अस्पतालमा जन्मिएको बच्चालाई नाम चाहिन्छ। सोह्र वर्ष पुगेकी किशोरीलाई नागरिकता चाहिन्छ। प्रहरीले समातेको मान्छेलाई ‘मलाई किन पक्राउ गर्नुभयो?’ भनेर सोध्न पाउनुपर्छ। यी तीन कुरा फरक देखिन्छन्, तर एउटै प्रश्नसँग जोडिएका छन्: मान्छे भएकै कारण मैले के के पाउनुपर्छ, र मैले के के गर्नुपर्छ?
‘मानव अधिकार’ यही प्रश्नमाथि लेखिएको आत्मपरक निबन्ध हो। यसमा एउटा ‘म’ ले जन्मदर्तादेखि मतदानसम्मको आफ्नो अनुभव भन्दै मानव अधिकार, बाल अधिकार र कर्तव्यका कुरा बुझाउँछ।
यस एकाइमा निबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द र समावेशक र समावेश्य शब्द सिकिन्छ, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, भूत, वर्तमान र भविष्यत् काल एउटै प्रणालीका रूपमा सिकिन्छ, ब, व र ओ को प्रयोग सिकिन्छ र आत्मपरक निबन्ध लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
पूर्वपठन: काम, सेवा र अधिकार
पाठको सुरुमा चारओटा चित्र छन्: गोरुले खेत जोतिरहेको किसान; हजुरआमालाई डोर्याएर हिँडाइरहेको बालक; जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा कागज बुझाउँदै गरेको मान्छे र कर्मचारी; कक्षामा पढाइरहेकी शिक्षक र विद्यार्थी। चित्रसँगैको अनुच्छेदले भन्छ: मान्छे विवेक भएको प्राणी हो, त्यसैले ऊ नियमभित्र रहेर अधिकार प्रयोग गर्छ र आफू, समाज र देशप्रतिको कर्तव्य पनि बिर्सँदैन। हरेक मान्छेको रोजगारी, पेसा र व्यवसाय सजिलो होस् र कसैको अधिकार नखोसियोस् भन्ने प्रयास भइरहन्छ।
निबन्ध पढ्नुअघि
आत्मपरक निबन्ध
निबन्ध भनेको कुनै एउटा विषयमा विचार मिलाएर लेखिएको गद्य रचना हो। निबन्धका दुई मुख्य किसिम छन्:
| किसिम | कसरी लेखिन्छ | चिन्ने उपाय |
|---|---|---|
| आत्मपरक | लेखकले आफ्नो अनुभव, भावना र विचारका आधारमा लेख्छन्। | ‘म’ बोल्छ; ‘सम्झिन्छु’, ‘मलाई लाग्छ’ जस्ता शब्द आउँछन्। |
| वस्तुपरक | तथ्य र सूचनाका आधारमा, लेखकको निजी कुरा नराखी लेखिन्छ। | ‘म’ हुँदैन; तथ्य, सङ्ख्या र उदाहरण आउँछन्। |
‘मानव अधिकार’ मा कानुनका कुरा पनि छन्, तर ती कुरा ‘मैले बुझेसम्म’, ‘सुनिन्छ’, ‘रे’ भन्दै एउटा मान्छेको अनुभवबाट आएका छन्। त्यसैले यो आत्मपरक निबन्ध हो।
‘मानव अधिकार’ लाई आत्मपरक निबन्ध भन्नुको मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मानव अधिकार भनेको के हो?
