दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने रसायनहरू: कक्षा १० विज्ञान

बिहान घरबाट निस्कनुअघि नै हामीले थाहै नपाई दर्जनजति रसायन चलाइसकेका हुन्छौँ। नुहाउने कोठाको साबुन वा स्याम्पु, दाँत माझ्ने टुथपेस्ट, तरकारीमा हालिने नुन र बेसार, भातसँगै खाने अचार सबै रसायन नै हुन्। स्कुल ड्रेस धुने धुलो साबुन पनि रसायन नै हो। हिजो राति लामखुट्टे भगाउन क्वाइल बालिएको थियो होला, अन्नको भकारीपछाडि मुसा मार्ने विषादी पनि राखिएको हुन सक्छ।

रसायन भनेको प्रयोगशालाका सिसीमा राखिएका पदार्थ मात्र होइन, हाम्रो वरिपरिका सबै कुरा रसायनले नै बनेका छन्। सबैभन्दा उपयोगी रसायनमध्ये केही त हामी दिनहुँ चलाउँछौँ। यीमध्ये कुनै प्राकृतिक हुन्छन् भने कुनै उद्योगमा बनाइन्छन्। कच्चा पदार्थलाई रासायनिक प्रक्रियाद्वारा मानिसलाई उपयोगी वस्तुमा बदल्ने तरिकाको अध्ययन गर्ने रसायन विज्ञानको शाखालाई औद्योगिक रसायनशास्त्र भनिन्छ। यस एकाइमा दैनिक जीवनका चार समूहका रसायनबारे पढिन्छ: खानेकुरालाई सड्न नदिने, सफा गर्ने तथा शत्रुजीव मार्ने रसायन, अनि लापरवाहीसँग चलाउँदा तिनैबाट हुने प्रदूषण। यी सबै रसायन ठिक मात्रामा उपयोगी हुन्छन् भने बेठिक मात्रामा हानिकारक।

दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने रसायन

घर र पसलमा पाइने केही रसायनलाई तिनको प्रयोगअनुसार तलको तालिकामा छुट्याइएको छ। आफूलाई थाहा भएका अरू रसायन पनि थपेर कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

खाद्यपदार्थका रूपमा	खाद्य परिरक्षीका रूपमा	सरसफाइमा	विषादीका रूपमा
नुन, चिनी	नुन, चिनी	साबुन	मुसा मार्ने विषादी (मुसानाशक)
भिनेगर, खाने सोडा	भिनेगर, तेल	डिटरजेन्ट पाउडर	लामखुट्टे मार्ने क्वाइल र स्प्रे
बेसार, मसला	बेसार, तेल, कागती	ब्लिच, फिनाइल (भुइँ सफा गर्ने)	तरकारीमा छर्ने कीटनाशक विषादी
तेल, घिउ	मसला	स्याम्पु, टुथपेस्ट	झारपात मार्ने विषादी

के तपाईँलाई थाहा छ?

विष हुने कि नहुने, मात्रामा भर पर्छ

करिब 500 वर्षअघि स्विट्जरल्यान्डका चिकित्सक पारासेल्ससले लेखेका थिए: “सबै वस्तु विष हुन्, विष नभएको कुनै वस्तु छैन; मात्राले मात्र कुनै वस्तुलाई विष हुनबाट जोगाउँछ।” नुन खानेकुरा हो, तर एकै पटक केही चम्चा नुन खाँदा सानो बच्चाको ज्यान जान सक्छ। पानी हानिरहित छ, तर एक घण्टाभित्र धेरै लिटर पानी पिउँदा मानिस मर्न सक्छ। निकै थोरै मात्रामा त विषादी पनि सुरक्षित हुन्छ। त्यसैले हरेक लेबलमा रसायनको नाम जत्तिकै त्यसको मात्रा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

खाद्य परिरक्षी

क्रियाकलाप

19.1: अचारमा नुन र तेल

उद्देश्य: अचारमा नुन र तेलले के गर्छन् भनी अवलोकन गर्नु।

आवश्यक सामग्री: अचार बनाउन मिल्ने मौसमी तरकारी वा फलफूल (मुला, गाँजर, बन्दा, लप्सी…), सफा काँच वा प्लास्टिकका दुईओटा सिसी, नुन, तोरीको तेल।

तरकारीलाई मसिना टुक्रामा काटेर केही घण्टा घाममा सुकाउनुहोस्।
टुक्रालाई बराबर दुई भाग लगाउनुहोस्।
एक भागमा नुन र तेल मिसाएर एउटा सिसीमा खाँदेर राख्नुहोस्।
अर्को भागलाई नुन र तेल नमिसाई दोस्रो सिसीमा राख्नुहोस्।
दुवै सिसीको बिर्को बन्द गरेर एक हप्तासम्म हरेक दिन हेर्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

नुन र तेल मिसाएको अचार ठिकै रहन्छ। अर्को सिसीमा भने केही दिनमै भुवादार ढुसी पलाएर नराम्रो गन्ध आउन थाल्छ। खानेकुरालाई सड्न नदिने भएकाले नुन र तेललाई खाद्य परिरक्षी भनिन्छ।
किन यस्तो हुन्छ: नुनले तरकारीका टुक्राबाट मात्र होइन, त्यसमा बस्ने सूक्ष्म जीवबाट पनि पानी बाहिर तान्छ। (बाक्लो नुनपानीमा परेको कोषबाट पानी बाहिर निस्कन्छ। यसलाई ओस्मोसिस भनिन्छ।) पानी नपाएपछि सूक्ष्म जीव बढ्न सक्दैनन्। तेलले अचारलाई ढाकेर हावा छिर्न दिँदैन। तोरीको तेल र मसलाले आफैँ पनि केही सूक्ष्म जीव मार्छन्।

ब्याक्टेरिया, यिस्ट र ढुसी जस्ता सूक्ष्म जीव खानामा पलाएर त्यसैलाई खान थालेपछि खानेकुरा सड्छ। यिनलाई बढ्न चार कुरा चाहिन्छ: पानी, न्यानोपन, खाना र (धेरैजसोलाई) हावा। धेरै सूक्ष्म जीव अम्ल पनि सहन सक्दैनन्। खानेकुरा जोगाउने हरेक तरिकामा यीमध्ये कम्तीमा एउटा कुरा हटाइन्छ।

खानेकुरालाई लामो समयसम्म सड्न, गल्न वा बिग्रन नदिन प्रयोग गरिने पदार्थलाई खाद्य परिरक्षी भनिन्छ। अन्नपात, दलहन, तरकारी, फलफूल तथा मासु, दुध, दही, माछा जस्ता जनावरजन्य पदार्थ जोगाएर राख्न यिनको प्रयोग गरिन्छ। यिनले ब्याक्टेरिया, यिस्ट र ढुसीको वृद्धि रोक्छन् वा ढिलो पार्छन्, अनि खानाका पोषक तत्त्व जोगाउन पनि मदत गर्छन्।

प्रथम श्रेणी र द्वितीय श्रेणीका परिरक्षी

परिरक्षीलाई दुई श्रेणीमा पनि वर्गीकरण गरिन्छ:

प्रथम श्रेणीका परिरक्षी प्राकृतिक स्रोतबाट पाइन्छन्। यिनलाई खानामा आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ: चिनी, नुन, भिनेगर, मह, मसला, खाने तेल।
द्वितीय श्रेणीका परिरक्षी उद्योगमा बनाइने रसायन हुन्। कानुनले तोकेको थोरै र निश्चित मात्रामा मात्र यिनको प्रयोग गर्न पाइन्छ: सोडियम वा पोटासियम नाइट्रेट, बेन्जोइक एसिड र यसका लवण, सल्फर डाइअक्साइड। कुनै पनि एउटा खानेकुरामा एकभन्दा बढी किसिमका द्वितीय श्रेणीका परिरक्षी प्रयोग गर्नुहुँदैन।

सुकाउने, फ्रिजमा राखेर चिसो पार्ने, नुन हाल्ने, चिनीको चास्नीमा डुबाउने, रसायन मिसाउने जस्ता खानेकुरा जोगाउने पुराना तथा नयाँ धेरै तरिका छन्। खानामा मिसाइने वा फलफूल छिटो पकाउन प्रयोग गरिने कतिपय रसायन लापरवाहीसँग चलाउँदा स्वास्थ्य र वातावरणलाई हानि हुन्छ। यस्ता रसायन चलाउँदा मास्क तथा पन्जा लगाउनुपर्छ, अनि काम सकेपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ। तोकिएभन्दा बढी मात्रा कहिल्यै प्रयोग गर्नुहुँदैन। सकेसम्म प्राकृतिक परिरक्षी नै प्रयोग गर्नुपर्छ।

सोच्नुहोस्

खाना जोगाउने परम्परागत र आधुनिक तरिका

तपाईँको घरमा खानेकुरा सड्न नदिन के के गरिन्छ, परिवारसँग छलफल गर्नुहोस्। तीमध्ये कुन तरिका परम्परागत हुन् र कुन आधुनिक? हरेक तरिकामा सूक्ष्म जीवलाई चाहिने कुन कुरा हटाइन्छ?

केही उत्तर

तरिका	उदाहरण	के हटाइन्छ
घाममा सुकाउने	गुन्द्रुक, सिन्की, सुकुटी, सुकेको खुर्सानी, मकै	पानी
नुन हाल्ने	अचार, नुन हालेको माछा	पानी (ओस्मोसिसद्वारा)
चिनी	जाम, मुरब्बा, मह	पानी (ओस्मोसिसद्वारा)
भिनेगर वा कागती	अचार	खानालाई अति अमिलो बनाइन्छ
तेल	अचार	हावा
आगोमाथि धुवाँ लगाउने	चुलोमाथि झुन्ड्याएको सुकुटी	पानी; धुवाँले पनि सूक्ष्म जीव मार्छ
फर्मेन्टेसन	गुन्द्रुक, दही, किनेमा	असल सूक्ष्म जीवले बनाएको अम्लले खराब सूक्ष्म जीवलाई रोक्छ
फ्रिज, फ्रिजर, चिस्यान केन्द्र	दुध, मासु, स्याउ	न्यानोपन
उमाल्ने, पास्चराइजेसन	दुध	भित्र भइसकेका सूक्ष्म जीव मारिन्छन्
टिन वा बोतलमा बन्द गर्ने	टिनको खाना, जुस	हावा (र नयाँ सूक्ष्म जीव)

खाद्य परिरक्षी तीन किसिमका हुन्छन्: रासायनिक परिरक्षी, प्राकृतिक परिरक्षी र फलफूल पकाउन प्रयोग गरिने रसायन।

1. रासायनिक खाद्य परिरक्षी

उद्योगमा बनाइने तलका रसायनले पनि नुन र तेलले जस्तै सूक्ष्म जीवको वृद्धि नियन्त्रण गर्छ। यिनलाई अनुमति दिइएको थोरै मात्रामा मात्र प्रयोग गरिन्छ:

परिरक्षी	के गर्छ	कहाँ पाइन्छ
सोडियम बेन्जोएट	अमिला खानामा यिस्ट र ढुसी रोक्छ	सस, केचप, जुस, सफ्ट ड्रिङ्क
सर्बेट (पोटासियम सर्बेट)	ढुसी र यिस्ट रोक्छ	चिज, पाउरोटी, जाम
सल्फर डाइअक्साइड, सोडियम मेटाबाइसल्फाइट	सूक्ष्म जीव रोक्छ; रङ पनि जोगाउँछ	सुकेका फलफूल, स्क्वास, वाइन
नाइट्रेट र नाइट्राइट	बोटुलिजम रोग गराउने ब्याक्टेरिया रोक्छ; मासुलाई गुलाफी राख्छ	ससेज, ह्याम, सलामी
BHA र BHT (ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिएनिसोल र ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिटोल्युइन)	बोसोलाई बिग्रेर गन्हाउन दिँदैन (एन्टिअक्सिडेन्ट)	चिप्स, चाउचाउ, बिस्कुट, तेल
क्याल्सियम प्रोपियोनेट	ढुसी रोक्छ	पाउरोटी, केक

