला वा तलब
अथाह	धेरै, अगाध
संसर्ग	सँगै हुने वा बस्ने काम, सङ्गत
चिरन्तन	धेरै पहिलेदेखिको; सधैँ रहने
छेडखानी	जिस्क्याइ, ठट्टा
निकास	बाहिर निस्कने बाटो; समस्याको समाधान
रिले	एउटापछि अर्को गरी लगातार आउने
उकुसमुकुस	सास फेर्न गाह्रो हुने गरी मन छटपटिनु
हठात्	अचानक, एक्कासि
अप्रत्याशित	आशा नगरेको, अचानक आइपरेको
अवाक्	बोल्नै नसक्ने गरी छक्क परेको
विलीन	हराएर नदेखिने भएको
प्रतिछाया	छाया, झल्को
अभिनव	नयाँ, आलो
मातृवात्सल्य	आमाले सन्तानलाई गर्ने माया

समावेशक र समावेश्य शब्द

‘फलफूल’ भन्दा आँप, केरा, सुन्तला सबै त्यसभित्र पर्छन्। धेरै वस्तुलाई आफूभित्र समेट्ने ठुलो वर्गको शब्दलाई समावेशक शब्द भनिन्छ, र त्यस वर्गभित्र पर्ने एकएक सदस्यका शब्दलाई समावेश्य शब्द भनिन्छ।

समावेशक	समावेश्य
फलफूल	आँप, केरा, मेवा, सुन्तला, कटहर
तरकारी	काउली, मुला, गाँजर, आलु
अन्न	धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर
चाड	दसैँ, तिहार, ल्होसार, छठ
नदी	कोसी, गण्डकी, कर्णाली, सुनकोसी

चिन्ने तरिका: “___ एउटा ___ हो” भन्ने वाक्यमा राखेर हेर्नुहोस्: आँप एउटा फलफूल हो मिल्छ, फलफूल एउटा आँप हो मिल्दैन। पहिलो ठाउँमा आउने समावेश्य, दोस्रोमा आउने समावेशक हो।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १६ भाषाशैलीबारे हो: शैली भनेको के हो, यसको जन्म कसरी हुन्छ, र यसका प्रकार कति छन्। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।

संश्लेषण र विश्लेषण भनेको के हो?

कक्षा १० को आठौँ पाठमा सरल, संयुक्त र मिश्र वाक्य पढियो। यो पाठमा तिनै वाक्यलाई जोड्ने र फुटाउने काम गरिन्छ।

• धेरै सरल वाक्यलाई जोडेर एउटै छरितो वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य संश्लेषण भनिन्छ।
• एउटा लामो वाक्यलाई टुक्र्याएर धेरै सरल वाक्य बनाउने कामलाई वाक्य विश्लेषण भनिन्छ। यो संश्लेषणको ठिक उल्टो हो।

विश्लेषित (सरल वाक्यहरू)	संश्लेषित (एउटै वाक्य)
याङ्जी बिहानै उठी। उसले नास्ता गरी। ऊ कार्यालय गई।	याङ्जी बिहानै उठेर नास्ता गरी कार्यालय गई।

जोड्ने तीन तरिका

सरल वाक्यहरूलाई तीन किसिमले जोड्न सकिन्छ; जोडेपछि बन्ने वाक्य सरल, संयुक्त वा मिश्र हुन्छ।

तरिका	के गर्ने	उदाहरण (शन्तमायाले काम पाइन्। उनी खुसी भइन्।)
सरल वाक्यमा	अघिल्ला क्रियालाई असमापिका बनाउने: -एर, -ई, -दा, -एपछि, -ने, -एको; मुख्य क्रियापद एउटै राख्ने	शन्तमाया काम पाएर खुसी भइन्।
संयुक्त वाक्यमा	निरपेक्ष संयोजक राख्ने: र, अनि, तर, त्यसैले, किनभने, किनकि, वा	शन्तमायाले काम पाइन् र उनी खुसी भइन्।
मिश्र वाक्यमा	सापेक्ष संयोजक राख्ने: जब–तब, जो–त्यो, जसरी–त्यसरी, भने, भनेर	जब शन्तमायाले काम पाइन्, तब उनी खुसी भइन्।