तपाईँले राम्रो काम गरेपछि पाउने पुरस्कार र अधिकार फरक कुरा हुन्। पुरस्कार कमाउनुपर्छ; मानव अधिकार कमाउनु पर्दैन। मान्छे भएर जन्मिएकै कारण हरेकले पाउने सुरक्षा र सुविधा मानव अधिकार हो। नेपालको कानुनले यसलाई चार शब्दमा बाँधेको छ: मान्छेको जीवन, स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादा सँग सम्बन्धित अधिकार।
यो अधिकार कसैले मनमा लागेर दिने कुरा होइन। यो कानुनमा लेखिएको छ, र कानुनका पनि तह हुन्छन्। निबन्धमा धारा, दफा, ऐन जस्ता शब्द आउँछन्, त्यसैले ती पहिले बुझौँ।
निबन्धमा ‘संविधान मुलुकको सर्वोच्च कानुन हो’ भनिएको छ। यसको अर्थ हो: देशका अरू सबै कानुन संविधानभित्र रहेर बन्छन्। ऐन संसद्ले बनाएको कानुन हो।
निबन्ध, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
पाठ्यपुस्तकमा निबन्ध दश अनुच्छेदमा छ। तल हरेक अनुच्छेद हाम्रै शब्दमा खोलिएको छ।
१. ‘म मानव हुँ’
निबन्धको पहिलो वाक्यले नै विषय भन्छ। ‘म’ ले धेरै वसन्त, अर्थात् धेरै वर्ष बिताइसकेको छ। बाल्यकाल अभिभावकको संरक्षणमा हाँसेर खेलेर छिट्टै बित्यो। अब उसले घर, परिवार र समाजबाट धेरै कुरा सिकेको बुझेको छ: ठुलालाई आदर गर्न, अधिकार र कर्तव्य बुझ्न र सामाजिक दायित्व पूरा गर्ने बाटोमा बिस्तारै अगि बढ्न।
‘अनेकौँ वसन्त पार गरिसकेको छु’ भनेको ‘धेरै वर्ष बिताइसकेको छु’ हो। वसन्त ऋतुले यहाँ पूरै वर्षको अर्थ दिएको छ।
२. जन्मदर्ता र नागरिकता
अभिभावकप्रति उसको ठुलो श्रद्धा छ। उहाँहरूले नै जन्मनेबित्तिकै उसको जन्मदर्ता गराउनुभयो, पढाइको प्रबन्ध मिलाउनुभयो र १६ वर्ष पुगेपछि नागरिकता बनाइदिनुभयो। नागरिकता पाउनु उसका लागि कागज पाउनु मात्र थिएन: त्यो नेपालको राष्ट्रिय पहिचान धारण गर्नु र आफूलाई असल नागरिकका रूपमा चिनाउनु थियो।
३. नागरिकता पाएको क्षण
नागरिकता हातमा परेको क्षण सम्झँदा ऊ भावुक हुन्छ: भित्रबाट राष्ट्रियताको भावना उर्लियो र उसले खुसीले गदगद हुँदै नेपाली धर्ती ढोग्यो। भनिन्छ, हरेक नागरिकले नागरिकता हातमा लिएपछि एक पटक जन्मभूमिलाई प्रणाम गर्छ, देशप्रतिको कर्तव्य सम्झन्छ र देशलाई कहिल्यै बिर्सँदैन।
४. असल नागरिकको कर्तव्य
अहिले ‘म’ स्वयंसेवी बनेको छ। सानोमा पनि उसले वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र असहायलाई सेवा गरेको थियो, तर अहिले मात्र एउटा कुरा राम्ररी बुझेको छ: त्यस्ता मान्छेले सेवा पाउनु दया होइन, उनीहरूको अधिकार हो। यो निबन्धको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्यमध्ये एक हो। ‘सहयोग गरिदिएँ’ र ‘उसको अधिकार पूरा गर्न सघाएँ’ मा ठुलो फरक छ।
नागरिकता भएपछि सरकारबाट धेरै सुविधा पाइने कुरा पनि उसले बुझेको छ। त्यसैले बिहान सूर्योदयसँगै उसमा राष्ट्रका लागि केही गरौँ भन्ने चेतना जाग्छ।
‘असहाय र वृद्धवृद्धाले सेवा पाउनु उनीहरूको अधिकार हो’ भन्ने बुझाइले कुन कुरा देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. संविधान र मानव अधिकार
उसले जानेको कुरा यति हो: संविधान सर्वोच्च कानुन हो; यसको भाग ३ मा मानव अधिकार र बाल अधिकारको व्यवस्था छ; धारा ३९ मा बालबालिकाको हक छ; राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग ऐन, २०६८ को दफा २ (च) ले मानव अधिकारको परिभाषा दिएको छ, जसमा जीवन, स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादा पर्छन्। नेपालले अनुमोदन गरेका अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका विषय पनि मानव अधिकारभित्रै पर्छन्।
