जैविक विविधता र वातावरण

4.1.1 प्राकृतिक स्रोत भनेको के हो

बिहानदेखिका कामलाई सम्झौँ। हामी इँटा (माटोबाट बनेको), काठ (वनबाट ल्याइएको) वा ढुङ्गाले बनेको घरमा बिउँझन्छौँ। धारा वा मूलको पानी पिउँछौँ। माटोमा उब्जेको धान र दालबाट बनेको दालभात खान्छौँ। त्यो खाना दाउराको आगोमा वा जमिनमुनिबाट निकालिएको ग्यासमा पकाइन्छ। यी सबै कुरा प्रकृतिबाटै पाइएका हुन्।

प्रकृतिबाट पाइने र सजीवलाई उपयोगी हुने हरेक वस्तुलाई प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ। पानी, हावा, माटो, घाम, चट्टान र तिनमा पाइने खनिज, वन, जङ्गली बिरुवा र जनावर, कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास सबै प्राकृतिक स्रोत हुन्। यिनलाई खानाका रूपमा, इन्धनका रूपमा (कोइला, दाउरा, पेट्रोलियम) र उद्योगमा वस्तु बनाउने कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ: फर्निचरका लागि काठ, कपडाका लागि कपास, स्टिलका लागि फलामको धाउ, सिमेन्टका लागि चुनढुङ्गा। प्राकृतिक स्रोतबिना मानिस र अन्य जनावर बाँच्न सक्दैनन्, खेती गर्न सकिँदैन र उद्योग पनि चल्दैनन्। यसैले प्राकृतिक स्रोत सजीवका लागि प्रकृतिको वरदान हो।

4.1.2 प्राकृतिक स्रोतको वर्गीकरण

प्राकृतिक स्रोतलाई एकभन्दा बढी आधारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ।

कहाँबाट पाइन्छ भन्ने आधारमा:

• जैविक स्रोत सजीवबाट पाइन्छन्: वन, अन्नबाली, जङ्गली बिरुवा र जनावर, माछा, पशुपन्छी।
• अजैविक स्रोत निर्जीव वस्तुबाट पाइन्छन्: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज।

फेरि प्राप्त गर्न सकिने वा नसकिने आधारमा:

• प्रकृतिले पटक पटक फेरि भरिदिने स्रोतलाई नवीकरणीय प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ: हावा, पानी, घाम, वन पैदावार र माटो। हामीले सामान्य रूपमा प्रयोग गर्ने दरमै यी फेरि भरिने भएकाले सकिँदैनन्। हरेक वर्षको वर्षाले नदीमा फेरि पानी भरिदिन्छ; काटिएको रुखको ठाउँमा नयाँ रुख उम्रन सक्छ।
• सीमित मात्रामा मात्र पाइने र बन्न लाखौँ वर्ष लाग्ने स्रोतलाई अनवीकरणीय प्राकृतिक स्रोत भनिन्छ: कोइला, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, धातु र चट्टान। एक पटक सकिएपछि मानिसको जीवनकालभित्र यिनलाई फेरि प्राप्त गर्न सकिँदैन। संसारको धेरैजसो कोइला करिब 30 करोड वर्षअघि उम्रेका वनबाट बनेको हो।

4.1.3 जलस्रोत, जलाधार र सिमसारको महत्त्व

प्रकृतिमा पानी धेरै ठाउँमा र धेरै रूपमा पाइन्छ: वर्षा, हिउँ र बरफ, नदी, ताल, पोखरी, मूल र जमिनमुनिको पानी। यिनलाई जलस्रोत भनिन्छ। जलस्रोत मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्:

• सतही पानी: नदी, खोला, ताल, पोखरी र सिमसारमा जमिनमाथि रहेको पानी।
• भूमिगत पानी: माटो र चट्टानभित्र छिरेर जमिनमुनि पुगेको वर्षाको पानी। यो पानी मूल, इनार र ट्युबवेलबाट बाहिर निस्कन्छ।