ध्यान दिनुहोस्

लेबलमा के लेखिएको हुन्छ

प्याकेटका खानेकुरामा तिनमा हालिएका परिरक्षीको सूची लेख्नैपर्छ। प्रायः यी परिरक्षी E-नम्बर वा INS नम्बरका रूपमा लेखिन्छन्: सोडियम बेन्जोएट 211, पोटासियम सर्बेट 202, सल्फर डाइअक्साइड 220, BHA 320। नेपालमा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले (DFTQC) यिनको सीमा तोकेर खानेकुराको परीक्षण गर्छ। सीमाभित्र राखिएको परिरक्षी धेरैजसो मानिसका लागि सुरक्षित हुन्छ। तर कसैकसैलाई सल्फाइटले असर गर्छ (दम बढाउन सक्छ)। प्रशोधित मासु धेरै खाँदा त्यसमा हुने नाइट्राइटको सम्बन्ध क्यान्सरसँग भएको पनि पाइएको छ। ताजा खाना नै सधैँ पहिलो रोजाइ हुनुपर्छ।

2. प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी

प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी बिरुवा, जनावर, ढुसी, लेउ जस्ता सजीवबाट पाइन्छन्। भण्डार गरेको अन्न तथा लुगामा तितेपातीका पात राख्ने, निमको तेल वा पात प्रयोग गर्ने अनि चुक (कागती वा चुक अमिलोको बाक्लो, अमिलो सार) प्रयोग गर्ने चलन नेपालमा धेरै पुरानो हो। खानेकुरा जोगाउने परम्परागत तरिका पनि प्राकृतिक नै हुन्: घाममा सुकाउने, चिसो ठाउँमा वा पानीमाथि राख्ने, खरानी मिसाउने, बेसार र तेल मोल्ने।

सहर र गाउँ दुवैतिर अपनाउन थालिएका नयाँ तरिकामा पास्चराइजेसन, जमाउने तथा आलु र स्याउ राख्ने चिस्यान केन्द्र पर्छन्। पास्चराइजेसनमा दुधलाई करिब 72 °C मा 15 सेकेन्डसम्म तताएर छिटो चिस्याइन्छ। यसो गर्दा दुध नउमालीकनै त्यसका हानिकारक ब्याक्टेरिया मर्छन्। यी सबै तरिकामा सूक्ष्म जीवलाई बढ्न चाहिने कुरा नियन्त्रण गरिन्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

वाइन जोगाउने मानिस

सन् 1860 को दशकमा फ्रान्सको वाइन तथा बियर बारम्बार अमिलो भइरहन्थ्यो, तर यसको कारण कसैलाई थाहा थिएन। रसायनशास्त्री लुई पास्चरले माइक्रोस्कोपबाट हेरेर सूक्ष्म जीवले तिनलाई बिगारिरहेको पत्ता लगाए। वाइनलाई बिस्तारै करिब 55 °C सम्म तताउँदा स्वाद नबिग्रीकनै ती सूक्ष्म जीव मर्छन् भन्ने कुरा पनि उनले देखाए। आज पनि दुधमा दिनहुँ प्रयोग गरिने उनको यही विचारलाई उनकै नामबाट पास्चराइजेसन भनिन्छ।

3. फलफूल पकाउने रसायन

बजारसम्मको यात्रामा नबिग्रियोस् भनेर आँप, केरा जस्ता फललाई कडा र काँचै टिपिने भएकाले तिनलाई पाक्न धेरै समय लाग्छ। यिनलाई छिटो पकाउन फलफूल पकाउने रसायन प्रयोग गरिन्छन्: क्याल्सियम कार्बाइड, इथिलिन ग्यास (इथिन) र इथेफोन।

फल पाक्ने वास्तविक सङ्केत भने एकाइ 18 मा पढिएको अल्किन इथिलिन (C₂H₄) हो। पाक्दै गरेको फलले यो ग्यास आफैँ बनाउँछ। इथिलिनको सङ्केत पाएपछि त्यो फल (तथा छेउका अरू फल पनि) नरम भई गुलियो हुँदै जान्छ, अनि त्यसको रङ फेरिन्छ। बन्द पकाउने कोठामा राखिएको इथिलिन ग्यास र इथेफोन दुवैले प्रकृतिकै तरिकामा काम गर्छन्। इथेफोन इथिलिन छोड्ने एउटा तरल हो। पकाउने कोठामा ग्यास बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

क्याल्सियम कार्बाइडले भने अर्कै तरिकाले काम गर्छ। ओसिलोपन पाउँदा यसबाट एसिटिलिन (इथाइन) ग्यास निस्कन्छ। एसिटिलिनले पनि केही हदसम्म इथिलिनकै जस्तो काम गर्छ:

$\text{CaC}_2 + 2\text{H}_2\text{O} \rightarrow \text{C}_2\text{H}_2 + \text{Ca(OH)}_2$

उद्योगमा बनेको क्याल्सियम कार्बाइडमा आर्सेनिक र फस्फोरसका विषालु यौगिक थोरै मात्रामा मिसिएका हुन्छन्। यसले पकाएको फल बाहिरबाट पाकेको देखिए पनि भित्र भने काँचो र अमिलो नै रहन्छ। सस्तो पनि, सजिलो पनि भएकाले यसको दुरुपयोग अझै हुन्छ। तर नेपालको खाद्य नियमावलीले कार्बाइडले पकाएको फल बनाउन, बेच्न वा बिक्रीका लागि राख्न निषेध गरेको छ (भारतको नियमले पनि निषेध गरेको छ)। आँपको सिजनमा खाद्य विभागले व्यापारीलाई चेतावनी दिँदै फलफूल पसल तथा गोदाममा यसको जाँच गर्छ। कार्बाइडले छाला चिलाउने, पोल्ने, फोका उठ्ने, आँखा चिलाउने तथा फोक्सोमा पानी जम्ने समस्या गराउन सक्छ। यसलाई हातले चलाउने कामदार सबैभन्दा बढी जोखिममा हुन्छन्।

परम्परागत तरिकामा फलकै इथिलिनलाई थुनेर फल पकाइन्छ: जुटको बोरामा बेरेर राख्ने, असुरोका पातसँग खाँदेर राख्ने, फल भरेको बोरालाई खाल्डोमा राखेर माटोले पुर्ने, वा खोसेला वा परालको बाक्लो तहमा बेरेर राख्ने।

ध्यान दिनुहोस्

फल पकाउने रसायन परिरक्षी होइनन्

फल पकाउने रसायनले परिरक्षीको उल्टो काम गर्छ। परिरक्षीले खानेकुरालाई धेरै दिन टिकाउँछ भने पकाउने रसायनले फललाई छिटो पकाउँछ, साथै छिटो बिगार्छ पनि। खानेकुरामा हालिने रसायन भएकाले मात्र यिनलाई यस खण्डमा राखिएको हो।
कार्बाइडले पकाएको आँप यसरी चिनिन्छ: डाँठतिर अझै हरियो भए पनि बोक्रा जताततै एकनासले चहकिलो पहेँलो हुन्छ। बोक्रामा खरानी रङको धुलो वा लसुनजस्तो गन्ध हुन सक्छ। भित्रको गुदी चाहिँ कडा तथा अमिलो हुन्छ। सबै फलफूल राम्ररी धुनुपर्छ। आँपको बोक्रा ताछेर मात्र खानुपर्छ।

क्रियाकलाप

केरा छिटो पकाऔँ (घरमै)

आवश्यक सामग्री: तीनओटा काँचा केरा (वा कडा नासपाती वा एभोकाडो), एउटा पाकेको स्याउ वा पाकेको केरा, कागजका दुईओटा झोला।

एउटा काँचो केरालाई पाकेको स्याउसँगै कागजको झोलामा राखेर झोलाको मुख बन्द गर्नुहोस्।
अर्को काँचो केरालाई एक्लै अर्को कागजको झोलामा राखेर बन्द गर्नुहोस्।
तेस्रो केरालाई खुला ठाउँमै छोड्नुहोस्। हरेक दिन तीनैओटा केरा तुलना गर्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

पाकेको स्याउसँग झोलामा राखेको केरा सबैभन्दा पहिले पहेँलो हुन्छ। त्यसपछि एक्लै झोलामा राखेको केरा पाक्छ भने खुलामा राखेको केरा सबैभन्दा पछि पाक्छ। पाकेको स्याउबाट इथिलिन निस्कन्छ। परम्परागत तरिकाको जुटको बोरा र खाल्डोमा जस्तै झोलामा पनि त्यो ग्यास केराको वरिपरि थुनिन्छ।

पाक्दै गरेको फलले आफैँ बनाउने र फल पाक्ने सङ्केत दिने ग्यास कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

पाक्दै गरेको फलबाट इथिलिन (C₂H₄) निस्कन्छ। यो बिरुवाको एउटा हर्मोन हो। क्याल्सियम कार्बाइडबाट निस्कने एसिटिलिन (C₂H₂) ले इथिलिनको नक्कल गर्छ, तर कार्बाइडसँगै विषालु अशुद्धता पनि आउँछन्।

सरसफाइमा प्रयोग हुने रसायन

सरसफाइका प्राकृतिक पदार्थ

पसलमा साबुन बिक्न थाल्नुभन्दा धेरै पहिलेदेखि नेपालमा मानिसहरू वरिपरि पाइने कुराले सरसफाइ गर्थे: रिट्ठा, पिना (तोरीको पिना), खरानी, कागतीको रस र सजिवन।

रिट्ठा

रिट्ठाको फलमा सेपोनिन हुन्छ। सेपोनिन पानीमा फिँज बनाउने प्राकृतिक रसायन भएकाले रिट्ठाले नरम प्राकृतिक साबुनको काम गर्छ। शताब्दियौँदेखि शरीर, कपाल, लुगा र गरगहना धुन यसको प्रयोग हुँदै आएको छ। रिट्ठाको रुख (Sapindus mukorossi) नेपाल, भारत र चीनमा पाइन्छ। आयुर्वेदिक औषधिमा पनि यसको प्रयोग गरिन्छ भने रिट्ठाको धुलोलाई जडीबुटी स्याम्पुमा फिँज ल्याउने पदार्थ (फोमिङ एजेन्ट) का रूपमा हालिन्छ।

पिना

तोरीबाट तेल पेलेर निकालेपछि बाँकी रहने पिना नेपालमा धेरै पहिलेदेखि कपाल धुन प्रयोग हुँदै आएको छ। पिनाले कपाललाई नरम तथा बलियो बनाउँछ। यसमा फोलेट, नियासिन, थायामिन र भिटामिन B6 जस्ता बी-कम्प्लेक्स भिटामिन हुन्छन्। यसले कपाल झर्न कम गरेर कपाललाई स्वस्थ राख्छ भन्ने गरिन्छ।

खरानी

काठको खरानीमा थोरै पानी मिसाउँदा माझ्ने पेस्ट बन्छ (घर्षण गर्ने क्लिनर)। यसले धातुका भाँडा चम्काउँछ, फोहोर भाँडाकुँडा सफा गर्छ, टाँसिएको गम पनि हटाउँछ। क्षारीय भएकाले पनि खरानीले राम्ररी सफा गर्छ। खरानीमा हुने पोटासियम कार्बोनेट (पोटास) ले चिल्लोलाई एक किसिमको साबुनमा बदल्छ। यसमा बिरुवालाई चाहिने पोटासियम, फस्फोरस र म्याग्नेसियम प्रशस्त हुने भएकाले यसलाई मलका रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

सजिवन (Jatropha curcas)

सजिवन नेपालका धेरै ठाउँमा आफैँ उम्रन्छ। यो धेरै काममा आउने बिरुवा हो:

जनावरले नखाने भएकाले खेतबारीको वरिपरि यसको राम्रो जीवित बार बन्छ।
यसको पातबाट कम्पोस्ट मल बनाइन्छ, रस पोलेको घाउमा लगाइन्छ भने सानो हाँगा दाँत माझ्ने दतिवनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
यसको बिउमा प्रशस्त तेल हुन्छ। यो तेलबाट साबुन बनाउन, बत्ती बाल्न, ग्लिसिरिन निकाल्न सकिन्छ। छालाका रोग, मांसपेशी तथा जोर्नीको दुखाइमा पनि यो तेल लगाइन्छ। यसको रस र तेल चौपायाको जिउमा दलेर जुम्रा मारिन्छ।
यसमा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटास प्रशस्त हुने भएकाले यसको पिना प्राङ्गारिक मल हो।
यसको तेललाई प्रशोधन गरेर जैविक डिजेल (बायोडिजेल) बनाउन सकिन्छ। सजिवनको बिउमा करिब 30–48% तेल हुने भएकाले करिब 3 kg बिउबाट 1 लिटर तेल निस्कन्छ।