यति कानुन नबुझे पनि उसलाई आफ्नो मूल कुरा थाहा छ: म मानव हुँ, त्यसैले स्वतन्त्र भएर बाँच्न पाउनुपर्छ। हिँडडुल गर्न, असल विचार भन्न, पढ्न, बिरामी हुँदा उपचार पाउन र सुरक्षित घरमा बस्न कसैले रोक्नुहुँदैन। उसको रीतिरिवाज र पेसामा कसैले हस्तक्षेप गर्नुहुँदैन।
६. स्वतन्त्रता, सम्पत्ति, संस्कृति, मतदान र चार खम्बा
हरेक व्यक्तिले वैध सम्पत्ति जोड्न र प्रयोग गर्न पाउँछ; आफ्नो चलनअनुसार सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिन पाउँछ; आफ्नो भाषा, संस्कृति, सभ्यता र लिपि जोगाउन पाउँछ। ‘म’ ले मतदाता परिचयपत्र बनाएर मतदान पनि गरिसकेको छ। उसको मतले गाउँ र देशको नेतृत्व छान्न मद्दत गर्छ।
यस अनुच्छेदको सबैभन्दा याद गर्नुपर्ने कुरा बाल अधिकारका चार खम्बा हुन्: बाँच्न पाउने अधिकार, विकास, संरक्षण र सहभागिता। खम्बाको उपमा राम्रो छ: घरको एउटा खम्बा हट्यो भने घर ढल्छ। त्यसरी नै चारमध्ये एउटा नभए बाल अधिकारको प्रत्याभूति, अर्थात् पक्का सुनिश्चितता, हुँदैन। त्यसैले ‘म’ भन्छ: बाल अधिकारमा खबरदारी गर्न, असल नेतृत्व छान्न र कर्तव्य पालन गर्न कसैले पछि हट्नुहुँदैन।
७. विविधतामा एकता
नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश हो, र ‘म’ लाई यस्तो देशको नागरिक हुनुमा स्वाभिमान छ। ऊ भन्छ: म पुरुष हुँ, तर महिला र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको व्यवहारभन्दा मेरो व्यवहारमा कुनै फरक छैन; म तराईको हुँ, तर पहाड र हिमालका मान्छे पनि म जस्तै हुन्। भोक र निद्रा सबैमा उस्तै छन्। विविधताभित्रको एकता र सहिष्णुता, अर्थात् फरक कुरा सहन सक्ने बानी, ले नेपाली विश्वमा उदाहरणीय बनेका छन्, र यही मानव अधिकारको सदुपयोग हो।
८. संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र तीन तह
बालबालिका, पुरुष, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका: हामी फरक नामले चिनिए पनि सबै मानव हौँ। ‘म’ लाई नीतिका सबै कुरा थाहा छैन, त्यसैले ऊ ‘रे’ भन्दै सुनेको कुरा बताउँछ: संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका क्षेत्रमा विशेष अधिकार तोकेको छ; मानवका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नागरिक र राजनीतिक अधिकार हुन्छन्; र सन् १९८९ मा बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धि जारी भएको छ। नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह तीनै तहले यी अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
यहाँ ‘रे’ को प्रयोग ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। यसले ‘मैले आफैँ जाँचेको होइन, सुनेको हुँ’ भन्ने बुझाउँछ।
९. गल्ती भयो भने के हुन्छ?
अधिकारको कुरा गर्दा आफूबाट पनि जानअनजानमा गल्ती हुन सक्छ। प्रहरीले पक्राउ गर्न सक्छ, र गल्ती हो कि होइन भन्ने टुङ्गो न्यायालयले गर्छ। यहाँ ‘म’ का मनमा धेरै प्रश्न उठ्छन्। निबन्धले प्रश्न मात्र सोध्छ, उत्तर दिँदैन; उत्तर नेपालको संविधानमा छन्।
| निबन्धको प्रश्न | संविधानको उत्तर |
|---|---|
| पक्राउको कारण खुलाइन्छ कि खुलाइँदैन? | कारण नबताई कसैलाई थुन्न पाइँदैन (धारा २०)। |
| पक्राउ परेपछि कहाँ लगिन्छ? | बाटोको समयबाहेक २४ घण्टाभित्र मुद्दा हेर्ने अधिकारीसमक्ष उपस्थित गराउनुपर्छ (धारा २०)। |