जलाधार

वर्षा र खोलाको पानी जम्मा भएर सञ्चित हुने र पानीको ठुलो भण्डार बन्ने ठाउँलाई जलाधार भनिन्छ। पोखरी, ताल र जलाशय (बाँध बाँधेर बनाइएको ताल) जलाधार हुन्। जलाधार गाउँको सानो पोखरीदेखि कैयौँ किलोमिटर फैलिएको तालसम्म जुनसुकै आकारको हुन सक्छ। रारा ताल (मुगु), गोसाइँकुण्ड (रसुवा), घोडाघोडी ताल (कैलाली), बिसहजारी ताल (चितवन) र जगदीशपुर जलाशय (कपिलवस्तु) नेपालका केही मुख्य जलाधार हुन्। जगदीशपुर जलाशय सिँचाइका लागि सन् 1970 को दशकमा बनाइएको थियो। हाम्रा धेरै नदीमा पनि पानी बग्छ र सञ्चित हुन्छ।

जलाधार शब्दले अर्को कुरा पनि जनाउँछ। वर्षाको पानी बगेर एउटै नदी वा तालमा पुग्ने सम्पूर्ण भूभागलाई त्यस नदी वा तालको जलाधार क्षेत्र भनिन्छ। जलाधार क्षेत्रमा वन जोगाएर राखेमा त्यसको नदी वा तालमा सफा पानी भरिपूर्ण रहन्छ।

सिमसार

बाह्रै महिना वा वर्षको धेरैजसो समय पानीले भिजेको वा कम गहिरो पानीले ढाकेको जमिनलाई सिमसार भनिन्छ: दलदल, धाप, कम गहिरा ताल र तिनका हिलाम्मे, नर्कटले भरिएका किनार। बाह्रै महिना पानी रहने र वरिपरिको जमिन पनि सधैँ भिजेको र दलदले हुने भएकाले यहाँ विशेष किसिमका बिरुवा (नर्कट, कमल, अग्ला घाँस) र जनावर बस्छन्। पूर्वी तराईमा सप्तकोसी नदीको किनारमा रहेको कोशीटप्पु नेपालको सबैभन्दा चर्चित सिमसार हो।

प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न सिमसार र जलाधार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्:

1. यहाँ पाइने बिरुवा र जनावर (माछा, घोँगी, सिँगडा, कमलको जरा) मानिस र अन्य जनावरका लागि खाना हुन्।
2. यी धेरै बिरुवा र जनावरको वासस्थान (बस्ने ठाउँ) हुन्। माछा, भ्यागुता र अन्य जलचरले यिनको कम गहिरो पानीमा प्रजनन गर्छन्।
3. अन्यत्रको अति चिसो वा अति गर्मी मौसमबाट बच्न र बच्चा कोरल्न धेरै चरा वर्षको केही समय यहाँ बसाइँ सर्छन्।
4. यिनले वर्षाको पानी सञ्चित गर्छन् र पिउन, सिँचाइ गर्न, माछा पाल्न तथा अन्य काममा पानी दिन्छन्। बाढीको पानी सोसेर तलतिरका गाउँ र खेतलाई पनि जोगाउँछन्।
5. यिनले वरपरको तापक्रम सन्तुलित राख्छन्, जलचक्र (वाष्पीकरण, बादल र वर्षा) सञ्चालनमा सघाउँछन् र भूमिगत पानी फेरि भरिदिन्छन्।

प्राकृतिक स्रोत फेरि भरिने दरभन्दा छिटो प्रयोग गर्दै सकाउनु वा नष्ट गर्नुलाई प्राकृतिक स्रोतको विनाश भनिन्छ।

जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा धातु, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, काठ र पानीको खपत पनि बढ्छ। वन फेरि उम्रने दरभन्दा छिटो काटिन्छ। हरेक वर्ष डढेलो लाग्छ। धेरैजसो डढेलो मानिसले लगाउँछन् भने केही चट्याङले लाग्छन्। डढेलो लाग्दा हावा धुवाँले भरिन्छ, बाली जल्छ र वन्यजन्तुको वासस्थान नष्ट हुन्छ। डढेलो र वन फडानी दुवैले गर्दा जैविक विविधता घट्दै गएको छ। थोरै जमिनबाट धेरै उब्जनी लिन कतिपय किसानले रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी अनियन्त्रित रूपमा प्रयोग गर्छन्। त्यसले गर्दा समय बित्दै जाँदा माटोको उर्वराशक्ति घट्छ। उद्योग बढ्दै जाँदा तिनबाट निस्कने फोहोरले हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्छ र मानिसलाई सास फेर्न सफा हावा पाउन गाह्रो हुन्छ। जमिन पक्की बनाउँदा र धेरै पानी तान्दा भूमिगत पानीको सतह तल झर्छ। प्राकृतिक घटनाले पनि स्रोत नष्ट गर्छ: ज्वालामुखी फुट्दा वन जल्छ भने बाढी र पहिरोले माटो बगाउँछ।