ध्यान दिनुहोस्

सजिवनको बिउ विषालु हुन्छ

सजिवनको बिउ बदामजस्तो देखिए पनि यसमा करसिन तथा फोर्बोल एस्टर जस्ता विषालु पदार्थ हुन्छन्। यी पदार्थका कारण कडा बान्ता र झाडापखाला हुन्छ। केही दाना मात्र खाएर पनि धेरै देशका बालबालिका अस्पताल पुगेका छन्। यसको बिउ कहिल्यै खानुहुँदैन। साना बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा राख्नुपर्छ। प्रयोगशालामा क्यान्सरका कोषलगायत अरू कुरामा सजिवनका पदार्थको परीक्षण भइरहेको छ। तर यसबाट बनेको कुनै पनि औषधिले मानिसमा काम गरेको प्रमाणित नभएकाले कुनै पनि रोगको उपचार यसबाट गर्नुहुँदैन।

हरिया डाँठमा झुन्डिएका सजिवनका दुईओटा गोला पहेँला फल — **चित्र 19.2** सजिवन (*Jatropha curcas*) का पाकेका फल। हरेक फलभित्र तेलले भरिएका दुई वा तीनओटा कालो, विषालु बिउ हुन्छन्। फोटो: Ton Rulkens from Mozambique, CC BY-SA 2.0

कागतीको रस

कागतीको रसमा साइट्रिक एसिड प्रशस्त हुन्छ। कम pH तथा कीटाणु मार्ने गुण भएकाले यो राम्रो प्राकृतिक क्लिनर हो, हल्का ब्लिच पनि हो। मीठो गन्ध भएको कागतीको रसले काठ वा कपडालाई हानि गर्दैन। कागतीले तामा र पित्तलका भाँडा राम्ररी सफा गरेर टल्काउँछ। यी भाँडाको सतहमा जमेको तामाका यौगिकको धमिलो हरियो-कालो तहलाई कागतीको अम्लले घोलिदिन्छ। (त्यसैले मन्दिरका यस्ता भाँडा इमली र कागतीले माझिन्छन्।) कागतीको रस धेरै पहिलेदेखि घरेलु औषधिका रूपमा पनि प्रयोग हुँदै आएको छ।

साबुन

लामो चेन भएका फ्याटी अम्ल (उच्च फ्याटी अम्ल) का सोडियम वा पोटासियम लवणलाई साबुन भनिन्छ। जनावरको बोसो वा वनस्पति तेल (नरिवल, ओलिभ, कपासको बिउ, तोरी), सोडियम हाइड्रोक्साइड (कस्टिक सोडा) र सोडियम क्लोराइड (खाने नुन) साबुन बनाउने कच्चा पदार्थ हुन्।

तेल वा बोसोलाई सोडियम हाइड्रोक्साइडसँग तताउँदा त्यो टुक्रिएर साबुन र ग्लिसेरोल बन्छ। तेल वा बोसोलाई अल्कालीसँग हाइड्रोलाइसिस गराएर साबुन बनाउने यो प्रक्रियालाई सपोनिफिकेसन भनिन्छ:

बोसो वा तेल + सोडियम हाइड्रोक्साइड → साबुन + ग्लिसेरोल

उदाहरणका लागि, ट्राइस्टियरिन नामक बोसोसँग:

$\underset{\text{बोसो (ट्राइस्टियरिन)}}{(\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COO})_3\text{C}_3\text{H}_5} + 3\text{NaOH} \rightarrow \underset{\text{साबुन (सोडियम स्टियरेट)}}{3\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COONa}} + \underset{\text{ग्लिसेरोल}}{\text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3}$

सन्तुलन यसरी जाँचिन्छ: C 57 = 54 + 3; H 110 + 3 = 105 + 8; O 6 + 3 = 6 + 3; Na 3 = 3। ✓

त्यसपछि खाने नुन हालिन्छ। नुनिलो पानीमा साबुन कम घोलिने भएकाले साबुन छुट्टिएर ठोस पत्रका रूपमा माथि तैरिन्छ भने ग्लिसेरोल पानीमै रहन्छ (साल्टिङ आउट)।

क्रियाकलाप

19.2: साबुन बनाऔँ

उद्देश्य: साबुन बनाउनु। सोडियम हाइड्रोक्साइड कस्टिक पदार्थ भएकाले यो क्रियाकलाप विद्यालयको प्रयोगशालामा शिक्षकसँग मात्र गर्नुहोस्। यसले छाला पोल्छ। आँखामा परे आँखा नै जान सक्छ। सुरक्षा चस्मा र पन्जा लगाउनुहोस्।

आवश्यक सामग्री: वनस्पति तेल वा जनावरको बोसो, सोडियम हाइड्रोक्साइडको घोल, खाने नुन, बिकर, सिसाको डन्डी, सोली र फिल्टर पेपर, बर्नर।

एउटा बिकरमा करिब 40 mL वनस्पति तेल लिनुहोस्।
15 g सोडियम हाइड्रोक्साइडलाई 50 mL पानीमा घोलेर करिब 50 mL सोडियम हाइड्रोक्साइडको घोल बनाउनुहोस्। घोल तातो हुने भएकाले यो काम शिक्षकले गर्नुहुन्छ।
दुवैलाई मिसाएर सिसाको डन्डीले चलाउँदै बिस्तारै तताउनुहोस्। केही बेरपछि मिश्रण बाक्लो पेस्ट बन्छ।
केही चम्चा खाने नुन हालेर चलाउनुहोस्। नुनले साबुनलाई झोलबाट छुट्याउँछ।
मिश्रणलाई छान्नुहोस्। फिल्टर पेपरमा बाँकी रहेको ठोस पदार्थ साबुन हो। छानिएर तल झरेको झोलमा (फिल्ट्रेट) ग्लिसेरोल हुन्छ।
साबुनलाई साँचोमा थिचेर एक दिन जम्न दिनुहोस्।

के देखिनुपर्छ

नरम, फिक्का रङको साबुन बन्छ। साबुन बनाउने कारिगरहरू भने यस्तो साबुनलाई छालामा लगाउनुअघि केही हप्तासम्म “पाक्न” छोड्छन्। त्यस बिचमा बाँकी रहेको सोडियम हाइड्रोक्साइडको प्रतिक्रिया सकिन्छ। प्रयोगशालामा बनाएको साबुन छालाका लागि अझै कडा हुन सक्ने भएकाले यसले कपडा मात्र धुनुहोस्।

साबुनले कसरी सफा गर्छ

तेल र पानी नमिसिने भएकाले पानीले मात्र तेल वा चिल्लो पखाल्न सक्दैन। साबुनको अणुका दुईओटा फरक छेउ हुनाले यो समस्या समाधान हुन्छ:

लामो हाइड्रोकार्बनको पुच्छर (एकाइ 18 का अल्केनजस्तै): यसलाई पानी मन पर्दैन, तर यो तेलमा घोलिन्छ (हाइड्रोफोबिक, “पानीसँग डराउने”);
सानो आयोनिक टाउको, –COO⁻ Na⁺: यसलाई पानी मन पर्छ (हाइड्रोफिलिक)।

साबुनपानीमा अणुका पुच्छर चिल्लोभित्र पस्छन् भने टाउका पानीमै रहन्छन्। यसरी साबुनका अणुले चिल्लोका साना थोपालाई चारैतिरबाट घेरेर डल्ला बनाउँछ। तेल भित्र तथा टाउका बाहिर भएका यस्ता डल्लालाई माइसेल भनिन्छ। माड्दा चिल्लो यस्ता धेरै साना थोपामा टुक्रिएर पानीसँगै पखालिन्छ।

चित्र 19.3 साबुनले चिल्लो कसरी हटाउँछ। साबुनको हरेक अणुमा पानी मन पराउने टाउको र तेल मन पराउने पुच्छर हुन्छ। पुच्छर चिल्लोमा घोलिन्छन् भने टाउका पानीतिर फर्किन्छन्। यसरी चिल्लो साबुनले बेरिएका साना थोपा बनेर उक्किन्छ। यी थोपालाई माइसेल भनिन्छ।

साबुन र कडा पानी

चुनढुङ्गा जस्ता चट्टानबाट आएका क्याल्सियम र म्याग्नेसियमका लवण घोलिएको पानीलाई कडा पानी भनिन्छ। नेपालका धेरै इनार, डिप बोरिङ, धारामा कडा पानी आउँछ। साबुनले क्याल्सियम र म्याग्नेसियम आयोनसँग प्रतिक्रिया गरेर अघुलनशील स्कम बनाउँछ। बाल्टिनमा देखिने खैरो फेद, बाथटबमा बन्ने घेरा यही स्कम हो:

$2\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COONa} + \text{CaCl}_2 \rightarrow \underset{\text{स्कम}}{(\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COO})_2\text{Ca}} + 2\text{NaCl}$

स्कम बनाउन खर्च भएको साबुनले सफा गर्न नसक्ने भएकाले कडा पानीमा साबुनको फिँज थोरै आउँछ। साबुन पनि खेर जान्छ। तर साबुन जैविक विच्छेदन हुने पदार्थ हो। सूक्ष्म जीवले यसलाई टुक्र्याइदिने भएकाले यसले लामो समयसम्म प्रदूषण गर्दैन।

डिटरजेन्ट

डिटरजेन्ट बोसोबाट नभई मुख्य गरी पेट्रोलियमका हाइड्रोकार्बनबाट बनाइने सफा गर्ने पदार्थ हो। यसमा पनि पानी मन पराउने टाउको र तेल मन पराउने पुच्छर हुने भएकाले यसले साबुनकै तरिकामा सफा गर्छ। तर यसको टाउको कार्बोक्सिलेटको सट्टा सल्फोनेट वा सल्फेट समूह हुन्छ। यसका क्याल्सियम र म्याग्नेसियम लवण पानीमा घोलिने भएकाले डिटरजेन्टले कडा पानीमा पनि काम गर्छ। पानीमा यो साबुनभन्दा बढी घुलनशील पनि हुन्छ। साबुनजस्तै सफा गर्ने तर साबुन नभएकाले डिटरजेन्टलाई साबुनरहित साबुन (सोपलेस सोप) पनि भनिन्छ।

सोडियम लरिल सल्फेट (धेरैजसो स्याम्पु र टुथपेस्टमा फिँज ल्याउने पदार्थ) र अल्काइल बेन्जिन सल्फोनेट (धुलो साबुनमा) डिटरजेन्टका उदाहरण हुन्। धुलो साबुनमा पानीलाई नरम बनाउने सोडियम पाइरोफस्फेट, अरू फस्फेट जस्ता सहायक पदार्थ पनि मिसाइएका हुन्छन्। डिटरजेन्ट धुलो र तरल दुवै रूपमा पाइन्छ। साबुन भनेर बेचिने धेरै “ब्युटी बार” तथा सुगन्धित साबुन वास्तवमा आंशिक रूपमा डिटरजेन्ट नै हुन्।

सफा गर्ने पदार्थ र पानी छान्नुहोस्। अनि थोपा थप्दै हेर्नुहोस्: फिँज आउँछ (राम्रो), कि स्कम बन्छ (खेर गएको)?