| शारीरिक र मानसिक यातना दिए के गर्ने? | थुनामा रहेकालाई यातना दिन वा अमानवीय व्यवहार गर्न पाइँदैन; यो दण्डनीय हो र पीडितले क्षतिपूर्ति पाउँछ (धारा २२)। |
| अदालतले नठहराएसम्म दोषी भन्न पाइन्छ? | कसुर प्रमाणित नभएसम्म अभियुक्तलाई कसुरदार मान्न पाइँदैन (धारा २०)। |
पक्राउ परेका मान्छेलाई कति समयभित्र मुद्दा हेर्ने अधिकारीसमक्ष ल्याउनुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
१०. ‘म’ को अठोट
नागरिकता पाएपछि उसलाई स्वतन्त्र भएर लेख्ने इच्छा थियो: पत्रपत्रिकामा लेख्ने, मानवीय समस्या पहिचान गर्ने, पर्चा, पम्प्लेट र सामाजिक सञ्जालबाट चेतना फैलाउने। अब ऊ मानव अधिकारवादी बन्ने अठोटमा छ। अधिकार नपाउनेका लागि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमार्फत भए पनि पहल गर्ने उसको सोच छ। तर उसले एउटा सीमा पनि बुझेको छ: अधिकारका लागि लड्दा कसैको चरित्रहत्या गर्नुहुँदैन र सबैको गोपनीयता राख्नुपर्छ।
यो अन्त्य निकै अर्थपूर्ण छ। अरूको अधिकारका लागि बोल्ने मान्छेले पनि अरूको अधिकार कुल्चन पाउँदैन। सामाजिक सञ्जालमा कसैको नाम लिएर नराम्रो लेख्नुअघि यो वाक्य सम्झनुहोस्।
निबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
निबन्धको विषयवस्तु मानव अधिकार र बाल अधिकार हो। यसको मुख्य सन्देश हो: मान्छे भएकै कारण हरेकले स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादासहित बाँच्न पाउनुपर्छ, र आफ्नो अधिकार माग्ने मान्छेले आफ्नो कर्तव्य र अरूको अधिकार पनि सम्झनुपर्छ।
निबन्धको संरचना
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| परिचय | १ | ‘म मानव हुँ’; बाल्यकाल र सिकाइ |
| विस्तार | २–९ | जन्मदर्ता, नागरिकता, कर्तव्य, संविधान, अधिकारका विषय, विविधता, राष्ट्रसङ्घ, गल्ती र न्याय |
| निष्कर्ष | १० | मानव अधिकारको पक्षमा लागिरहने प्रतिबद्धता |
भाषाशैली
- ‘म’ को बोली: ‘सम्झिन्छु’, ‘मैले बुझेसम्म’, ‘म त भन्छु’ जस्ता शब्दले पाठकसँग गफ गरे जस्तो लाग्छ।
- ‘रे’ को प्रयोग: कानुनका कतिपय कुरा सुनेको रूपमा भनिएको छ।
- प्रश्न: नवौँ अनुच्छेदमा प्रश्नैप्रश्न छन्, जसले ‘म’ को चिन्ता देखाउँछन्।
- लाक्षणिक शब्द: बाल अधिकारका ‘खम्बा’, वर्षका लागि ‘वसन्त’, लेख्नका लागि ‘कलम चलाउनु’।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| मान्यजन | आदर गर्नुपर्ने मान्छे |
| अग्रज | आफूभन्दा ठुला |
| दायित्व | आफूले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी |
| प्रबन्ध | कुनै काम राम्ररी सम्पन्न गर्न मिलाइने व्यवस्था |
| मनन | ध्यान दिएर गरिने सोचविचार |
| गदगद | खुसीले भरिएको |
| रूपान्तरित | अर्को रूपमा परिवर्तन भएको |
| अपाङ्गता | शरीरको कुनै अङ्गले राम्ररी काम नगर्ने अवस्था |
| धारा | संविधान, ऐन आदिको बुँदा; संविधानका बुँदालाई धारा भनिन्छ |
| दफा | ऐन, विधान आदिको बुँदा |
| ऐन | संसद्बाट बनेको कानुन |
| अनुमोदन | स्वीकृति |
| वञ्चित | पाउनुपर्ने कुरा नपाएको, ठगिएको |
| वैध | कानुनले मान्ने |
| चयन | छनोट |
| प्रत्याभूति | कुनै कुरा पक्का हुने सुनिश्चितता, ग्यारेन्टी |
| कार्यान्वयन | लागु गर्ने काम |
| खबरदारी | ध्यान दिन र सच्याउन गरिने सचेतना |
| बहुभाषिक | धेरै भाषा बोलिने |
| स्वाभिमान | आफ्नो इज्जतको गौरव |
| अल्पसङ्ख्यक | थोरै सङ्ख्या भएको |