प्राकृतिक स्रोतको विनाशका मुख्य कारण यस प्रकार छन्:

1. बढ्दो जनसङ्ख्या र असन्तुलित बसाइँसराइ: धेरै मानिसलाई धेरै खाना, पानी, इन्धन, जमिन र घर चाहिन्छ। धेरै मानिस एउटै ठाउँ (काठमाडौँ उपत्यका, तराईका सहर) मा बसाइँ सर्दा त्यहाँका स्रोतको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ भने गाउँ रित्तिन्छन्।
2. अव्यवस्थित कृषि प्रणाली: धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको प्रयोग, बालीका अवशेष जलाउने काम र गरा नबनाई भिरालो जमिनमा गरिने खेती।
3. वन फडानी र डढेलो।
4. प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक खपत: आवश्यकताभन्दा धेरै प्रयोग गर्नु र खेर फाल्नु।
5. हावा, पानी र माटोको प्रदूषण।
6. भविष्यको वास्ता नगरी स्रोत उपयोग गरिने औद्योगिक र प्राविधिक विकास।
7. प्राकृतिक प्रकोप: बाढी, पहिरो, खडेरी, भूकम्प।

हरेक घर, खेत र कारखानाबाट केही न केही फालिन्छ। घरबाट फलफूल र तरकारीका बोक्रा, बचेको खाना, धुलो, कागज, प्लास्टिकका झोला र बोतल निस्कन्छन्। उद्योगबाट ठोस टुक्राटाक्री, हानिकारक ग्यास र रसायन निस्कन्छन्। खेतबाट बाली भित्र्याएपछि पराल, भुस र ढोड निस्कन्छन्। यस्ता सबै अनावश्यक वस्तुलाई फोहोरमैला भनिन्छ। फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन नगर्दा त्यसले प्रदूषण गर्छ। त्यो प्रदूषणले हामीलाई र अन्य सजीवलाई गम्भीर हानि पुर्‍याउन सक्छ र वातावरणको सन्तुलन पनि बिग्रन्छ।

फोहोरमैला ठोस, तरल वा ग्यास अवस्थामा हुन सक्छ। यसलाई अर्को तरिकाले पनि वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

• कुहिने फोहोरलाई ब्याक्टेरिया र ढुसीले कुहाएर हानि नगर्ने पदार्थमा बदल्छन् र ती पदार्थ माटोमै फर्किन्छन्: बोक्रा, बचेको खाना, पात, कागज, सुती कपडा, गोबर।
• नकुहिने फोहोर सजीवले कुहाउन सक्दैनन्, वा कुहिन सयौँ वर्ष लाग्छ: प्लास्टिक, सिसा, धातुका बट्टा, ब्याट्री, पोलिथिनका झोला।

फरक फरक किसिमका फोहोरको व्यवस्थापन फरक फरक तरिकाले गर्नुपर्छ। फोहोरको उचित व्यवस्थापन गरेमा वातावरण सफा, स्वस्थ र सन्तुलित रहन्छ। उचित व्यवस्थापन नगरेमा त्यसले माटो र पानीसमेत प्रदूषित गर्छ। आज नेपाल र धेरै देशका सहरी स्थानीय तहका लागि फोहोरमैलाको व्यवस्थापन सबैभन्दा ठुलो समस्यामध्ये एक बनेको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र हरेक दिन 1,000 टनभन्दा निकै बढी फोहोर निस्कन्छ। त्यसको आधाभन्दा बढी भाग कम्पोस्ट मल बनाउन सकिने भान्साको फोहोर हो।

3R विधि

ठोस फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन गर्दा फोहोरको समस्या मात्र समाधान हुँदैन। यसबाट उद्योगलाई कच्चा पदार्थ पाइन्छ, प्राकृतिक स्रोत जोगिन्छन् र आम्दानी पनि हुन सक्छ। ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापन गर्ने सबैभन्दा राम्रा तरिकामध्ये एउटा 3R विधि हो:

• क.कम प्रयोग वा न्यूनीकरण (Reduce)
• ख.पुनः प्रयोग (Reuse)
• ग.पुनः चक्रण (Recycle)

क. कम प्रयोग वा न्यूनीकरण

प्राकृतिक स्रोत र वस्तुको प्रयोगमा मितव्ययिता अपनाएर कम फोहोर निकाल्नु र कम प्रदूषण गर्नु नै न्यूनीकरण हो। जस्तै:

• बजार जाँदा हरेक पटक नयाँ पोलिथिनको झोला ल्याउनुको सट्टा पटक पटक प्रयोग गर्न मिल्ने कपडा वा जुटको झोला लैजाने। पोलिथिनका झोला कम प्रयोग भए कम उत्पादन हुन्छन् र फाल्नुपर्ने फोहोर पनि कम हुन्छ।
• अनावश्यक प्याकिङ घरमा नल्याउने: चामल र दाल साना पोकामा किन्नुको सट्टा खुला किन्ने।
• रासायनिक मल र विषादी कम प्रयोग गर्ने: रासायनिक मलको सट्टा जैविक मल (कम्पोस्ट मल, गोबर) र हानिकारक कीटनाशक विषादीको सट्टा किरा नियन्त्रण गर्ने जैविक विधि (किरा खाने चरा, भ्यागुता र उपयोगी किरा) प्रयोग गर्ने।
• कागजका दुवैतिर लेख्ने; नयाँ किन्नुको सट्टा पुराना वस्तु मर्मत गर्ने।

ख. पुनः प्रयोग

कुनै वस्तुलाई नफाली उही वा अर्को कामका लागि फेरि प्रयोग गर्नुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। एउटै वस्तु फेरि प्रयोग गर्दा नयाँ वस्तु कम किन्नुपर्ने भएकाले कम उत्पादन हुन्छ र वातावरणमा पर्ने असर पनि घट्छ। जस्तै:

• बलियो एउटै झोला पटक पटक प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• आफूलाई नपुग्ने भएका लुगा लगाउने अरू कसैलाई दिन सकिन्छ।
• धुलो दुध, चकलेट र अन्य वस्तुका टिन, प्लास्टिकका बट्टा र सिसाका बोतलमा अन्न, पिठो, चियापत्ती, चिनी र नुन राख्न सकिन्छ। ठुला भाँडालाई गमलाका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
• चामल र पिठोका प्लास्टिकका बोरा तथा दुधका पोकाबाट बेर्ना हुर्काउने भाँडा बनाउन सकिन्छ।
• प्लास्टिक र सिसाका बोतलले कौसी, दलान वा बगैँचा सजाउन सकिन्छ।

ग. पुनः चक्रण

पुराना र प्रयोग गरिसकेका वस्तुलाई कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरी नयाँ वस्तु बनाउनुलाई पुनः चक्रण भनिन्छ। जस्तै:

• पुराना अखबार, किताब र कापीलाई कागज कारखानामा लुग्दी बनाएर नयाँ कागज बनाइन्छ।
• फलाम, तामा, पित्तल र आल्मोनियमका पुराना भाँडा र औजार तथा पुराना तार, सवारी साधन र मेसिनलाई पगालेर धातुका नयाँ भाँडा र सामान बनाइन्छ।
• प्लास्टिकका पुराना झोला, पाइप, बाल्टिन र भाँडालाई तताएर पगालिन्छ र नयाँ आकार दिएर प्लास्टिकका नयाँ सामान बनाइन्छ।

पुराना अखबार, बोतल र टिन कच्चा पदार्थ भएकाले नै कबाडीले ती किन्छन्। आल्मोनियमको हरेक बट्टाको पुनः चक्रण गर्दा धाउबाट नयाँ बट्टा बनाउन चाहिने ऊर्जाको करिब 95 % बचत हुन्छ।

यसरी ठोस फोहोरमैलाको व्यवस्थापनमा 3R विधि निकै उपयोगी हुन्छ।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्

यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: वातावरण, सिमसार, पुनः चक्रण, नवीकरणीय, अनवीकरणीय, जैविक विविधता, न्यूनीकरण। (तीनओटा शब्द चाहिँदैनन्।)

3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

4. चित्र हेरी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्