संश्लेषण गर्दा यी कुरा ध्यान दिनुहोस्:

१. एउटै कर्ता दोहोरिन्छ भने एक पटक मात्र राख्नुहोस्। सफल उठ्यो। सफल पढ्यो। → सफल उठेर पढ्यो।
२. मुख्य क्रियापद अन्तिममा एउटै हुन्छ। अरू क्रिया -एर, -ई, -दै, -ने, -एको रूपमा आउँछन्: उठेर, गई, सकेर, लिई।
३. कर्ता र ‘ले’ मिलाउनुहोस्। मुख्य क्रिया सकर्मक र भूत कालको भए कर्तामा ‘ले’ लाग्छ: सफलले नास्ता खाएर किताब पढ्यो।
४. विशेषण, नाम र समास बनाउन सकिन्छ। बालसाहित्य बालबालिकाका लागि लेखिन्छ। यसले मनोरञ्जन दिन्छ। → बालबालिकाका लागि लेखिने बालसाहित्यले मनोरञ्जन दिन्छ। (पहिलो वाक्य ‘बालबालिकाका लागि लेखिने’ विशेषण बन्यो।)
५. अर्थ नबदलियोस्। कारण र परिणाम जोड्दा ‘तर’ होइन, ‘त्यसैले’ वा ‘-एकाले’ चाहिन्छ।

विश्लेषण गर्ने तरिका

उल्टो काम: लामो वाक्यमा जति क्रिया (असमापिका पनि) छन्, ती सबैलाई पूरा क्रियापद बनाएर छुट्टाछुट्टै वाक्य बनाउनुहोस्। हरेक वाक्यमा कर्ता चाहिन्छ भने थप्नुहोस्।

सानु तामाङले डाक्टर दम्पतीको घरमा ड्राइभरको काम गर्दै शन्तमायासँग बिहे गरे।
→ सानु तामाङ डाक्टर दम्पतीको घरमा काम गर्थे। उनी त्यहाँ ड्राइभर थिए। उनले शन्तमायासँग बिहे गरे।

अभ्यास: संश्लेषण र विश्लेषण

बोल्दा हामी रोकिन्छौँ, स्वर उठाउँछौँ, जोड दिन्छौँ। लेख्दा यही काम लेख्य चिह्नले गर्छन्। अघिल्ला कक्षामा पढिएका चिह्नलाई यहाँ एकै ठाउँ दोहोर्‍याइएको छ:

चिह्न	नाम	कहाँ लाग्छ	उदाहरण
।	पूर्णविराम	सामान्य वाक्य टुङ्गिँदा	आमा सरकारी कार्यालयमा काम गर्नुहुन्छ।
,	अल्पविराम	उस्तै पदको सूचीमा, सम्बोधनपछि, थोरै रोकिँदा	सेतो, फराकिलो, नरम र स्वादिलो बाबर।
;	अर्धविराम	सम्बन्धित दुई स्वतन्त्र वाक्यबिच	म चियाखाजा बनाउँथेँ; आमा खाना पकाउनुहुन्थ्यो।
?	प्रश्नवाचक	प्रश्न सोधिएको वाक्यको अन्त्यमा	आमा, रिसाउनुभयो?
!	उद्गार	हर्ष, दुःख, अचम्म, आदेशका भाव	उफ्, कठैबरा!
( )	कोष्ठक	थप जानकारी वा अर्थ खोल्न	आयाम (पाटो, कोण)
—	निर्देश	पछि आउने कुरा देखाउन, उदाहरण वा व्याख्या अघि	कथाका पात्र — याङ्जी, आमा, सुरज।
“ ”	दोहोरो उद्धरण	कसैको भनाइ जस्ताको तस्तै राख्दा	आमाले भन्नुभयो, “छिट्टै घर आऊ।”
‘ ’	एकोहोरो उद्धरण	पुस्तक वा रचनाको नाम, विशेष शब्द	‘आयाम’ कथा
/	विकल्पबोधक (तिर्यक्)	‘वा’ को अर्थमा	जागिर / व्यवसाय
-	योजक	जोडी शब्द, द्वन्द्व	सासू-बुहारी, आमा-छोरी
...	लोप	छुटेको वा अधुरो कुरा	यस्तै यस्तै ...