| सहिष्णुता | सहन सक्ने क्षमता |
| महासन्धि | विभिन्न राष्ट्र मिलेर गरिएको सन्धि |
| निर्क्योल | निर्णय, टुङ्गो |
| निर्मम | मायारहित |
| अठोट | दृढ निर्णय, प्रतिज्ञा |
| गोपनीयता | निजी कुरा गोप्य राख्ने काम |
| मर्यादा | प्रतिष्ठा र महत्त्वको गरिमा |
‘मतदाता परिचयपत्र’ भनेको मतदान गर्नका लागि बनाइएको परिचयपत्र हो। ‘चरित्रहत्या’ भनेको झुटो वा नराम्रो कुरा फैलाएर कसैको इज्जत बिगार्ने काम हो।
समावेशक र समावेश्य शब्द
चामल, दाल र मकैलाई एकै शब्दमा के भन्ने? अन्न। यहाँ ‘अन्न’ छाता जस्तो छ; अरू शब्द त्यसमुनि ओत लाग्छन्।
अरू धेरै शब्दलाई आफूभित्र समेट्ने शब्दलाई समावेशक शब्द भनिन्छ। समावेशकभित्र पर्ने शब्दलाई समावेश्य शब्द भनिन्छ।
| समावेशक | समावेश्य |
|---|---|
| अन्न | चामल, दाल, मकै, कोदो |
| भाषा | नेपाली, मैथिली, गुरुङ, चेपाङ |
| ऋतु | वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त, शिशिर |
‘धातु’ को समावेश्य शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
‘मानव अधिकार’ निबन्धबाट दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.आफूले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारी
- ख.आफू जन्मिएको ठाउँ
- ग.आफ्नो प्रतिष्ठा र महत्त्वमाथिको गरिमा
- घ.धेरै उमेर भएका नागरिक
- ङ.न्याय दिलाउने ठाउँ
उत्तर
दिइएका शब्द पढी समावेशक र समावेश्य शब्दबारे छलफल गर्नुहोस्:
- क.अन्न: चामल, दाल, मकै, कोदो, भटमास
- ख.तरकारी: साग, सिमी, बोडी, करेला, काउली
- ग.फूल: सयपत्री, मखमली, लालीगुराँस, बाबरी, गुलाफ
- घ.कपडा: साडी, चोलो, सर्ट, पाइन्ट, कोट
- ङ.भाँडा: कुकर, डाडु, पन्यु, कराही, थाल
- च.भाषा: नेपाली, मैथिली, गुरुङ, राई, चेपाङ
- छ.किताब: मुनामदन, महाभारत, रामायण, शाकुन्तल, गौरी
- ज.पुरुष: हरि, श्याम, विनोद, सुजित, शाश्वत
- झ.महिला: रिता, लाक्पा, अङ्किता, रिहाना, सञ्चिता
- ञ.महादेश: एसिया, युरोप, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, अन्टार्टिका
छलफलका बुँदा
उपयुक्त समावेशक र समावेश्य शब्दका बिच जोडा मिलाउनुहोस्:
विषय, चरो, धातु, देश, खेल, ऋतु, हिमाल
नेपाल, फुटबल, चाँदी, गणित, सगरमाथा, डाँफे, हेमन्त, सयपत्री
उत्तर
दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: बाल्यकालीन, प्रणाम, दायित्व, आभास, रीतिरिवाज, मर्यादा, बहुभाषिक, विकृति
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: उपदेश, कर्तव्य, राष्ट्रिय, स्वास्थ्योपचार, अधिकारकर्मी, बहुसांस्कृतिक, राष्ट्रसङ्घ
टुक्रा टुक्रा गरी
‘मानव अधिकार’ निबन्ध पढी सोधिएका प्रश्नको मौखिक उत्तर दिनुहोस्:
- क.मुलुकको सर्वोच्च कानुन कुन हो?
- ख.असल नागरिकको कर्तव्य के हो?
- ग.मानव अधिकारका बारेमा कसले कुरा बुझाउनुभएको थियो?
- घ.नेपाली विश्वमा कसरी उदाहरणीय बन्ने गरेका छन्?
- ङ.निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदमा कुन कुन विषयवस्तु समेटिएको छ?
उत्तर
निबन्धको दोस्रो र तेस्रो अनुच्छेद (‘मलाई आफ्ना अभिभावकप्रति’ देखि ‘देशलाई बिर्सिँदैन’ सम्म) मौन पठन गर्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.म पात्रको जन्मदर्ता कसले गर्नुभएको थियो?
- ख.म पात्रको नागरिकता कति वर्षको हुँदा बनाइएको थियो?
- ग.म पात्रका लागि नागरिकता पाउनु भनेको के के पाउनु जस्तै थियो?
- घ.म पात्र किन खुसीले गदगद भएका थिए?