थपिएका थोपा: 3

सफा गर्ने पदार्थ

पानी

कडा पानी: साबुन क्याल्सियम र म्याग्नेसियम आयोनसँग मिलेर खैरो स्कम बन्दै छ। अहिलेसम्म फिँज छैन। यो साबुन खेर गयो।

डिटरजेन्टका समस्या: यसले छाला चिलाउन वा पोल्न सक्छ, लामो समय प्रयोग गर्दा लुगाको रङ खुइल्याउँछ, अनि माटो तथा पानी प्रदूषित गर्छ। सुरुका डिटरजेन्टका पुच्छर हाँगा परेका हुने भएकाले सूक्ष्म जीवले तिनलाई टुक्र्याउन सक्दैनथे, अर्थात् तिनको जैविक विच्छेदन हुँदैनथ्यो। त्यसैले सन् 1950 र 60 का दशकमा युरोप र अमेरिकाका नदी फिँजका पहाडले ढाकिएका थिए। त्यसपछि धेरैजसो देशले सूक्ष्म जीवले टुक्र्याउन सक्ने सिधा पुच्छर भएका डिटरजेन्ट प्रयोग गर्न थाले। आज भने धुलो साबुनमा हुने फस्फेट ठुलो समस्या बनेको छ। फस्फेट पानीका बिरुवाका लागि मल हो। त्यसैले फस्फेट धेरै भएको फोहोर पानी पुगेपछि ताल तथा ढिलो बग्ने नदीमा लेउ अत्यधिक बढेर पानी ढाक्छ। त्यही लेउले माछालाई चाहिने अक्सिजन सिध्याउँछ।

साबुन	डिटरजेन्ट
लामो चेन भएको फ्याटी अम्लको सोडियम वा पोटासियम लवण।	सल्फोनिक एसिड वा अल्काइल सल्फेटको सोडियम लवण (पेट्रोलियमबाट बनेको)।
जनावरको बोसो वा वनस्पति तेलबाट बनाइन्छ।	पेट्रोलियमका हाइड्रोकार्बनबाट बनाइन्छ।
कडा पानीमा स्कम बनाउँछ; थोरै फिँज आउँछ।	कडा र नरम दुवै पानीमा काम गर्छ।
जैविक विच्छेदन हुन्छ।	पुरानाको जैविक विच्छेदन हुँदैनथ्यो; आजका धेरैजसोको हुन्छ, तर फस्फेटले पानी प्रदूषित गर्छ।
हल्का; छालाका लागि राम्रो।	कडा; छाला चिलाउन र रङ खुइल्याउन सक्छ।

कडा पानीमा साबुनको फिँज किन थोरै आउँछ, तर डिटरजेन्टको फिँज राम्रो आउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कडा पानीमा भएको क्याल्सियम र म्याग्नेसियमसँग मिलेर साबुन स्कम बनी पानीबाट छुट्टिन्छ। यी आयोन सबै सकिएपछि मात्र थपिएको साबुनले फिँज दिन्छ। डिटरजेन्टका क्याल्सियम लवण भने घोलिएरै रहने भएकाले डिटरजेन्टले सफा गरिरहन्छ।

रासायनिक विषादी

क्रियाकलाप

19.3: तपाईँको वरपर प्रयोग हुने विषादी

तपाईँको वरपरका खेतबारी तथा बगैँचामा कुन कुन कीटनाशक र अरू विषादी प्रयोग भइरहेका छन्, पत्ता लगाउनुहोस्। यसका लागि किसानसँग सोध्नुहोस्, एग्रोभेट पसलमा गएर केही नखोलीकन लेबल पढ्नुहोस्। त्यसपछि तलका प्रश्नमा छलफल गर्नुहोस्:

क.कीटनाशक विषादीको प्रयोगले हामीलाई के के फाइदा हुन्छन्?
ख.तपाईँको क्षेत्रमा शत्रुजीव र किरा नियन्त्रण गर्न कुन कुन स्थानीय उपाय अपनाइन्छन्?
ग.के कीटनाशक विषादीका हानिकारक असर पनि छन्?

विज्ञानको एउटा कथा

नेपालको एउटा घटना

नेपालमा विषादीको प्रयोग निकै छिटो बढेको छ। सन् 2007–08 मा 132 टन विषादी आयात भएकोमा दस वर्षपछि 2017–18 मा यो करिब पाँच गुणा बढेर 635 टन पुग्यो। धेरै किसानले आवश्यकताभन्दा बढी मात्रामा, धेरै पटक र सुरक्षाबिना विषादी छरेर केही दिनमै बाली टिप्ने गरेको कुरा अध्ययनहरूमा बारम्बार पाइएको छ। यसरी हामीले खाने तरकारीमा विषादीको अवशेष पुग्छ। पन्जा, मास्क, उचित लुगा नलगाई विषादी छर्नेहरूको शरीरमा छाला तथा फोक्सोबाट रसायन पस्छ।
समूहमा छलफल गर्नुहोस्:

क.धेरै विषादी प्रयोग गर्दा वा गलत तरिकाले प्रयोग गर्दा मानिसको स्वास्थ्य र वातावरणमा के कस्ता असर पर्छन्?
ख.विषादीको अत्यधिक प्रयोगका कारण तपाईँको परिवार वा समुदायमा तपाईँले के देख्नुभएको वा भोग्नुभएको छ?
ग.ती किसानले जस्तै हात नढाकी र मास्क नलगाई विषादी छर्नु ठिक हो?

हानिकारक किरा, सुलसुले, जुका, ढुसी, झारपात, मुसा जस्ता शत्रुजीव हटाउन, नष्ट गर्न, मार्न वा नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिने विषालु पदार्थलाई विषादी भनिन्छ। बिउ, बाली, रुख, जनावर, मानव स्वास्थ्य र भवनलाई जोगाउन यिनको प्रयोग गरिन्छ।

नेपालको जीवनाशक विषादी व्यवस्थापन ऐन, 2076 (सन् 2019) अनुसार बोटबिरुवा, बाली, वन तथा वन पैदावार, जीव, पशुपन्छी, मानव स्वास्थ्य, भण्डारण, प्याकेजिङ र भवनलाई हानि गर्ने कुनै पनि रोग, किरा, सुलसुले, निमाटोड, झारपात वा मुसाबाट बचाउन प्रयोग गरिने प्राङ्गारिक, वनस्पतिजन्य, जैविक वा रासायनिक पदार्थलाई विषादी भनिन्छ।

औलो (मलेरिया) सार्ने लामखुट्टे नियन्त्रण गर्न सन् 1950 को दशकमा नेपालमा DDT भित्र्याइयो। चितवन उपत्यकामा 1952 मा यसको छर्काइ सुरु भएको थियो। नेपालको कृषि विभागका अनुसार सन् 2015 मा देशको खेतीयोग्य जमिनमा प्रतिहेक्टर औसत करिब 396 ग्राम विषादी (सक्रिय तत्त्व) प्रयोग भएको थियो। त्यसको दुई वर्षअघि यो मात्रा 142 ग्राम मात्र थियो। तरकारी खेतीमा भने औसतको करिब चार गुणा, अर्थात् प्रतिहेक्टर करिब 1.6 kg विषादी प्रयोग हुन्थ्यो। छरिएको विषादीको धेरैजसो भाग शत्रुजीवसम्म पुग्दै पुग्दैन। त्यो माटो वा बिरुवामा खस्छ, कि उडेर हावामा वा बगेर पानीमा पुग्छ। कतिपय विषादीलाई त्यहाँ टुक्रिन धेरै समय लाग्छ। त्यति बेलासम्म यस्तो विषादीले माटोका उपयोगी जीव मार्छ। यो रिसिएर नदी तथा भूमिगत पानीमा पनि पुग्छ।

के तपाईँलाई थाहा छ?

नेपालको सबैभन्दा ठुलो तरकारी बजारमा विषादी परीक्षण

सन् 2014 देखि काठमाडौँको कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारमा रहेको द्रुत विषादी अवशेष प्रयोगशालामा खेतबाट आउने तरकारी दिनहुँ जाँचिन्छ। यसको छिटो हुने परीक्षणमा स्नायु प्रणालीको एउटा इन्जाइम प्रयोग गरिन्छ। सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने कीटनाशक (अर्गानोफस्फेट र कार्बामेट) ले यही इन्जाइमलाई रोकेर किरा मार्छ। त्यसैले तरकारीको रसले इन्जाइमलाई जति धेरै रोक्छ, त्यस तरकारीमा त्यति नै धेरै विषादी भएको थाहा हुन्छ। इन्जाइम 35% भन्दा कम रोकिए तरकारी सुरक्षित मानिन्छ। 35% देखि 45% सम्म रोकिए त्यो तरकारी बेच्न केही दिन पर्खनुपर्छ भने 45% भन्दा बढी रोकिए त्यो खेप नष्ट गरिन्छ। तैपनि हरेक वर्ष केही खेप यो परीक्षणमा पास हुँदैनन्। प्रायः किसानले बाली टिप्नुभन्दा ठिक अघि विषादी छरेका कारण यस्तो हुन्छ।

भिडभाड भएको सडकमा कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारको गेट, छेउबाट मोटरसाइकल र कार गुडिरहेका — **चित्र 19.4** काठमाडौँको कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजारको गेट। यहाँ तरकारीमा विषादीको अवशेष जाँचिन्छ। फोटो: Saddam Hussain Ansari, CC BY 4.0

विषादीका किसिम

विषादीलाई तीन आधारमा वर्गीकरण गरिन्छ: वातावरणमा पर्ने असर, मार्ने शत्रुजीव र काम गर्ने तरिका।

1. वातावरणमा पर्ने असरका आधारमा

क. वातावरणमा क्षय हुँदै जाने विषादी पानी, हावा, प्रकाश र तापको सहायताले सूक्ष्म जीवलगायत अरू सजीवबाट तुलनात्मक रूपमा छिटै हानिरहित यौगिकमा टुक्रिन्छन्। उदाहरण: डाइमेथोएट (नुगर, रोगर, डाइमेट नाममा बिक्ने), मालाथियन।

ख. वातावरणमा थुप्रिँदै जाने विषादी सजिलै टुक्रिँदैनन्। यस्ता विषादी वर्षौँसम्म वातावरणमा र खाद्यशृङ्खलामा रहिरहन्छन्। धेरैजसो देशले यिनमा प्रतिबन्ध लगाइसकेका छन्। नेपालमा पनि यिनको प्रयोग, आयात तथा निर्यात प्रतिबन्धित छ। उदाहरण: DDT, एल्ड्रिन।

2. मार्ने शत्रुजीवका आधारमा

किसिम	के मार्छ वा नियन्त्रण गर्छ	उदाहरण
कीटनाशक विषादी	हानिकारक किरा	मालाथियन, साइपरमेथ्रिन, फेनभेलेरेट, निटेनपाइराम
ढुसीनाशक विषादी	ढुसी र ढुसीले गराउने रोग (डढुवा, सिन्दुरे, धुलो ढुसी)	डाइमेथोमर्फ, म्यान्कोजेब, कार्बेन्डाजिम तथा सेक्टिन जस्ता व्यापारिक नाममा बिक्ने मिश्रण
झारपातनाशक विषादी (वीडिसाइड)	बालीका खेतमा नचाहिने बिरुवा (झारपात)	ब्युटाक्लोर, आइसोप्रोटुरोन, एट्राजिन
मुसानाशक विषादी	मुसा र मुसा वर्गका अरू जनावर: साना मुसा, लोखर्के, हम्स्टर, दुम्सी	जिङ्क फस्फाइड, ब्रोमाडियोलोन, क्युमाटेट्रालिल
सुलसुलेनाशक विषादी (एकारिसाइड)	सुलसुले	बाइफेनाजेट, फेनाजाक्विन, प्रोपरजाइट, फेनपाइरोक्सिमेट

3. काम गर्ने तरिकाका आधारमा

क. लाही, झुसिलकिरा (लार्भा), थ्रिप्स र सेतो झिँगा जस्ता शत्रुजीवको शरीरमा छुने बित्तिकै तिनलाई मार्ने विषादीलाई सम्पर्क विषादी भनिन्छ। उदाहरण: मालाथियन, क्लोरपाइरिफस।

ख. विष लागेका पात, फूल वा फल खाने शत्रुजीवलाई मार्ने विषादीलाई आन्तरिक विषादी भनिन्छ। उदाहरण: मालाथियन, साइपरमेथ्रिन, फेनभेलेरेट।

ग. बिरुवाको जरा वा पातले सोसेपछि रसमार्फत पूरै बिरुवामा पुग्ने विषादीलाई सिस्टेमिक विषादी भनिन्छ। यस्तो विषादीले बिरुवालाई नै विषालु बनाउने भएकाले त्यसको रस चुस्ने वा त्यसलाई खाने किरा (लाही, झुसिलकिरा, थ्रिप्स, सेतो झिँगा, लिफ माइनर, गबारो) मर्छन्। उदाहरण: थायामेथोक्जाम, डाइनोटेफुरान।