अभ्यास: लेख्य चिह्न

‘र’ वर्ण शब्दमा पाँच किसिमले लेखिन्छ। कुन रूप लाग्छ भन्ने कुरा ‘र’ को अघिपछि के छ भन्नेमा भर पर्छ:

रूप	कहिले लाग्छ	उदाहरण
र (पूरा)	‘र’ आफैँ स्वरसहित उच्चारण हुँदा	रहर, रमाइलो, बहर, खद्दर, सरल
र् (रेफ, शिरोरेखामाथि)	आधा ‘र्’ पछि अर्को व्यञ्जन आउँदा; पछिल्लो अक्षरमाथि लाग्छ	धर्म, सूर्य, कर्ण, निष्कर्ष, सिर्जना, हर्षित
प्र, क्र (पदेन, तल तिर्छो)	व्यञ्जनपछि ‘र’ आउँदा	प्रेम, प्रकृति, क्रम, व्रत, त्रास, वज्र, श्रद्धा
ट्र, ड्र (ट वर्गमुनि ^ आकार)	ट, ठ, ड, ढ पछि ‘र’ आउँदा	ट्रक, ड्रम, राष्ट्र, उष्ट्र, ड्रामा
र्‍य (आँखीभौँ आकारको)	आधा ‘र्’ पछि ‘य’ आउँदा (नेपालीकै शब्दमा)	र्‍याली, पुर्‍यायो, गर्‍यो, भर्‍यो, र्‍याइँर्‍याइँ

अभ्यास: वर्णविन्यास

एकाइ २ मा बुँदाका आधारमा कथा लेख्ने योजना सिकियो। यहाँ बुँदा दिइँदैन; शीर्षक, पात्र, घटना र अन्त्य सबै आफैँ बनाउनुपर्छ।

कथा लेख्ने योजना

१. एउटा सानो घटना रोज्नुहोस्। ठुलो विषय होइन, एउटा क्षण: जन्मदिनको साँझ, बस छुटेको बिहान, परीक्षाको नतिजा आएको दिन। ‘आयाम’ एउटा साँझको कथा हो।
२. पात्रलाई एउटा समस्या दिनुहोस्। याङ्जीको समस्या: आमालाई कसरी भन्ने? समस्याबिना कथा बन्दैन।
३. सुरु, बिच र अन्त्य छुट्याउनुहोस्। सुरुमा पात्र र परिवेश, बिचमा समस्या चर्किंदै जानु, अन्त्यमा समाधान वा नयाँ बुझाइ।
४. देखाउनुहोस्, भनेर मात्र नसक्नुहोस्। ‘आमा रिसाउनुभयो’ भन्नुभन्दा ‘आमाको औँला रिमोटमै थियो, उहाँ मुस्कुराउनुभएन’ भन्दा पाठकले आफैँ बुझ्छ।
५. संवाद राख्नुहोस्। छोटा, पात्रको स्वभाव झल्काउने संवादले कथा जीवन्त बनाउँछ।
६. शीर्षक अन्त्यमा जाँच्नुहोस्। शीर्षक कथाको मूल भाव वा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वस्तुबाट बनाउनुहोस्।
७. लम्बाइ: परीक्षामा करिब २०० देखि २५० शब्द।