उत्तर
‘मानव अधिकार’ निबन्धका आधारमा दिइएका विषयवस्तुको क्रम मिलाएर कापीमा लेख्नुहोस्:
- पक्राउ परिरहँदा पक्राउ गर्नुको कारण खुलाइन्छ कि खुलाइँदैन भन्ने खुलदुली हुनु
- नागरिकता भएपछि सरकारबाट पाउने धेरै सुविधा पाउनु
- स्वतन्त्र भएर हिँडडुल गर्न तथा आफ्ना असल विचार व्यक्त गर्न रोकावट नहुनु
- सच्चा मानव अधिकारका पक्षमा लागिरहने मानव अधिकारवादी बन्ने अठोट गर्नु
- १६ वर्ष पुगेपछि मेरो नागरिकता बन्नु
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका क्षेत्रमा विशेष अधिकार निर्धारण गर्नु
- मलाई घर, परिवार र समाजले धेरै कुरा सिकाउनु
उत्तर
‘मानव अधिकार’ निबन्ध पढी दिइएका प्रश्नको सङ्क्षिप्त उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.नागरिकता पाएपछि म पात्रमा कस्तो प्रभाव परेको थियो?
- ख.मानिसले स्वतन्त्र भएर गर्न पाउने कुरा के के हुन्?
- ग.हामीले कसरी मानव अधिकारको प्रयोग गरिरहेका छौँ?
- घ.दण्डसजाय भोग्नुपर्दा कुन कुन कुरामा सचेत हुनु आवश्यक छ?
- ङ.संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका बारेमा कस्ता अधिकार निर्धारण गरेको छ?
उत्तर
‘मानव अधिकार’ निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदबाट चारओटा प्रश्न बनाउनुहोस्।
नमुना प्रश्न
व्याख्या गर्नुहोस्: मानवका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नागरिक र राजनीतिक अधिकार हुन्छन्।
नमुना व्याख्या
‘मेरो रीतिरिवाज र पेसा व्यवसायमाथि कसैबाट हस्तक्षेप हुनुहुँदैन।’ यस भनाइलाई निबन्धका आधारमा प्रस्ट पार्नुहोस्।
नमुना उत्तर
निबन्धको सातौँ अनुच्छेद (‘नेपाल एउटा बहुभाषिक’ देखि ‘सदुपयोग पनि हो’ सम्म) बाट मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस् र सारांश लेख्नुहोस्।
नमुना
‘मानव अधिकार’ निबन्धको सार लेख्नुहोस्।
नमुना सार
‘मानव अधिकार’ निबन्धका आधारमा मानव अधिकारका विषयक्षेत्रको कसरी उपयोग भएको पाउनुभएको छ, समीक्षा गर्नुहोस्।
नमुना समीक्षा
दयावीर सधैँ अस्पताल जान्छन्। पैसाको अभावले उपचार गर्न नसकेका मान्छे चिन्छन्, तिनलाई औषधी र खानेकुरा किनिदिन्छन् र उपचार नहुन्जेल हेरचाहमा खटिरहन्छन्। त्यस्तै तपाईँलाई पनि कोही कसैप्रति सेवा गर्ने इच्छा जाग्छ होला, किन र कुन कारणले त्यस्तो इच्छा जागेको हो, कारणसहित कक्षामा सुनाउनुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
भाषिक संरचना: काल
तल्ला कक्षामा वर्तमान, भूत र भविष्यत् काल बेग्लाबेग्लै पढिएको छ। यहाँ तीनैलाई एउटै प्रणालीका रूपमा हेरौँ।
तीन काल
क्रियापदले काम कहिले हुन्छ भन्ने समय बुझाउँछ। क्रियाले बुझाउने यही समयलाई काल भनिन्छ। काल तीन किसिमका छन्:
| काल | कहिलेको काम | उदाहरण | समय बुझाउने शब्द |
|---|---|---|---|
| भूत | भइसकेको | बिपनाले चिठी लेखिन्। | हिजो, अस्ति, पोहोर, गत वर्ष |
| वर्तमान | अहिले हुने वा सधैँ हुने | बिपना चिठी लेख्छिन्। | आज, अहिले, आजभोलि, हरेक दिन |
| भविष्यत् | पछि हुने | बिपना चिठी लेख्ने छिन्। | भोलि, पर्सि, आउँदो वर्ष, पछि |
काल चिन्ने उपाय क्रियापदको अन्त्य हो:
| कर्ता | भूत | वर्तमान | भविष्यत् |