घ. हावामा विषालु ग्यास छोडेर शत्रुजीव मार्ने विषादीलाई धुवाउने विषादी भनिन्छ। यिनको प्रयोग मुख्य गरी भण्डारणमा रहेको अन्नलगायत अरू कृषि उपज जोगाउन गरिन्छ। उदाहरण: आल्मिनियम फस्फाइड, मिथाइल ब्रोमाइड।

चित्र 19.5 विषादी शत्रुजीवसम्म पुग्ने चार तरिका: शरीरमा छोएर (सम्पर्क), खानेकुरामार्फत (आन्तरिक), बिरुवाकै रसमार्फत (सिस्टेमिक) र ग्यासका रूपमा (धुवाउने)।

ध्यान दिनुहोस्

आल्मिनियम फस्फाइड: मानिस मार्ने अन्नको चक्की

अन्नको भण्डारमा राखिने आल्मिनियम फस्फाइडको चक्कीले ओसिलोपनसँग प्रतिक्रिया गरेर फस्फिन ग्यास छोड्छ। यो ग्यासले किरा र मुसा मात्र होइन, मानिसलाई पनि मार्छ। फस्फिनको विष काट्ने कुनै औषधि (एन्टिडोट) छैन। दक्षिण एसियामा हरेक वर्ष यसबाट धेरै मानिसको मृत्यु हुन्छ। चक्की घरभित्र राख्ने वा विषादी हालेको अन्नछेउ सुत्ने परिवार पनि मर्नेमा पर्छन्। तालिम पाएका मानिसले मात्र यसको प्रयोग गर्नुपर्छ, त्यो पनि मानिस बस्ने वा सुत्ने ठाउँभन्दा टाढाका बन्द भण्डारमा।

विषादीका नाम सम्झन गाह्रो हुन्छ। हरेक विषादीले नियन्त्रण गर्ने शत्रुजीवअनुसार तिनलाई छुट्याउनुहोस्।

विषादी 1 / 16 · अङ्क 0

म्यान्कोजेब

बताउनुहोस्: म्यान्कोजेबले के नियन्त्रण गर्छ?

क्रियाकलाप

19.4: धेरै रसायनबिना शत्रुजीव नियन्त्रण

तपाईँको घर वा समुदायमा रासायनिक विषादीको सट्टा शत्रुजीव नियन्त्रण गर्न अरू कुन कुन उपाय अपनाइन्छन्? समूहमा छलफल गरी आफ्नो परिवार र छिमेकीलाई दिन सकिने सुझावको सूची तयार पारेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

छलफलका लागि केही उपाय

यी उपायलाई समग्रमा एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) भनिन्छ। यसमा पहिले धेरै किसिमका नरम उपाय अपनाइन्छन्, अनि साँच्चै आवश्यक परेमा मात्र रसायन प्रयोग गरिन्छ।

वनस्पतिजन्य झोल: निमको पात वा तेल, तितेपाती, पानीमा भिजाएको लसुन र खुर्सानी, तीता पात मिसाएको गहुँत (झोलमल, नेपालमै बनाइने जैविक विषादी)।
पासो: सेतो झिँगा र लाहीका लागि पहेँलो टाँसिने कार्ड, फलको झिँगाका लागि फेरोमोन पासो, पुतलीका लागि बत्तीको पासो।
मित्र जीव: लेडीबर्डले लाही खान्छ, भ्यागुता र चराले किरा खान्छन्, बिरालोले मुसा समात्छ।
खेती गर्ने बानी: चक्रीय खेती (बाली चक्र), मिश्रित खेती, स्वस्थ र रोग सहन सक्ने जात, रोगी बिरुवा उखेलेर जलाउने, अन्नबिच सुकेका तितेपाती वा निमका पात राखिएका सफा भकारी।
जैविक विषादी: सजीवबाट बनाइने विषादी, जस्तै झुसिलकिरा मार्ने Bt ब्याक्टेरिया (Bacillus thuringiensis), वा माटोका रोगविरुद्ध प्रयोग गरिने ट्राइकोडर्मा ढुसी।

विषादीको प्रयोग र भण्डारणमा सावधानी

यी नियम कडाइका साथ पालना गर्नुपर्छ:

क.जीवनाशक विषादी व्यवस्थापन ऐन, 2076 ले अनुमति दिएका विषादी मात्र आयात, उत्पादन, बिक्री वा प्रयोग गर्नुपर्छ।
ख.कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा मात्र विषादी किन्नुपर्छ। बाँकी रहेको विषादी सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ।
ग.विषादीको लेबल स्पष्ट र नच्यातिएको हुनुपर्छ।
घ.विषादीलाई बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा राख्नुपर्छ। खानेकुराको नजिक यसलाई कहिल्यै राख्नुहुँदैन।
ङ.विषादी हावा नछिर्ने र नचुहिने भाँडामा राख्नुपर्छ।
च.सानो लापरवाही गर्दा पनि दुर्घटना हुन सक्ने भएकाले लेबलमा लेखिएका निर्देशन राम्ररी पढेर त्यसैअनुसार प्रयोग गर्नुपर्छ।
छ.काम गर्ने विषादीमध्ये सबैभन्दा कम हानिकारक विषादी मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। विषादी छर्दा पूरै शरीर ढाक्ने सुरक्षा पोसाक, नाक र मुख छोप्ने मास्क, चस्मा र पन्जा लगाउनुपर्छ।
ज.विषादी छर्ने यन्त्र र अरू सामग्री प्रयोगपछि तुरुन्तै सफा गरेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ। तर यो काम नदी, इनार वा पोखरीको छेउमा गर्नुहुँदैन।
झ.विषादी छरेपछि तुरुन्तै हात धोएर नुहाउनुपर्छ।
ञ.सकेसम्म एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन अपनाउनुपर्छ।
ट.विषादी छरेलगत्तै तरकारी, फलफूल वा बाली खानु वा बेच्नुहुँदैन। लेबलमा लेखिएको समय (पर्खनुपर्ने अवधि) पर्खनुपर्छ।
ठ.Group IB (धेरै खतरनाक) सूचीमा परेका सबैभन्दा खतरनाक विषादी बाली संरक्षण अधिकृतको सिफारिसमा मात्र किन्न पाइन्छ।
ड.“सबै विषादी विष हुन्; ती औषधि होइनन्।” भन्ने भनाइ कहिल्यै बिर्सनुहुँदैन।

के तपाईँलाई थाहा छ?

लेबलमा रङको हिरा

नेपालमा बिक्ने धेरै विषादी भारतमा बनेका हुन्छन्। भारतमा विषादीको हरेक प्याकेटमा हिराको आकारको चिह्न हुनैपर्छ। विषादी कति विषालु छ भन्ने आधारमा यस चिह्नको तल्लो आधा भागमा रङ लगाइएको हुन्छ: रातो (अत्यन्त विषालु), पहेँलो (धेरै विषालु), निलो (मध्यम विषालु) र हरियो (थोरै विषालु)। अरू लेबलमा भने यसको सट्टा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका वर्ग (Ia, Ib, II, III) लेखिएका हुन्छन्। एग्रोभेट पसलछेउबाट जाँदा यी चिह्न खोजेर हेर्न सकिन्छ।

परियोजना कार्य

पर्खनुपर्ने अवधि

नेपालमा कुन कुन विषादी प्रयोग गर्न पाइन्छ, अनि हरेक विषादी छरेपछि बाली टिपेर खान सुरक्षित हुन कति दिन पर्खनुपर्छ भनेर कृषि विज्ञसँग सोध्नुहोस्। नगरपालिकाको कृषि शाखा, एग्रोभेट पसल वा किसान समूहमा कृषि विज्ञ भेटिन सक्छन्। त्यसको प्रतिवेदन तयार पारेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

विज्ञानको एउटा कथा

विषालु ग्यासको रात

भारतको भोपालमा कार्बारिल नामक कीटनाशक बनाउने एउटा कारखाना थियो। त्यहाँ यो कीटनाशक बनाउन प्रयोग हुने करिब 40 टन मिथाइल आइसोसायनेट एउटा ट्याङ्कीमा राखिएको थियो। सन् 1984 डिसेम्बर 2–3 को रात त्यो ट्याङ्कीभित्र पानी चुहियो। ट्याङ्की अत्यधिक तातेपछि त्यसबाट निस्केको विषालु ग्यासको बादल निदाइरहेको सहरमाथि फैलियो। केही दिनभित्रै हजारौँ मानिस मरे भने लाखौँ मानिस घाइते भए। घाइतेमध्ये धेरैलाई जीवनभर त्यसको असर रह्यो। पैसा बचाउन कारखानाका सुरक्षा प्रणाली बन्द गरिएका थिए। भोपाल दुर्घटना इतिहासकै सबैभन्दा ठुलो औद्योगिक दुर्घटना हो। यसपछि संसारभरका रासायनिक कारखानाका सुरक्षा कानुन बदलिए।

रासायनिक प्रदूषण

प्रदूषणका कारण मानिस र सबै सजीवलाई जीवन बिताउन कठिन हुन्छ। प्रदूषणले हावा, पानी तथा माटोको गुणस्तर घटाएर पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिगार्छ। वायु प्रदूषण हुँदा हावाबाट सर्ने रोग फैलिन्छन् भने जल प्रदूषण हुँदा पानीबाट सर्ने रोग फैलिन्छन्। प्रदूषित हावामा थपिएको कार्बनडाइअक्साइडले पृथ्वीलाई तताइरहेको छ (एकाइ 16)। यसको असर सबै सजीवमा परिरहेको छ।

विषादीबाट हुने प्रदूषण

विषादी विष नै हुन्। विषादीले हानिकारक किरासँगै उपयोगी किरा पनि मार्छ: बालीमा परागसेचन गर्ने मौरी, लाही खाने लेडीबर्ड र माटो बनाउने गँड्यौला। यसरी पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिग्रन्छ।

DDT (डाइक्लोरोडाइफिनाइलट्राइक्लोरोइथेन) ले सजीव तथा निर्जीव दुवै वातावरण प्रदूषित गर्छ। बगेर पानीमा पुगेपछि यसले जलचर तथा स्थलचर जनावरलाई हानि गर्छ, तिनको प्रजनन प्रणाली बिगार्छ, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या पनि गराउँछ। माछा तथा चराको वृद्धि र प्रजनन दुवै घट्छ। चराहरूले कम अन्डा पार्छन्, तीमध्ये पनि कतिपय अन्डा निसेचित हुँदैनन्। निसेचित अन्डाको बोक्रा पनि निकै पातलो हुने भएकाले माउ कोरल्न बस्दा नै चल्ला निस्कनुअघि अन्डा फुट्छ। BHC (बेन्जिन हेक्जाक्लोराइड), मेथोक्सिक्लोर, एल्ड्रिन र डाइएल्ड्रिन जस्ता अरू थुप्रिँदै जाने विषादीले पनि यस्तै असर गर्छन्।

चरामाथि कहिल्यै विषादी नछरिए पनि तिनैलाई किन सबैभन्दा बढी असर पर्छ? DDT न टुक्रिन्छ, न शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ। बरु यो बोसोमा थुप्रिँदै जान्छ। खाद्यशृङ्खलामा हरेक जनावरले आफूभन्दा तलका धेरै जनावर खाएर तिनमा भएको सबै DDT आफ्नै शरीरमा राख्छ। यसरी शृङ्खलामा एक एक खुड्किलो माथि जाँदा विष झन् झन् गाढा हुँदै जान्छ। यसलाई बायोम्याग्निफिकेसन भनिन्छ।

चित्र 19.6 पानीको खाद्यशृङ्खलामा DDT को बायोम्याग्निफिकेसन (सन् 1960 को दशकका अध्ययनका सामान्य अङ्क, मिलाइएका)। हरेक खुड्किलोमा DDT झन् गाढा हुँदै जान्छ। सबैभन्दा माथि रहेका माछा खाने चरामा पानीमा भन्दा करिब एक करोड गुणा गाढा DDT हुन्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