|---|---|---|---|
| म | पढेँ | पढ्छु | पढ्ने छु |
| हामी | पढ्यौँ | पढ्छौँ | पढ्ने छौँ |
| तिमी | पढ्यौ | पढ्छौ | पढ्ने छौ |
| ऊ | पढ्यो | पढ्छ | पढ्ने छ |
| उनी (महिला) | पढिन् | पढ्छिन् | पढ्ने छिन् |
| उनीहरू | पढे | पढ्छन् | पढ्ने छन् |
| तपाईँ | पढ्नुभयो | पढ्नुहुन्छ | पढ्नुहुने छ |
यहाँ क्रियापदको रूप मात्र देखाइएको छ। भूत कालमा ‘पढ्’ ले कर्म लियो भने कर्ता ‘मैले’, ‘हामीले’, ‘उसले’ जस्ता रूपमा आउँछ; यो नियम तल छ।
काल बदल्दा ध्यान दिने कुरा
काल बदल्दा क्रियापद मात्र बदलेर पुग्दैन। यी तीन कुरा जाँच्नुहोस्:
- १.समय बुझाउने शब्द: ‘हिजो’ भएको वाक्य भविष्यत्मा लैजाँदा ‘भोलि’ बनाउनुपर्छ।
- २.कर्ताको ‘ले’: कर्म लिने क्रिया (सकर्मक) भूत कालमा गयो भने कर्तामा ‘ले’ चाहिन्छ: तिमी चारो हाल्छौ तर तिमीले चारो हाल्यौ।
- ३.पुरुष, लिङ्ग, वचन र आदर: यिनी काल बदलिँदा पनि उस्तै रहन्छन्। ‘सिक्दै छिन्’ को भूत काल ‘सिक्दै थिइन्’ हुन्छ; ‘थियो’ वा ‘थिए’ हुँदैन।
‘भोलि उनीहरू बजार जाने छन्’ लाई भूत कालमा लैजाँदा कुन वाक्य ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘तिमी खाना पकाउँछौ’ को भूत काल कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: भाषिक संरचना
दातारामले व्यावसायिक खेती गर्ने निर्णय लिएको, तालिम पाएको, परिवारसँग खेतबारीमा काम गरिरहेको र भविष्यमा अन्न फल्ने, युवा विदेश जानु नपर्ने कुरा भएको अनुच्छेद पढ्नुहोस्। त्यहाँ रेखाङ्कन गरिएका यी शब्दबारे छलफल गर्नुहोस्: लिनुभयो, पाउनुभयो, थाल्नुभयो, थालेका छन्, बोक्छन्, जान्छन्, गरिरहन्छन्, उब्जाउँछन्, फल्ने छ, पाउने छन्, जानुपर्ने छैन, पोख्ने छन्, हुने छ, लिने छ।
छलफलका बुँदा
दिइएका भूत, वर्तमान तथा भविष्यत् कालका क्रियापद पहिचान गरी अलग अलग तालिका बनाई कापीमा लेख्नुहोस्: खायो, भयो, आएँ, बसी, हिँड्यौँ, बस्छ, हिँड्छु, खान्छौ, पढ्छे, लेख्छन्, पढ्ने छु, जाने छौँ, आउने छस्, लेख्ने छौ, सुत्ने छ, भन्नुहुने छ, दिन्छे, लिन्छु, आउँछ्यौ, हुन्छ, बस्छिन्, भए, आए, लेख्यौँ, पढ्यौ, भनिन्, हेरी
उत्तर
उठ्छु, धुन्छु, खान्छु, जान्छु, पढ्छु, खेल्छु, फर्किन्छु जस्ता वर्तमान कालका क्रियापद प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
कोष्ठकमा दिइएका निर्देशनअनुसार दिइएका वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस्:
- क.सरिता कम्प्युटर सिक्दै छिन्। (भूत काल)
- ख.म दिनभरि गृहकार्यमा व्यस्त रहन्छु। (भविष्यत् काल)
- ग.तपाईँले हामीलाई नृत्य सिकाउनुभयो। (वर्तमान काल)
- घ.तिमी पोखरीका माछालाई चारो हाल्ने छौ। (भूत काल)
- ङ.उनीहरू फुटबल खेलेर विश्वप्रसिद्ध भए। (भविष्यत् काल)
उत्तर
वर्णविन्यास: ब, व र ओ
‘ब’ र ‘व’ बोल्दा प्रायः उस्तै सुनिन्छन्, र ‘ओ’ को ठाउँमा कतिपयले ‘वो’ लेखिदिन्छन्। यी नियमले सजिलो पार्छन्:
| के लेख्ने | कहाँ | उदाहरण |
|---|---|---|
| व | संस्कृतमा व भएका तत्सम शब्दमा | वर्ष, वैज्ञानिक, वृक्ष, वार्ता, विराम, वर्तमान |
| ब | संस्कृतमा ब भएका तत्सम शब्दमा | ब्रह्म, ब्राह्मण, बाहु, बहुमत, बाह्य, बृहत् |