रेचल कार्सन र मौन वसन्त

सन् 1962 मा अमेरिकी जीवविज्ञ रेचल कार्सनले मौन वसन्त (Silent Spring) नामक पुस्तक लेखिन्। सबै चरा विषले मरिसकेकाले एक वसन्तमा कुनै पनि चरा नगाउने एउटा काल्पनिक सहरबाट यो पुस्तक सुरु हुन्छ। किरा मार्न जताततै छरिएको DDT ले माछा र चरा मारिरहेको तथा मानिसको शरीरमा थुप्रिँदै गएको प्रमाण कार्सनले जम्मा गरिन्। रासायनिक कम्पनीहरूले उनीमाथि आक्रमण गरे, तर उनका प्रमाण गलत साबित भएनन्। उनको पुस्तकबाट आधुनिक वातावरण आन्दोलन सुरु भयो। अमेरिकाले सन् 1972 मा खेतीमा DDT को प्रयोग प्रतिबन्ध गर्‍यो भने सन् 2001 मा संसारका धेरैजसो देशले थुप्रिँदै जाने विषादी प्रतिबन्ध गर्ने स्टकहोम महासन्धिमा हस्ताक्षर गरे। (औलो नियन्त्रणका लागि मात्र DDT को प्रयोग अझै गर्न पाइन्छ।) लोप हुन लागेका चील र बाज त्यसयता फेरि बढेका छन्।

छोटो घुम्रिएको कपाल भएकी, हल्का मुस्कुराइरहेकी रेचल कार्सनको कालो-सेतो तस्बिर — **चित्र 19.7** रेचल कार्सन (1907–1964)। उनको पुस्तक *Silent Spring* ले थुप्रिँदै जाने विषादीबारे संसारलाई सचेत गरायो। फोटो: US gov, Public domain

आधुनिक खेतीका नाममा DDT, BHC, एल्ड्रिन र डाइएल्ड्रिन जस्ता कीटनाशक अत्यधिक रासायनिक मलसँगै प्रयोग गरिए। वर्षाको पानीले यिनलाई बगाएर नदी, पोखरी तथा तालमा पुर्‍याएपछि त्यहाँका जीवलाई हानि पुग्छ। माछासमेत मर्न सक्छन्। बालीलाई शत्रुजीवबाट जोगाउन विषादी चाहिन्छ नै। तर विषादीले माटो पनि प्रदूषित गर्छ। कीटनाशक, ढुसीनाशक र झारपातनाशक विषादी प्रदूषणका ठुला स्रोत हुन्। DDT, एल्ड्रिन, डाइएल्ड्रिन र प्याराथियन जस्ता रसायनले माटोको गुणस्तर घटाउँछन्।

औद्योगिक रसायनबाट हुने प्रदूषण

सिमेन्ट, सेरामिक्स, सिसा, प्लास्टिक, फाइबर, रासायनिक मल, साबुन र डिटरजेन्ट जथाभाबी प्रयोग गरेर फ्याँक्दा हावा, पानी, माटो बिग्रिएर पारिस्थितिक प्रणाली खल्बलिन्छ। यिनलाई उचित तरिकाले प्रयोग र विसर्जन गर्नुपर्छ। नदी, पोखरी वा खेतबारीमा यस्ता पदार्थ कहिल्यै फाल्नुहुँदैन।

नुवाकोटको सिसडोल ल्यान्डफिल साइटलाई सम्झनुहोस्। त्यहाँ वर्षौँसम्म काठमाडौँको फोहोर फालिएकाले सेरामिक्स, सिसा, प्लास्टिक र फाइबरका थुप्रा लागेका छन्। अब तलका प्रश्नमा छलफल गर्नुहोस्:

क.यस्तो फोहोर जथाभाबी फाल्दा वरपरको वातावरणमा कस्तो असर पर्छ?
ख.यो प्रदूषण नियन्त्रण गर्न के के गर्न सकिन्छ?

औद्योगिक रसायनको उचित व्यवस्थापन:

क.सिसा, सेरामिक्स, प्लास्टिक, फाइबर जताततै फाल्नुहुँदैन। यिनलाई जम्मा गरेर उचित ठाउँमा पुर्‍याउनुपर्छ (र सम्भव भएसम्म पुनःचक्रण गर्नुपर्छ)।
ख.सिमेन्टको धुलो नउडोस् भनेर सिमेन्टका बोरा बाँधेर र ढाकेर राख्नुपर्छ।
ग.रासायनिक मलको सट्टा जैविक मल वा कम्पोस्ट मल प्रयोग गर्नुपर्छ।
घ.रासायनिक मल र विषादी कृषि विज्ञको सल्लाहअनुसार मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
ङ.साबुन र डिटरजेन्ट मिसिएको पानी सिधै नदी, इनार वा खेतमा जान दिनुहुँदैन। यस्तो पानी छुट्टै जम्मा गर्नुपर्छ (सोक पिटमा, वा प्रशोधन केन्द्रमा जाने ढलमा)।

के तपाईँलाई थाहा छ?

प्लास्टिकको नम्बर पढौँ

प्लास्टिकको बोतल, बाल्टिन वा बट्टा उल्टाएर हेर्दा प्रायः तीरले बनेको सानो त्रिकोणभित्र एउटा नम्बर लेखिएको भेटिन्छ। त्यो प्लास्टिक कुन हो भन्ने कुरा यही नम्बरबाट थाहा हुन्छ। पुनःचक्रण गर्नेहरूले पनि यही नम्बर हेरेर त्यो प्लास्टिकबाट के बनाउन सकिन्छ भन्ने थाहा पाउँछन्:

कोड	प्लास्टिक र कहाँ पाइन्छ
1	PET (पोलिइथिलिन टेरेफ्थालेट): पानी र सफ्ट ड्रिङ्कका बोतल
2	HDPE (उच्च घनत्वको पोलिथिन): जर्किन, दुध र स्याम्पुका बोतल
3	PVC (पोलिभिनाइल क्लोराइड): पानीका पाइप, बर्सादी (यसलाई कहिल्यै जलाउनुहुँदैन: यसबाट विषालु ग्यास निस्कन्छ)
4	LDPE (कम घनत्वको पोलिथिन): झोला, दुधका पोका
5	PP (पोलिप्रोपिलिन): कुर्सी, बाल्टिन, बोतलका बिर्का, खानाका बट्टा
6	PS (पोलिस्टाइरिन): थर्मोकलका थाल र कप
7	अरू: बाँकी सबै

1, 2 र 5 नम्बरका प्लास्टिक पुनःचक्रण गर्न सबैभन्दा सजिला हुन्छन्। तर त्रिकोण छ भन्दैमा त्यो प्लास्टिक पुनःचक्रण हुन्छ भन्ने होइन। यो कुरा हामीमा तथा कबाडीमा भर पर्छ।

ध्यान दिनुहोस्

धेरै युरिया

युरिया तथा अरू नाइट्रोजन मलले बाली बढाउन मदत गर्छन्, तर छरिएको मलको एक भाग मात्र बिरुवाले प्रयोग गर्न सक्छ। बाँकीमध्ये धेरैजसो मल नाइट्रेटका रूपमा नदी वा इनारमा बगेर पुग्छ। यस्तो पानी पिउने शिशुलाई नाइट्रेटले हानि गर्छ। केही मल भने शक्तिशाली हरितगृह ग्यास नाइट्रस अक्साइड बनेर हावामा उड्छ। वर्षौँसम्म धेरै युरिया हाल्दा माटो अम्लीय र कडा पनि हुन्छ। आफूलाई चाहिने लगभग सबै मल आयात गर्नुपर्ने भएकाले नेपालमा रोपाइँको बेला प्रायः मलको अभाव हुन्छ। माटो परीक्षणको सल्लाहअनुसार कम्पोस्टसँगै मल ध्यान दिएर प्रयोग गर्दा पैसा पनि बच्छ, माटो पनि जोगिन्छ।

परियोजना कार्य

तपाईँको क्षेत्रमा रासायनिक प्रदूषण

कक्षालाई चार समूहमा बाँड्नुहोस्। हरेक समूहले आफ्नो विषयसँग सम्बन्धित ठाउँको भ्रमण गरेर त्यसको अध्ययन गर्नुहोस्:

समूह क: साबुन र डिटरजेन्टबाट हुने प्रदूषण तथा त्यसबाट लाग्ने रोग।
समूह ख: विषादीबाट हुने प्रदूषण तथा त्यसबाट लाग्ने रोग।
समूह ग: रासायनिक मलका असर तथा तिनको व्यवस्थापन।
समूह घ: सिमेन्ट, सिसा, सेरामिक्स, फाइबर, प्लास्टिक र रासायनिक मलबाट हुने प्रदूषण: असर र व्यवस्थापन।

आफूले पत्ता लगाएका कुरा कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। प्रस्तुतिमा पाएका सुझावका आधारमा स्पष्ट निष्कर्ष र सुझावसहितको प्रतिवेदन लेखेर विज्ञान शिक्षकलाई बुझाउनुहोस्।

छोटकरीमा

एकाइ 19 छोटकरीमा

खाद्य परिरक्षीले पानी (नुन, चिनी, सुकाउने), न्यानोपन (चिसो) वा हावा (तेल, बन्द गर्ने) हटाएर, वा अम्ल (भिनेगर) ले सूक्ष्म जीव रोक्छ। प्रथम श्रेणी (प्राकृतिक, जति चाहिए पनि): नुन, चिनी, भिनेगर, तेल, मह, मसला। द्वितीय श्रेणी (रासायनिक, सीमित): सोडियम बेन्जोएट, नाइट्रेट, सल्फर डाइअक्साइड…

फल पकाउने रसायन: इथिलिन प्राकृतिक सङ्केत हो। क्याल्सियम कार्बाइड (एसिटिलिन छोड्ने, आर्सेनिक र फस्फोरसको अशुद्धतासहित) निषेधित छ: यसले पकाएको फल बेच्न पाइँदैन।

सरसफाइ: प्राकृतिक पदार्थ (रिट्ठा, पिना, खरानी, सजिवन, कागती); साबुन = फ्याटी अम्लको सोडियम लवण, सपोनिफिकेसनबाट बनाइन्छ, कडा पानीमा स्कम बनाउँछ, जैविक विच्छेदन हुन्छ; डिटरजेन्ट = पेट्रोलियमबाट बनेको साबुनरहित साबुन, कडा पानीमा पनि काम गर्छ।

विषादी: कीटनाशक, ढुसीनाशक, झारपातनाशक, मुसानाशक, सुलसुलेनाशक; सम्पर्क, आन्तरिक, सिस्टेमिक, धुवाउने; थुप्रिँदै जाने विषादी (DDT) खाद्यशृङ्खलामा जम्मा हुँदै जान्छ। सबै विषादी विष हुन्।

रासायनिक प्रदूषण: रसायनको प्रयोग, भण्डारण र विसर्जन ध्यान दिएर गर्नुपर्छ; सकेसम्म कम्पोस्ट, IPM र पुनःचक्रण।

अभ्यास

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. डिटरजेन्टलाई किन सोपलेस सोप (साबुनरहित साबुन) भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

नामबाटै थाहा हुन्छ: यसले साबुनजस्तै सफा गर्छ, तर यो साबुनरहित हो, अर्थात् फ्याटी अम्लको लवण होइन। डिटरजेन्टले साबुनजस्तै लुगा सफा गर्छ, तर यसको रासायनिक प्रकृति फरक हुन्छ। (विकल्प ग पनि डिटरजेन्टका बारेमा सही भएकाले कतिपय उत्तरकुञ्जीमा यही उत्तर छानिएको हुन्छ। तर कडा पानीमा काम गर्नु यो नामको अर्थ होइन। परीक्षा बोर्डले कुन उत्तर मान्छ भन्ने कुरा शिक्षकसँग सोध्नु राम्रो हुन्छ।)

ख. तलका मध्ये कुन कीटनाशकको समूह हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. सोडियम स्टियरेट यौगिक दिइएका मध्ये कुन समूहअन्तर्गत पर्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. डिटरजेन्टको मुख्य प्रयोग केका लागि गरिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. कुन यौगिक फलफूल पकाउनका लागि प्रयोग गरिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

2. फरक लेख्नुहोस्

क.

रासायनिक कीटनाशक विषादी र जैविक कीटनाशक विषादी

उत्तर

रासायनिक विषादी	जैविक विषादी
कारखानामा रसायनबाट बनाइन्छ।	सजीव वा तिनबाट बनेका पदार्थबाट बनाइन्छ (निम, Bt ब्याक्टेरिया, ट्राइकोडर्मा ढुसी, झोलमल)।
प्रायः उपयोगी जीवसहित धेरै किसिमका जीव मार्छ।	प्रायः लक्षित शत्रुजीवमा मात्र असर गर्छ।
धेरैजसो माटो, पानी र खाद्यशृङ्खलामा टिकिरहन्छन्।	छिटो टुक्रिन्छ; थोरै अवशेष छोड्छ।
मानिस र जनावरलाई विष लाग्न सक्छ।	मानिस र जनावरका लागि धेरै सुरक्षित हुन्छ।
छिटो असर गर्छ।	प्रायः ढिलो असर गर्छ।

ख.

रासायनिक खाद्य परिरक्षी र प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी

उत्तर

रासायनिक खाद्य परिरक्षी	प्राकृतिक (प्राङ्गारिक) खाद्य परिरक्षी
कारखानामा बनाइन्छ (द्वितीय श्रेणी)।	प्राकृतिक स्रोतबाट पाइन्छ (प्रथम श्रेणी)।
थोरै, सीमित मात्रामा मात्र प्रयोग गर्न पाइन्छ।	आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
धेरै प्रयोग गर्दा कतिपयले स्वास्थ्यलाई हानि गर्न सक्छ (सल्फाइट, नाइट्राइट)।	सामान्यतया सुरक्षित हुन्छ।
जस्तै: सोडियम बेन्जोएट, नाइट्रेट, सल्फर डाइअक्साइड, BHA	जस्तै: नुन, चिनी, भिनेगर, मह, तेल, मसला, बेसार

ग.

साबुन र डिटरजेन्ट

उत्तर

साबुन	डिटरजेन्ट
लामो चेन भएको फ्याटी अम्लको सोडियम वा पोटासियम लवण।	लामो चेन भएको सल्फोनिक एसिड वा अल्काइल सल्फेटको सोडियम लवण।
जनावरको बोसो वा वनस्पति तेलबाट बनाइन्छ।	पेट्रोलियमबाट बनाइन्छ।
कडा पानीमा स्कम बनाउँछ; राम्रो फिँज दिँदैन।	कडा र नरम दुवै पानीमा फिँज दिएर सफा गर्छ।
जैविक विच्छेदन हुन्छ।	कम जैविक विच्छेदन हुन्छ (पुरानाको हुँदैनथ्यो); फस्फेटले पानी प्रदूषित गर्छ।
जस्तै: सोडियम स्टियरेट	जस्तै: सोडियम लरिल सल्फेट

3. कारण लेख्नुहोस्

क.

DDT पाउडरको प्रयोगले पारिस्थितिक पद्धतिमा असन्तुलन ल्याउँछ।

उत्तर

DDT थुप्रिँदै जाने विष हो। यो नटुक्रिई जनावरको बोसोमा जम्मा हुँदै जान्छ। यसले शत्रुजीवसँगै उपयोगी किरा पनि मार्छ। खाद्यशृङ्खलामा माथि जाँदै गर्दा यो झन् झन् गाढा हुँदै जान्छ (बायोम्याग्निफिकेसन)। यसरी माछा खाने चरा र अरू माथिल्ला परभक्षीलाई विष लाग्छ। पातलो बोक्रा भएका अन्डा पार्ने भएकाले तिनको प्रजनन हुन सक्दैन। खाद्यशृङ्खलाका कुनै जीव मासिँदा तिनमा भर पर्ने अरू जीवमा पनि असर पर्ने भएकाले पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिग्रन्छ।

ख.

रासायनिक विषादीको प्रयोग घटाउँदै लैजानुपर्छ।

उत्तर

रासायनिक विषादी विष हुन्। यसले छर्ने मानिसलाई मात्र होइन, खानामा रहेको अवशेष खाने मानिसलाई पनि हानि गर्छ (छालाका रोग, श्वासप्रश्वासका समस्या, क्यान्सर)। यसले मौरी, शत्रुजीवका प्राकृतिक शत्रु जस्ता उपयोगी किरा पनि मार्छ, अनि माटो, नदी तथा भूमिगत पानी प्रदूषित गर्छ। शत्रुजीवमा पनि बिस्तारै विषादी सहन सक्ने क्षमता विकास हुने भएकाले झन् झन् धेरै विषादी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन तथा जैविक उपायबाट कम हानि गरी बाली जोगाउन सकिन्छ।

ग.

साबुन बनाउँदा खाने नुनको प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर

नुनिलो पानीमा साबुन कम घोलिन्छ। खाने नुन हाल्दा साबुन, ग्लिसेरोल र पानीको मिश्रणबाट साबुन छुट्टिएर ठोसका रूपमा माथि आउने भएकाले त्यसलाई छानेर निकाल्न सकिन्छ (साल्टिङ आउट)। ग्लिसेरोल चाहिँ झोलमै रहन्छ।

घ.

अचार धेरै दिनसम्म राख्न सकिन्छ।

उत्तर

अचारमा नुन, तेल, भिनेगर वा कागती, मसला जस्ता परिरक्षी हुन्छन्। नुनले खानेकुरा तथा सूक्ष्म जीवबाट पानी तानेर (ओस्मोसिस) सूक्ष्म जीवलाई बढ्न दिँदैन। तेलले हावा छिर्न दिँदैन। भिनेगर तथा कागतीले अचारलाई धेरैजसो सूक्ष्म जीवका लागि अति अमिलो बनाउँछन् भने तोरीको तेल र मसलाले केही सूक्ष्म जीव मार्छन्। यसरी अचार सड्दैन।

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

BHC र DDT को पूरा रूप लेख्नुहोस्।

उत्तर

BHC: बेन्जिन हेक्जाक्लोराइड (benzene hexachloride)। DDT: डाइक्लोरोडाइफिनाइलट्राइक्लोरोइथेन (dichlorodiphenyltrichloroethane)।

ख.

खाद्य परिरक्षी भनेको के हो? यसको प्रयोग किन गरिन्छ?

उत्तर

ब्याक्टेरिया, यिस्ट र ढुसीको वृद्धि रोकेर वा ढिलो पारेर खानेकुरालाई सड्न नदिन त्यसमा हालिने पदार्थलाई खाद्य परिरक्षी भनिन्छ। खानेकुरालाई नबिग्रीकन लामो समयसम्म राख्न, त्यसका पोषक तत्त्व, स्वाद र रङ जोगाउन, भण्डारण गरेर टाढाका बजारसम्म पुर्‍याउन तथा मौसमी खानेकुरा वर्षभरि पाउन खाद्य परिरक्षीको प्रयोग गरिन्छ।

ग.

खाद्य परिरक्षीका रूपमा प्रयोग गरिने रसायन के के हुन्?

उत्तर

प्राकृतिक परिरक्षीमा नुन, चिनी, भिनेगर, तेल आदि पर्छन्। अनुमति दिइएको थोरै मात्रामा प्रयोग गरिने रासायनिक परिरक्षी यी हुन्: सोडियम बेन्जोएट, सर्बेट (पोटासियम सर्बेट), सल्फर डाइअक्साइड र सोडियम मेटाबाइसल्फाइट, नाइट्रेट र नाइट्राइट, BHA (ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिएनिसोल), BHT (ब्युटाइलेटेड हाइड्रोक्सिटोल्युइन) तथा क्याल्सियम प्रोपियोनेट।

घ.

प्राकृतिक रूपमा खाद्यान्नको पौष्टिक तत्त्व कायम राख्न प्रयोग गरिने उपाय के के हुन्, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

घाममा सुकाउने (गुन्द्रुक, सुकुटी, सुकेका तरकारी); चिसो ठाउँमा वा पानीमाथि राख्ने; नुन हाल्ने; चिनी वा मह प्रयोग गर्ने; तेल, कागती, भिनेगर, मसलासँग अचार बनाउने; खरानी मिसाउने वा बेसार र तेल मोल्ने; तितेपाती, निम वा चुक प्रयोग गर्ने; धुवाँ लगाउने; फर्मेन्टेसन (गुन्द्रुक, दही)। आधुनिक तरिकामा पास्चराइजेसन, जमाउने र चिस्यान केन्द्र पर्छन्।

ङ.

प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी भनेको के हो? रासायनिक खाद्य परिरक्षीको तुलनामा यसलाई किन राम्रो मानिन्छ, विश्लेषण गर्नुहोस्।

उत्तर

बिरुवा, जनावर, ढुसी र लेउ जस्ता सजीवबाट वा परम्परागत तरिकाबाट पाइने परिरक्षीलाई प्राकृतिक खाद्य परिरक्षी भनिन्छ: नुन, चिनी, मह, भिनेगर, तेल, मसला, बेसार, कागती (चुक), निम, तितेपाती।

किन राम्रो: शताब्दियौँदेखि सुरक्षित रूपमा प्रयोग गरिँदै आएका यी परिरक्षीलाई आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यिनले हानिकारक अवशेष छोड्दैनन्। कतिपय रासायनिक परिरक्षी (सल्फाइट, नाइट्राइट, BHA) भने धेरै प्रयोग गर्दा एलर्जी, दम वा लामो समयसम्म रहने हानि गराउन सक्छन्। स्थानीय रूपमा पाइने भएकाले प्राकृतिक परिरक्षी सस्ता पनि हुन्छन्। बेसार, लसुन, मसला जस्ता धेरैले स्वाद तथा स्वास्थ्यमा फाइदा पनि थप्छन्। यिनबाट प्रदूषण पनि हुँदैन।

तर निष्पक्ष भएर हेर्दा: प्राकृतिक तरिका हरेक खानेकुरामा मिल्दैनन् (प्याकेटका जुस वा पाउरोटी रासायनिक परिरक्षीबिना छिट्टै बिग्रन्छन्)। धेरै नुन वा चिनी आफैँ पनि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ। कानुनी सीमाभित्रका रासायनिक परिरक्षी परीक्षण गरिएका र सुरक्षित मानिएका हुन्छन्। ताजा खाना खानु, सकेसम्म प्राकृतिक तरिका अपनाउनु र लेबल जाँच्नु नै सबैभन्दा राम्रो हो।

च.

कृत्रिम रूपमा फलफूललाई कसरी पकाउन सकिन्छ, विधि तथा प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

रासायनिक विधि:

इथिलिन ग्यास: फललाई बन्द पकाउने कोठामा राखेर त्यहाँ फल पकाउने प्राकृतिक हर्मोन इथिलिन थोरै मात्रामा छोडिन्छ। नियन्त्रित तापक्रममा एक दुई दिन राख्दा फल पाक्छ। यो सुरक्षित र आधुनिक विधि हो।
इथेफोन: यो इथिलिन ग्यास छोड्ने एउटा तरल हो। यसलाई फलमा होइन, बन्द पकाउने कोठामा एउटा भाँडामा राखिन्छ। (फललाई इथेफोनमा डुबाउँदा वा फलमा छर्दा अवशेष रहने भएकाले भारतको खाद्य नियमले यसलाई निषेध गरेको छ।)
क्याल्सियम कार्बाइड: यसका पोका फलका बिचमा राखिन्छन्। ओसिलोपन पाएपछि यसबाट इथिलिनको नक्कल गर्ने एसिटिलिन निस्कन्छ। आर्सेनिक तथा फस्फोरसको अशुद्धता हुने भएकाले यो हानिकारक छ। नेपालको खाद्य नियमावलीले यसले पकाएको फल बेच्न निषेध गरेको छ।

परम्परागत विधि (यसमा फलकै इथिलिन र न्यानोपन थुनिन्छ): जुटको बोरामा बेर्ने; असुरोका पातसँग खाँदेर राख्ने; फल भरेको बोरा खाल्डोमा राखेर माटोले पुर्ने; खोसेला वा परालको बाक्लो तहमा बेर्ने; काँचो फललाई पाकेको फलसँग राख्ने।

छ.