| ब | तद्भव र नेपालीकै शब्दको सुरुमा | बतास, बारुलो, बिजुली, बोसो, बोक्रो, बराजु |
| व | अरबी, फारसी, अङ्ग्रेजी जस्ता भाषाबाट आएका केही शब्दमा | वकिल, वारिस, आवाज, वडा |
| व | नेपाली शब्दको बिचमा ओठ गोलो पारेर बोलिने ध्वनिमा | बटुवा, खुवा, चुवा, धुवाँ |
| ओ | शब्दको सुरुमा ‘ओ’ सुनिने नेपाली शब्दमा | ओखती, ओखर, ओखल, ओथारो, ओभानो |
ओखती संस्कृतको औषधी बाट र ओथारो अवस्तर बाट बदलिएर आएका हुन्। त्यसैले ‘वोखती’ वा ‘बोखती’ लेखिँदैन। ‘ओ’ स्वर हो, ‘वो’ भनेको व मा ओकार लागेको रूप हो।
तलकामध्ये शुद्ध शब्द समूह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘मानव अधिकार’ निबन्धबाट ‘ब’, ‘व’, ‘ओ’ प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका शब्द शिक्षकबाट सुनेर लेख्नुहोस्: ओखती, बतास, बारुलो, बिजुली, बेस, ओखल, बोक्रो, बोसो, बहुव्रीहि, विराम, ओथारो, वैदिक, वैज्ञानिक, ओखलढुङ्गा, वैभव, वैर, वैश्य, वर्ष, वार्ता, वार्षिक, वृक्ष, वृत्ति, बृहत्, बाहु, ओखर, ब्रह्मचारी, ब्राह्मण, ब्रह्मर्षि, ब्रह्मा, ओदान, वकिल, वारिस, वास्ता, वडा, वकालत, आवाज, फेवा, खुवा, चुवा, ओलाङचुङगोला, तौलिहवा, धुवाँ, ब्राह्मी, बहुमत, ओभानो, बोधार्थ, बधू, बटुवा, बाक्लो, बुच्चो, बिखालु, बराजु, वर्तमान, बाह्य, ब्रह्म, वैष्णव, वर्ग, ब्रह्माण्ड
समूह पारेर सम्झने तरिका
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ५ केरा खेती बारे हो। सुनाइ पाठ यहाँ सारिएको छैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ५ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.केरा विश्वको दुर्लभ फल हो।
- ख.केरा पाक्दा फरक फरक रङका पनि देखिन सक्छन्।
- ग.केरा स्वादिलो वस्तु हो, यसमा प्रशस्त पौष्टिक गुण पाइन्छ।
- घ.केरामा कुनै रोग लाग्दैन।
उत्तर
सुनाइ पाठ ५ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.केरामा कस्ता पौष्टिक तत्त्व पाइन्छन्?
- ख.केराका प्रजातिलाई कसरी छुट्याउन सकिन्छ?
- ग.नेपालका कुन कुन ठाउँमा केरा खेती राम्रो हुन्छ?
- घ.केरा कसरी रोपिन्छ?
उत्तर
अर्को प्रश्न
सिर्जना र परियोजना कार्य
आत्मपरक निबन्ध लेख्ने तरिका
- १.बुँदा टिप्नुहोस्: विषयमा तपाईँको आफ्नै अनुभव र विचार के के छन्?
- २.परिचय लेख्नुहोस्: विषयलाई आफूसँग जोड्ने दुई तीन वाक्य।
- ३.विस्तार लेख्नुहोस्: एउटा अनुच्छेदमा एउटा विचार, उदाहरणसहित।
- ४.निष्कर्ष लेख्नुहोस्: आफ्नो सङ्कल्प वा सन्देश।
- ५.‘म’ ले बोल्नुहोस्: यो आत्मपरक निबन्ध भएकाले ‘मलाई लाग्छ’, ‘म गर्छु’ जस्ता शब्द प्रयोग गर्नुहोस्।
‘देशप्रति मेरो कर्तव्य’ शीर्षकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस्।
नमुना निबन्ध
छाप्न मिल्ने PDF
- अध्ययन टिपोट 2 पृष्ठ
- थप चुनौतीपूर्ण अभ्यास प्रश्न 3 पृष्ठ उत्तरकुञ्जिका
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘ऋतु’ को समावेश्य शब्द कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘आउँदो वर्ष विद्यालयमा नयाँ पुस्तकालय ___।’ (खुल्: भविष्यत् काल)
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।