रासायनिक विषादीको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

जीवनाशक विषादी व्यवस्थापन ऐन, 2076 ले अनुमति दिएका विषादी मात्र कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा किनेर प्रयोग गर्नुपर्छ। सबैभन्दा खतरनाक (Group IB) विषादी बाली संरक्षण अधिकृतको सिफारिसमा मात्र किन्नुपर्छ।
लेबल पढेर त्यसैअनुसार गर्नुपर्छ। काम गर्नेमध्ये सबैभन्दा कम हानिकारक विषादी ठिक मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ।
विषादी छर्दा सुरक्षा पोसाक, मास्क, चस्मा र पन्जा लगाउनुपर्छ। हावा आउने दिशातिर फर्केर छर्नुहुँदैन।
छरेपछि तुरुन्तै हात धोएर नुहाउनुपर्छ। उपकरण सफा गर्नुपर्छ, तर पानीका स्रोतछेउ होइन।
विषादीलाई लेबल भएका, हावा नछिर्ने भाँडामा, बालबालिकाको पहुँचभन्दा टाढा र खानेकुराबाट अलग राख्नुपर्छ।
लेबलमा लेखिएको पर्खनुपर्ने अवधि नबितेसम्म उब्जनी टिप्नु, खानु र बेच्नुहुँदैन।
एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन अपनाउनुपर्छ। सबै विषादी विष हुन्, औषधि होइनन् भन्ने कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ।

ज.

तपाईँको घर वरपर सरसफाइका लागि के के सामग्री प्रयोग भइरहेका छन्, सूची तयार गर्नुहोस्। यी सामग्रीले वातावरणमा पार्ने असरका बारेमा प्रस्तुति दिनुहोस्।

उत्तर

एउटा सामान्य सूची: नुहाउने साबुन, लुगा धुने साबुन, धुलो वा तरल डिटरजेन्ट, स्याम्पु, टुथपेस्ट, भाँडा माझ्ने बार वा तरल, ब्लिचिङ पाउडर, फिनाइल र शौचालय सफा गर्ने पदार्थ (अम्ल), सिसा सफा गर्ने पदार्थ (एमोनिया), ह्यान्ड स्यानिटाइजर; र प्राकृतिक: रिट्ठा, खरानी, कागती।
असर: साबुनको जैविक विच्छेदन हुने भएकाले यसले लामो समयसम्म खासै हानि गर्दैन। डिटरजेन्टले नदीमा फिँज ल्याएर प्रदूषण गर्न सक्छ। यसको फस्फेटले बढाएको लेउले ताल ढाक्दा माछा मर्छन्। ब्लिच र कडा अम्ल वा क्षार भएका क्लिनरले पानीका जीवलाई हानि गर्न सक्छन्। यी क्लिनर एकअर्कामा मिसाउँदा विषालु ग्यास पनि निस्कन्छ (ब्लिचलाई अम्ल वा एमोनिया भएका क्लिनरसँग कहिल्यै मिसाउनुहुँदैन)। प्लास्टिकका पोका र बोतलले प्लास्टिकको फोहोर बढाउँछन्। प्राकृतिक क्लिनरले भने लगभग कुनै हानि गर्दैन।

झ.

साबुन कसरी बनाउन सकिन्छ, व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

साबुन सपोनिफिकेसनबाट बनाइन्छ। वनस्पति तेल वा जनावरको बोसोलाई सोडियम हाइड्रोक्साइडको घोलसँग चलाउँदै बाक्लो पेस्ट नबनेसम्म तताइन्छ। यस क्रममा बोसो टुक्रिएर साबुन (त्यसका फ्याटी अम्लको सोडियम लवण) र ग्लिसेरोल बन्छ:
बोसो + सोडियम हाइड्रोक्साइड → साबुन + ग्लिसेरोल, जस्तै:
$(\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COO})_3\text{C}_3\text{H}_5 + 3\text{NaOH} \rightarrow 3\text{C}_{17}\text{H}_{35}\text{COONa} + \text{C}_3\text{H}_5(\text{OH})_3$
त्यसपछि खाने नुन हाल्दा साबुन ठोसका रूपमा छुट्टिन्छ (साल्टिङ आउट)। मिश्रण छान्दा साबुन फिल्टर पेपरमा रहन्छ भने छानिएको झोलमा ग्लिसेरोल हुन्छ। साबुनलाई साँचोमा थिचेर जम्न दिइन्छ। त्यसमा सुगन्ध तथा रङ पनि थप्न सकिन्छ।

ञ.

डिटरजेन्ट भनेको के हो? यसका कुनै दुई उदाहरण लेख्नुहोस्। डिटरजेन्टको प्रयोगबाट मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा कस्तो असर पर्छ होला, तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

पेट्रोलियमका हाइड्रोकार्बनबाट बनाइने संश्लेषित सफा गर्ने पदार्थलाई डिटरजेन्ट भनिन्छ। यसले साबुनजस्तै सफा गर्छ। कडा पानीमा पनि यसले काम गर्छ (साबुनरहित साबुन)। उदाहरण: सोडियम लरिल सल्फेट, सोडियम अल्काइल बेन्जिन सल्फोनेट।

स्वास्थ्य: यसले छाला सुक्खा बनाएर चिलाउन सक्छ। लामो समय सम्पर्कमा रहँदा छालामा डाबर आउन वा छाला पोल्न सक्छ। यो आँखामा पर्दा आँखा पोल्छ भने निल्दा हानिकारक हुन्छ (धुलो साबुन साना बालबालिकाबाट टाढा राख्नुपर्छ)।

वातावरण: पुराना डिटरजेन्ट टुक्रिँदैनथे र नदीमा फिँज ल्याउँथे। आजका धेरैजसो डिटरजेन्टको जैविक विच्छेदन हुन्छ, तर धुलो साबुनको फस्फेटले लेउका लागि मलको काम गर्छ। लेउले ताल ढाकेर माछालाई चाहिने अक्सिजन सिध्याउँछ। डिटरजेन्टको फिँजले माछाका गिल र माटोका सूक्ष्म जीवलाई पनि हानि गर्छ। यसले लुगाको रङ पनि खुइल्याउँछ।

मेरो तर्क: डिटरजेन्ट विशेष गरी कडा पानीमा उपयोगी हुने भएकाले यसको प्रयोग बन्द गर्नुपर्दैन। तर प्याकेटमा लेखिएको मात्रा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ (धेरै हाल्दैमा बढी सफा हुँदैन), फस्फेट नभएको डिटरजेन्ट छान्नुपर्छ, अनि फोहोर पानी सिधै नदी वा खेतमा नपठाई सोक पिट वा प्रशोधन केन्द्रमा पठाउनुपर्छ।

ट.

हरिको गाउँमा अत्यधिक मात्रामा रासायनिक कीटनाशक विषादीको प्रयोग भइरहेको छ। यसका कारणले मानव स्वास्थ्यमा जटिल समस्या देखा पर्न थालेका छन्। यस्ता किसिमका समस्या समाधानका लागि के कस्ता विकल्प हुन सक्छन्, सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

किसानलाई एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापनको तालिम दिने: साँच्चै आवश्यक परेमा मात्र, ठिक विषादी, ठिक मात्रामा प्रयोग गर्ने।
जैविक विषादी तथा वनस्पतिजन्य झोल प्रयोग गर्ने: निम, झोलमल, लसुन-खुर्सानी; Bt, ट्राइकोडर्मा।
पासो प्रयोग गर्ने: पहेँलो टाँसिने कार्ड, फेरोमोन र बत्तीका पासो।
प्राकृतिक शत्रु जोगाउने: लेडीबर्ड, माकुरा, भ्यागुता र चरा।
खेतीका राम्रा बानी अपनाउने: चक्रीय खेती, मिश्रित खेती, रोग सहन सक्ने जात, रोगी बिरुवा हटाउने, सफा बिउ।
कम्पोस्ट र गोबर मलसहितको प्राङ्गारिक खेतीतिर जाने; प्राङ्गारिक तरकारी महँगोमा पनि बिक्छ।
विषादी प्रयोग गर्नै परे सुरक्षा पोसाक लगाउने, सुरक्षित भण्डारण गर्ने र बाली टिप्नुअघि पर्खनुपर्ने अवधि पालना गर्ने।
विषादी अवशेष परीक्षण, स्वास्थ्य जाँच र सचेतना कार्यक्रमका लागि स्थानीय सरकारलाई अनुरोध गर्ने।

यी उपाय अपनाउँदा गाउँलेको स्वास्थ्य मात्र होइन, गाउँको वातावरण पनि जोगिन्छ।

ठ.

रासायनिक प्रदूषण भनेको के हो? यसका कारण र निराकरण गर्ने व्यावहारिक उपायहरू लेख्नुहोस्।

उत्तर

हानिकारक रसायनले हावा, पानी र माटो बिग्रनुलाई रासायनिक प्रदूषण भनिन्छ। विषादी, मल, डिटरजेन्ट, औद्योगिक फोहोर, प्लास्टिक, धुवाँ र ग्यास यस्ता रसायन हुन्।

कारण: विषादी तथा रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोग; डिटरजेन्ट मिसिएको फोहोर पानी सिधै खोलामा पठाउनु; कारखानाको फोहोर प्रशोधन नगरी छोड्नु; प्लास्टिक लगायत फोहोर जलाउनु; सवारी साधन तथा उद्योगको धुवाँ; फोहोरको जथाभाबी विसर्जन।

असर: मानिसमा रोग (विष लाग्ने, छाला तथा श्वासप्रश्वासका समस्या, क्यान्सर, पानीबाट सर्ने रोग); माछा, मौरी, चरा, माटोका उपयोगी जीवको मृत्यु; थुप्रिँदै जाने रसायनको खाद्यशृङ्खलामा बायोम्याग्निफिकेसन; माटोको उर्वराशक्ति घट्नु; लेउले ताल ढाकिनु; ग्यासबाट अम्लीय वर्षा र विश्वव्यापी उष्णता; पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन बिग्रनु।

निराकरणका व्यावहारिक उपाय: कम विषादी प्रयोग गर्ने (IPM, जैविक विषादी); कम्पोस्ट तथा गोबर मल प्रयोग गर्ने अनि रासायनिक मल सल्लाहअनुसार मात्र हाल्ने; फस्फेट नभएको डिटरजेन्ट छानेर ठिक मात्रामा प्रयोग गर्ने; फोहोर पानी सोक पिट वा प्रशोधन केन्द्रमा पठाउने; फोहोर छुट्याउने, घटाउने, पुनः प्रयोग र पुनःचक्रण गर्ने; प्लास्टिक कहिल्यै नजलाउने; कारखानाको फोहोर प्रशोधन गरेर मात्र छोड्ने; र सचेतना फैलाउने।

ड.

तपाईँको वरपर सिमेन्ट, सिसा, सेरामिक्स, प्लास्टिक, फाइबर, रासायनिक मल, साबुन, डिटरजेन्ट जस्ता औद्योगिक पदार्थका कारणले उत्पन्न प्रदूषणका बारेमा उल्लेख गर्दै यसका कारण र उचित व्यवस्थापनका बारेमा सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

(यो नमुना उत्तर हो। उत्तरमा आफ्नै क्षेत्रमा देखिएका कुरा लेख्नुपर्छ।)

के देखिन्छ: निर्माणस्थल तथा खुला बोराबाट सिमेन्टको धुलो हावामा उड्ने; बाटोछेउ वा नदीमा फालिएका सिसा, सेरामिक्सका टुक्राले मानिस र जनावरलाई काट्ने; प्लास्टिकका झोला, बोतलले ढल थुन्ने, नदीमा तैरिने, थुप्रोमा जलाउँदा विषालु धुवाँ निस्कने; मल बगेर पोखरीमा पुगी पोखरी लेउले हरियो हुने; घर तथा धारा-पँधेराबाट साबुनपानी खोलामा बगेर फिँज देखिने।

कारण: जथाभाबी फोहोर फाल्नु, फोहोर छुट्टाछुट्टै सङ्कलन नहुनु, फोहोर जलाउनु, अत्यधिक मल प्रयोग, सिधै नदीमा जाने ढल तथा सचेतनाको कमी।

व्यवस्थापन: घरमै फोहोर छुट्याउने (कुहिने, पुनःचक्रण हुने, अरू); कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाउने; प्लास्टिक, सिसा, धातु पुनःचक्रणका लागि कबाडीलाई बेच्ने; सिमेन्ट ढाकेर राख्ने, निर्माणस्थलमा पानी छर्कने; विज्ञको सल्लाहमा मल प्रयोग गर्ने, कम्पोस्ट थप्ने; फोहोर पानीका लागि सोक पिट बनाउने; प्लास्टिक कहिल्यै नजलाउने; नियमित फोहोर सङ्कलन तथा उचित ल्यान्डफिल साइटका लागि नगरपालिकालाई अनुरोध गर्ने।

कार्यपत्र (PDF, 4 पृष्ठ) शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →