बादल नभएको एउटा रात। सहरका बत्तीभन्दा टाढा उत्तानो परेर आकाशतिर हेरौँ। हजारौँ तारा टिमटिमाइरहेका छन्। चन्द्रमा चम्किरहेको छ। एउटा चम्किलो थोप्लो भने पटक्कै टिमटिमाउँदैन: त्यो ग्रह हुन सक्छ। एक घण्टा पर्खेर फेरि हेरौँ। तारा त आकाशमा अर्कै ठाउँमा पुगिसकेका छन्!
तर तारा सरेका होइनन्, हामी सरेका हौँ। हामी बसेको पृथ्वी घुमिरहेको छ र पृथ्वीसँगै हामी पनि घुमिरहेका छौँ। यस एकाइमा आकाशमा के के छन् भन्ने पढिन्छ। दिन र रात किन हुन्छन्, ऋतु किन बदलिन्छन् र चन्द्रमाको आकार हरेक रात किन फेरिन्छ भन्ने पनि पत्ता लगाइन्छ।
आकाशीय पिण्ड
पृथ्वीबाट माथि हेर्दा देखिने सबै भाग आकाश हो। सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह र तारा सबै आकाशमै छन्। आकाशमा साना ठुला अनगिन्ती पिण्ड छन्। यिनलाई आकाशीय पिण्ड (खगोलीय पिण्ड) भनिन्छ।
सबै आकाशीय पिण्ड उस्तै हुँदैनन्।
- कुनै पृथ्वीको नजिक छन् र ठुला देखिन्छन् भने कुनै टाढा छन् र साना देखिन्छन्।
- कुनैको आफ्नै प्रकाश हुन्छ भने कुनै अरूको प्रकाश परेर मात्र चम्कन्छन्।
- कुनै आकाशमा सर्दै जान्छन् भने कुनै एकै ठाउँमा रहेजस्ता देखिन्छन्।
यस्तै फरकका आधारमा आकाशीय पिण्डलाई तारा, ग्रह, उपग्रह, पुच्छ्रेतारा, शिशुग्रह (चट्टानका साना “बच्चा ग्रह”) र उल्कामा छुट्याइन्छ।
हामी बस्ने पृथ्वी पनि एउटा आकाशीय पिण्ड हो। सजीव बाँच्न चाहिने हावा, पानी र तापक्रम भएको आकाशीय पिण्ड हालसम्म पृथ्वी मात्र भेटिएको छ।
धेरै पहिले मानिसहरू पृथ्वी स्थिर छ र सबैको बिचमा छ भन्ठान्थे। सूर्य, चन्द्रमा र तारा सबै पृथ्वीकै वरिपरि घुम्छन् भन्ने उनीहरूको विचार थियो। पछि वैज्ञानिकहरूले ध्यान दिएर अवलोकन गरे र नापे। पृथ्वी नै सूर्यको वरिपरि घुम्छ भन्ने उनीहरूले पत्ता लगाए।
त्यसो भए सूर्य आकाशमा किन सरेजस्तो देखिन्छ? बसमा यात्रा गर्दा बाटोछेउका घर पछाडितिर दौडिएजस्ता देखिन्छन्। तर घर त स्थिर छन्, बस पो गुडिरहेको छ। त्यस्तै पृथ्वी घुमिरहेकाले सूर्य हाम्रो वरिपरि घुमेजस्तो देखिन्छ।
रातमा फरक फरक समय र आकारमा देखिने आकाशीय पिण्ड चन्द्रमा हो। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुमेजस्तै चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि घुम्छ। चन्द्रमाको आफ्नै प्रकाश हुँदैन। सूर्यको प्रकाश परेर मात्र चम्कने भएकाले यसको उज्यालोबाट ताप झन्डै पाइँदैन। चन्द्रमा हरेक दिन फरक समयमा उदाउँछ र अस्ताउँछ।
तारा
तारा धेरै तातो र चम्किलो ग्याँसको विशाल गोलो हो। यो आफ्नै प्रकाशले चम्कन्छ। अँध्यारो रातमा हजारौँ तारा देखिन्छन्। आकाशभरि भएका ताराहरू त गनेर सकिँदैन।
तारा निकै ठुला हुन्छन्। सूर्य पनि एउटा तारा हो। यो मझौला खालको तारा हो। यो हामीबाट धेरै नजिक भएकाले अरू ताराभन्दा निकै ठुलो र चम्किलो देखिन्छ। सूर्यपछिको सबैभन्दा नजिकको तारा सूर्यभन्दा करिब 2 लाख 70 हजार गुणा टाढा छ।
ग्रह
ग्रह सूर्यको वरिपरि निश्चित बाटोमा घुम्ने ठुलो र गोलो आकाशीय पिण्ड हो। कुनै पिण्डको वरिपरि घुम्नुलाई त्यसको परिक्रमा गर्नु भनिन्छ। परिक्रमा गर्ने बाटोलाई कक्ष भनिन्छ। ग्रहको आफ्नै प्रकाश हुँदैन। यसमा सूर्यको प्रकाश परेर यो चम्कन्छ।
सूर्यको वरिपरि आठओटा ग्रह घुम्छन्। पृथ्वी तीमध्ये एउटा हो।
उपग्रह
केही ग्रहको वरिपरि तीभन्दा साना पिण्ड घुम्छन्। ग्रहको परिक्रमा गर्ने पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ। ग्रहको जस्तै उपग्रहको पनि आफ्नो निश्चित बाटो अर्थात् कक्ष हुन्छ।
चन्द्रमा पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो।
सौर्यमण्डल
सूर्य बिचमा छ। आठओटा ग्रह यसको वरिपरि घुम्छन् र ग्रहहरूको वरिपरि धेरै उपग्रह घुम्छन्। सूर्य र यसको वरिपरि घुम्ने सबै पिण्ड मिलेर एउटा परिवार बन्छ। यो परिवारलाई सौर्यमण्डल भनिन्छ। (सौर्य शब्द सूर्यबाट बनेको हो।)
सूर्यबाट क्रमैसँग आठओटा ग्रह र तिनका उपग्रह (चन्द्रमा) यस्ता छन्:
| क्र.स. | ग्रह | उपग्रहको सङ्ख्या (सन् 2026 सम्म) |
|---|---|---|
| 1. | बुध | 0 |
| 2. | शुक्र | 0 |
| 3. | पृथ्वी | 1 |
| 4. | मङ्गल | 2 |
| 5. | बृहस्पति | 115 |
| 6. | शनि | 293 |
| 7. | अरुण | 29 |
| 8. | वरुण | 16 |
यो क्रम सम्झन ग्रहका नामको पहिलो अक्षर जोडेर “बु-शु-पृ-म, बृ-श-अ-व” भन्न सकिन्छ।
पृथ्वीलाई सूर्यको एक पटक परिक्रमा गर्न लाग्ने समयलाई एक वर्ष भनिन्छ। यो करिब 365 दिन हो। चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक पटक परिक्रमा गर्न लाग्ने समयलाई एक महिना भनिन्छ। यो करिब 30 दिन हो (एउटा पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमासम्म 29½ दिन)।
ग्रहको परिक्रमा गर्ने पिण्डलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सूर्य अरू ताराभन्दा किन ठुलो र चम्किलो देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (आकाशीय पिण्ड)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. सूर्य चलायमान आकाशीय पिण्ड हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. आकाशमा अनगिन्ती ताराहरू रहेका छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. ताराहरू आफ्नै प्रकाशले चम्किएका हुन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. ताराहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. पृथ्वी सौर्य परिवारको एउटा सदस्य हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
तारा, चन्द्रमा, सूर्य, उपग्रह, ग्रह, पृथ्वी
ग्रहहरूले ______को परिक्रमा गर्छन्।
उत्तर
ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्।
ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ।
सूर्य एउटा मझौला खालको ______ हो।
उत्तर
सूर्य एउटा मझौला खालको तारा हो।
चन्द्रमाले करिब एक महिना लगाएर ______को परिक्रमा गर्छ।
उत्तर
चन्द्रमाले करिब एक महिना लगाएर पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।
पृथ्वीको एक मात्र उपग्रह ______ हो।
उत्तर
पृथ्वीको एक मात्र उपग्रह चन्द्रमा हो। (“ग्रह” शब्द प्रयोग हुँदैन।)
3. ग्रह र तिनका उपग्रहको सङ्ख्याको जोडा मिलाउनुहोस्
मङ्गल, शनि, शुक्र, बृहस्पति र पृथ्वीलाई तिनका उपग्रहको सङ्ख्यासँग जोडा मिलाउनुहोस्। छान्ने सङ्ख्या: 0, 1, 2, 62, 14 र 67।
उत्तर
| ग्रह | उपग्रहको सङ्ख्या |
|---|---|
| मङ्गल | 2 |
| शनि | 62 |
| शुक्र | 0 |
| बृहस्पति | 67 |
| पृथ्वी | 1 |
(14 बाँकी रह्यो: पहिले वरुणको सङ्ख्या 14 भनिन्थ्यो।) यी पुराना सङ्ख्या हुन्। सन् 2026 सम्म बृहस्पतिका 115 र शनिका 293 उपग्रह भेटिएका छन्। मङ्गल, शुक्र र पृथ्वीका सङ्ख्या बदलिएका छैनन्।
4. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्
क. ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलका मध्ये कुन ताराको उदाहरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. कुनको समय अवधि 24 घण्टा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. तलका मध्ये कुन भनाइ ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
5. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
आकाशीय पिण्डका उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
सूर्य, चन्द्रमा, तारा, ग्रह (जस्तै: पृथ्वी, मङ्गल र बृहस्पति), पुच्छ्रेतारा, शिशुग्रह र उल्का।
तारा र ग्रहबिच कुनै दुईओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
- ताराको आफ्नै प्रकाश हुन्छ। ग्रहको आफ्नै प्रकाश हुँदैन; यसमा सूर्यको प्रकाश परेर यो चम्कन्छ।
- तारा धेरै तातो ग्याँसका विशाल गोला हुन्। ग्रह तिनभन्दा धेरै साना र चिसा हुन्छन्।
- ग्रह सूर्यको वरिपरि घुम्छन्। तारा सूर्यको वरिपरि घुम्दैनन्।
- तारा टिमटिमाउँछन्। ग्रह नटिमटिमाई एकनासले चम्कन्छन्।
पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गरिरहेको सफा चित्र बनाई नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
- बिचमा सूर्य कोर्ने र त्यसको वरिपरि ठुलो घेरा (पृथ्वीको कक्ष) कोर्ने।
- त्यही घेरामा पृथ्वी कोर्ने।
- पृथ्वीको वरिपरि सानो घेरा (चन्द्रमाको कक्ष) र त्यसमा चन्द्रमा कोर्ने।
- दुवै घेरामा एकैतिर, घडीको सुईको उल्टो दिशामा घुमेको देखाउने तीर लगाउने।
- सूर्य, पृथ्वी, चन्द्रमा र दुवै कक्षको नाम लेख्ने।
आठओटा ग्रहमध्ये पृथ्वीमा मात्र सजीव रहन सक्नुको कारण के होला? प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
- पृथ्वी सूर्यबाट ठिक दुरीमा छ। यो बुध र शुक्रजस्तो धेरै तातो छैन, मङ्गल र त्यसभन्दा परका ग्रहजस्तो धेरै चिसो पनि छैन।
- यहाँ तरल पानी छ।
- यहाँ हावा छ। हावामा सास फेर्न अक्सिजन र बिरुवाका लागि कार्बन डाइअक्साइड छ।
- हावाका कारण तापक्रम ठिक रहन्छ। ओजोन तहले सूर्यका हानिकारक किरणबाट सजीवलाई जोगाउँछ।
के आकाशमा सूर्य केन्द्रमा रहेर बनेको सौर्यमण्डलजस्तै अन्य ताराका पनि ग्रह, उपग्रह रहेका होलान्? सोधखोज गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
छन्। धेरै अरू ताराको वरिपरि पनि ग्रह घुम्छन्। अरू ताराका ग्रहलाई एक्सोप्लानेट भनिन्छ। खगोलविद्हरूले पहिलो एक्सोप्लानेट सन् 1990 को दशकमा भेट्टाए। सन् 2025 सम्म 6,000 भन्दा बढी भेटिइसकेका थिए। तीमध्ये कतिपयका उपग्रह पनि हुन सक्छन्। पानी र जीवन हुन सक्ने ग्रह वैज्ञानिकहरू खोजिरहेका छन्।
पृथ्वीको चाल
पृथ्वी एउटा चलायमान आकाशीय पिण्ड हो। यो एकै समयमा दुई किसिमले चल्छ।
- यो लट्टुजस्तै आफ्नै अक्षमा घुम्छ। यसलाई पृथ्वीको परिक्रमण भनिन्छ।
- यो सूर्यलाई केन्द्र मानेर निश्चित कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छ। यसलाई पृथ्वीको परिभ्रमण भनिन्छ।
पृथ्वीको परिक्रमण
पृथ्वी जाँतोजस्तै गरी पश्चिमबाट पूर्वतिर आफ्नै अक्षमा निरन्तर घुमिरहन्छ। यस्तो चाललाई पृथ्वीको परिक्रमण (अक्ष भ्रमण) भनिन्छ। परिक्रमण र परिक्रमा उस्तै सुनिन्छन्, तर फरक हुन्: परिक्रमण भनेको आफ्नै अक्षमा घुम्नु हो भने परिक्रमा भनेको अर्को पिण्डको वरिपरि घुम्नु हो।
घुम्ने क्रममा पृथ्वीको सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा सूर्यको प्रकाश पर्छ भने अर्को आधा भागमा पर्दैन। प्रकाश परेको भागमा दिन हुन्छ भने प्रकाश नपरेको भागमा रात हुन्छ।
ग्लोबको बिचमा उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म एउटा डन्डी हुन्छ। ग्लोब यही डन्डीको वरिपरि घुम्छ। यो डन्डी ग्लोबको अक्ष हो। पृथ्वी पनि यस्तै एउटा काल्पनिक रेखाको वरिपरि घुम्छ। पृथ्वीको केन्द्र भएर उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म जाने यो काल्पनिक रेखालाई पृथ्वीको अक्ष भनिन्छ।
पृथ्वीको अक्ष सिधा ठाडो छैन, ढल्किएको छ। पृथ्वीको कक्ष रहेको समतल सतहलाई कक्षीय धरातल भनिन्छ। पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग 66.5° को कोणमा ढल्किएको छ। (ठाडोबाट हेर्दा यो 23.5° ढल्किएको छ।) विद्यालयको ग्लोब पनि यसैगरी ढल्काएर राखिएको हुन्छ।
पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक फन्को लगाउन एक दिन (24 घण्टा) लाग्छ। हरेक दिन पूरा हुने भएकाले यो चाललाई पृथ्वीको दैनिक चाल वा दैनिक गति पनि भनिन्छ। यसबाट दिन र रात हुन्छन्।
पृथ्वी घुम्ने भएकाले सबै ठाउँमा एकै समय हुँदैन। कुनै ठाउँमा सूर्य उदाउँदै गर्दा अर्को ठाउँमा अस्ताउँदै हुन्छ। पूर्वतिरका ठाउँमा सूर्य पहिले उदाउने भएकाले त्यहाँको घडी अगाडि हुन्छ। जस्तै: नेपालमा दिउँसो 3 बज्दा धेरै पूर्वतिरको जापानमा बेलुका 6 बजेर 15 मिनेट हुन्छ।
दिन र रात किन हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपालमा दिउँसो 3 बजेको छ। जापानमा कति बज्यो होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पृथ्वीको परिभ्रमण
पृथ्वी निश्चित कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छ। यो चाललाई पृथ्वीको परिभ्रमण (कक्ष परिभ्रमण) वा वार्षिक गति भनिन्छ। (वार्षिक भनेको वर्षमा एक पटक हुने हो।) सूर्यको एक फन्को लगाउन पृथ्वीलाई करिब 365 दिन अर्थात् एक वर्ष लाग्छ।
उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवको ठिक बिचबाट पृथ्वीलाई पटुकाजस्तै घेरेर जाने एउटा काल्पनिक रेखा छ। यसलाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। भूमध्यरेखाभन्दा उत्तरतिरको पृथ्वीको आधा भागलाई उत्तरी गोलार्ध भनिन्छ। नेपाल यसैमा पर्छ। भूमध्यरेखाभन्दा दक्षिणतिरको आधा भागलाई दक्षिणी गोलार्ध भनिन्छ।
वर्षभरि पृथ्वीको अक्ष अन्तरिक्षमा एकैतिर ढल्किएको हुन्छ। जुनमा उत्तरी गोलार्ध (नेपाल रहेको भाग) सूर्यतिर ढल्किन्छ भने डिसेम्बरमा सूर्यबाट उल्टोतिर।
पृथ्वी ढल्किएको अक्षमा घुम्दै सूर्यको परिक्रमा गर्ने भएकाले वर्षभरि पृथ्वीका सबै भागमा सूर्यको प्रकाश एकनासले पर्दैन। यसैका कारण:
- वर्षभरि दिन र रातको लम्बाइ घटबढ हुन्छ;
- ऋतु बदलिन्छन्: गर्मी, शरद्, जाडो र वसन्त।
नेपालमा सबैभन्दा लामो दिन 21 जुनतिर र सबैभन्दा छोटो दिन 21 डिसेम्बरतिर पर्छ। 21 मार्च र 23 सेप्टेम्बरतिर पृथ्वीभरि दिन र रात बराबर हुन्छन्।
ऋतु किन बदलिन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (पृथ्वीको चाल)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. पृथ्वीको परिक्रमणका कारण दिन र रात हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा एक फन्को लगाउन 365 दिन लगाउँछ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घडीको सुई घुम्ने दिशातिर घुम्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पृथ्वीको परिक्रमणका कारण विभिन्न ठाउँको समय फरक पर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. सूर्यबाट पृथ्वीको दुरी फरक परेअनुसार ऋतु परिवर्तन हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
छिटो, 66.5°, अक्ष, कक्ष, बराबर, ढिलो, 23.5°
पृथ्वीको केन्द्र हुँदै उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने काल्पनिक रेखालाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
पृथ्वीको केन्द्र हुँदै उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने काल्पनिक रेखालाई अक्ष भनिन्छ।
पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग ______ को कोणमा ढल्किएको छ।
उत्तर
पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग 66.5° को कोणमा ढल्किएको छ। (ठाडोबाट हेर्दा यो 23.5° हो।)
पृथ्वीको परिक्रमणका क्रममा सूर्यको प्रकाश सबैतिर एकनासले परेमा दिन र रात ______ हुन्छन्।
उत्तर
पृथ्वीको परिक्रमणका क्रममा सूर्यको प्रकाश सबैतिर एकनासले परेमा दिन र रात बराबर हुन्छन्।
पृथ्वीमा पश्चिमतिरकोभन्दा पूर्वतिरको समय ______ हुन्छ।
उत्तर
पृथ्वीमा पश्चिमतिरकोभन्दा पूर्वतिरको समय छिटो (अगाडि) हुन्छ।
3. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्
क. पृथ्वीलाई आफ्नो कक्षमा एक फन्को लगाउन कति समय लाग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. पृथ्वीमा ऋतु परिवर्तन हुनुको कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. पृथ्वीमा दिन र रात हुनुको कारण तलका मध्ये कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. सूर्य अस्ताउनुको कारण तलका मध्ये कुन होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
पृथ्वीको दैनिक गति र वार्षिक गतिबिच कुनै तीनओटा भिन्नता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- दैनिक गति पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्नु हो। वार्षिक गति पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्नु हो।
- दैनिक गतिमा 24 घण्टा (एक दिन) लाग्छ। वार्षिक गतिमा करिब 365 दिन (एक वर्ष) लाग्छ।
- दैनिक गतिबाट दिन र रात हुन्छन्। वार्षिक गति र ढल्किएको अक्षका कारण ऋतु बदलिन्छन् र दिनको लम्बाइ घटबढ हुन्छ।
पृथ्वीको परिक्रमणका कुनै दुईओटा असर उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
यीमध्ये कुनै दुई:
- दिन र रात हुन्छन्।
- ठाउँअनुसार समय फरक पर्छ।
- सूर्य, चन्द्रमा र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएजस्ता देखिन्छन्।
यदि पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग नढल्किई 90° मा ठाडो भएको भए के असर पर्थ्यो होला? कारण खुलाउनुहोस्।
उत्तर
- ऋतु हुँदैनथे। हरेक ठाउँमा वर्षभरि झन्डै उस्तै मौसम हुन्थ्यो।
- सबै ठाउँमा वर्षभरि हरेक दिन दिन र रात बराबर (12 घण्टा जति) हुन्थे।
कारण: पृथ्वीको कुनै पनि आधा भाग कहिल्यै सूर्यतिर वा सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किँदैनथ्यो। हरेक ठाउँले वर्षभरि उत्तिकै घाम पाउँथ्यो।
पृथ्वीका विभिन्न भागमा एकै समयमा पनि फरक फरक हावापानी पाइनुको कारण के हो?
उत्तर
- पृथ्वी गोलो छ। भूमध्यरेखानजिक घाम सिधा तल पर्ने भएकाले गर्मी हुन्छ। ध्रुवनजिक घाम छड्के परेर फैलिने भएकाले जाडो हुन्छ।
- पृथ्वीको अक्ष ढल्किएको छ। उत्तरी आधा भाग सूर्यतिर ढल्किँदा त्यहाँ गर्मी हुन्छ भने दक्षिणी आधा भागमा जाडो हुन्छ। अर्को समयमा यसको उल्टो हुन्छ।
- उचाइअनुसार पनि फरक पर्छ: हिमालजस्ता अग्ला ठाउँ तराईजस्ता होचा मैदानभन्दा चिसा हुन्छन्।
चित्र 8.10 मा सूर्यको परिक्रमा गर्दाका पृथ्वीका चार अवस्था देखाइएका छन्। हरेक अवस्थामा उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धलाई 1 देखि 8 सम्मका अङ्कले जनाइएको छ। हरेक अङ्कमा दिन रातभन्दा लामो, छोटो वा बराबर कस्तो हुन्छ? तालिका कापीमा सारेर भर्नुहोस्।
| उत्तरी गोलार्ध | दक्षिणी गोलार्ध |
|---|---|
| 1.सबैभन्दा छोटो दिन | 2. |
| 3. | 4. |
| 5. | 6. |
| 7. | 8. |
उत्तर
| उत्तरी गोलार्ध | दक्षिणी गोलार्ध |
|---|---|
| 1.सबैभन्दा छोटो दिन (सबैभन्दा लामो रात) | 2.सबैभन्दा लामो दिन (सबैभन्दा छोटो रात) |
| 3.दिन र रात बराबर | 4.दिन र रात बराबर |
| 5.सबैभन्दा लामो दिन (सबैभन्दा छोटो रात) | 6.सबैभन्दा छोटो दिन (सबैभन्दा लामो रात) |
| 7.दिन र रात बराबर | 8.दिन र रात बराबर |
1 र 2 को ठाउँमा उत्तरी ध्रुव सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किएको छ: उत्तरमा जाडो (डिसेम्बर)। 5 र 6 मा यो सूर्यतिर ढल्किएको छ: उत्तरमा गर्मी (जुन)। 3 र 4 तथा 7 र 8 मा अक्ष छेउतिर ढल्किएकाले सबैतिर दिन र रात बराबर हुन्छन् (मार्च र सेप्टेम्बर)।
चन्द्रमा र यसको कला
के हरेक साँझ आकाशमा चन्द्रमा देखिन्छ? केही दिन ध्यान दिएर हेर्दा हरेक साँझ नदेखिने रहेछ भन्ने थाहा हुन्छ। कुनै साँझ यो गोलो र चम्किलो हुन्छ भने कुनै साँझ पातलो हँसियाजस्तो। कुनै रात त यो देखिँदै देखिँदैन।
चन्द्रमा अन्डाकार (दीर्घवृत्ताकार) कक्षमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ। यसलाई करिब एक महिना लाग्छ। यो समयलाई चन्द्रमास (चन्द्रमहिना) भनिन्छ। चन्द्रमासको हरेक दिनलाई तिथि भनिन्छ।
चन्द्रमा हरेक दिन आफ्नो कक्षमा करिब 12° अगाडि बढ्छ: पूरा घेराको करिब तीस भागमध्ये एक भाग। यसरी यो करिब एक महिनामा पूरा घेरा घुम्छ। घुम्ने क्रममा चन्द्रमा कहिले सूर्य र पृथ्वीका बिचमा पुग्छ भने कहिले पृथ्वीको पल्लोपट्टि।
- औँसी: चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ। यसको उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ। अँध्यारो आधा भाग पृथ्वीतिर फर्केकाले दिन वा रात कुनै बेला पनि यो देखिँदैन। औँसीभन्दा केही दिन अघि पातलो चन्द्रमा बिहानीपख देखिन्छ भने केही दिन पछि साँझपख।
- पूर्णिमा: पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ। चन्द्रमाको पूरै उज्यालो आधा भाग हामीतिर फर्केको हुन्छ। रातभरि गोलो र चम्किलो चन्द्रमा देखिन्छ। यो घाम अस्ताउँदा उदाउँछ र घाम उदाउँदा अस्ताउँछ।
पूर्णिमापछि चन्द्रमा हरेक दिन करिब 50 मिनेट ढिलो उदाउँछ। यो सानो र कम उज्यालो पनि हुँदै जान्छ। यसरी उदाउने समय ढिलो हुँदै जाँदा औँसीको दिन चन्द्रमा झन्डै सूर्यसँगै उदाउँछ।
हामीले देख्ने चन्द्रमाका यी बदलिँदा आकारलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ।
शुक्लपक्ष र कृष्णपक्ष
औँसीदेखि पूर्णिमासम्म चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक दिन बढ्दै जान्छ। चन्द्रमासको यो आधा भागलाई शुक्लपक्ष भनिन्छ।
पूर्णिमापछि औँसीसम्म उज्यालो भाग हरेक दिन घट्दै जान्छ। यो आधा भागलाई कृष्णपक्ष भनिन्छ।
शुक्लपक्षका तिथिको नामअगाडि शुक्ल र कृष्णपक्षका तिथिको नामअगाडि कृष्ण लेखिन्छ। जस्तै: शुक्ल प्रतिपदा औँसीपछिको पहिलो दिन हो भने कृष्ण प्रतिपदा पूर्णिमापछिको पहिलो दिन।
एउटा पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमासम्मको समय एक चन्द्रमास हो।
अभ्यास (चन्द्रमा र यसको कला)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. चन्द्रमा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताउँछ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. औँसीको दिनभरि आकाशमा चन्द्रमा रहन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. अगिल्लो दिनभन्दा भोलिपल्ट चन्द्रमा 2 घण्टा ढिलो उदाउँछ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. शुक्लपक्षको साँझमा चन्द्रमाको उज्यालो हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. कृष्णपक्षको साँझमा चन्द्रमाको उज्यालो हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
शुक्लपक्ष, 60, औँसी, पूर्णिमा, 24, बढ्दै, घट्दै
औँसीपछि पूर्णिमासम्मको समयलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
औँसीपछि पूर्णिमासम्मको समयलाई शुक्लपक्ष भनिन्छ।
एक दिनमा ______ घण्टा हुन्छन्।
उत्तर
एक दिनमा 24 घण्टा हुन्छन्।
पृथ्वी र सूर्यका बिचमा चन्द्रमा परेको दिन ______ हो।
उत्तर
पृथ्वी र सूर्यका बिचमा चन्द्रमा परेको दिन औँसी हो।
कृष्णपक्षमा चन्द्रमाको आकार र उज्यालो ______ जान्छ।
उत्तर
कृष्णपक्षमा चन्द्रमाको आकार र उज्यालो घट्दै जान्छ। (“60”, “पूर्णिमा” र “बढ्दै” प्रयोग हुँदैनन्।)
3. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्
क. कुन तिथिमा चन्द्रमा साँझ उदाएर बिहान अस्ताउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. चन्द्रमाको कला देखिनुको कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने क्रममा सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी परेको छ। यो अवस्थामा चन्द्रमा कहिले र कस्तो देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. चित्र 8.16 मा जस्तो चन्द्रमा कहिले देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
चन्द्रमाको कला भनेको के हो?
उत्तर
चन्द्रमासभरि पृथ्वीबाट दिनदिनै देखिने चन्द्रमाका बदलिँदा आकारलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ: औँसीदेखि पातलो हँसिया र आधा चन्द्रमा हुँदै पूर्णिमासम्म र फेरि उल्टो क्रममा।
औँसी र पूर्णिमामा चन्द्रमा, पृथ्वी र सूर्यको अवस्थिति कस्तो हुन्छ? चित्र बनाएर देखाउनुहोस्।
उत्तर
- औँसी: चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा, एउटै रेखामा: सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वी।
- पूर्णिमा: पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा, एउटै रेखामा: सूर्य, पृथ्वी, चन्द्रमा।
हरेक चित्रमा चन्द्रमा र पृथ्वीको सूर्यबाट उल्टोतिर फर्केको आधा भाग कालो पारेर कोर्ने।
औँसीको दिन आकाशमा चन्द्रमा नदेखिनुको कारण के होला? कारण दिनुहोस्।
उत्तर
औँसीको दिन चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ। सूर्यको प्रकाश चन्द्रमाको सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा मात्र पर्छ। त्यो उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ। अँध्यारो आधा भाग पृथ्वीतिर फर्केकाले हामी केही पनि देख्दैनौँ। चन्द्रमा दिउँसो सूर्यसँगै आकाशमा हुन्छ र सूर्यको चहकमा हराउँछ।
यदि चन्द्रमा आफ्नै प्रकाशले चम्कने उपग्रह भएको भए यसको देखिने आकारमा के फरक पर्थ्यो होला, किन?
उत्तर
यो हरेक रात सधैँ पूरै गोलो देखिन्थ्यो। कला हुँदैनथे। कारण: यसको पूरै भाग आफैँ चम्किन्थ्यो। सूर्य जहाँ भए पनि र यसको जुनसुकै भागमा सूर्यको प्रकाश परे पनि केही फरक पर्दैनथ्यो।
डोल्माका आमाबुबा खेती गर्नुहुन्छ। बिहान चाँडै उठेर, घाम उदाउनुअघि चन्द्रमाको उज्यालोमा पाकेको धान काट्न सुरु गर्ने योजना उहाँहरूले बनाउनुभयो। चन्द्रमाको कलाका आधारमा कुन तिथिदेखि धान काट्न सुरु गर्दा उपयुक्त होला? कारणसहित सल्लाह दिनुहोस्।
उत्तर
पूर्णिमाको दिनदेखि सुरु गर्दा उपयुक्त हुन्छ। त्यसपछिको करिब एक हप्ता (कृष्ण प्रतिपदादेखि कृष्ण अष्टमीतिरसम्म) बिहानीपख धान काट्न सकिन्छ।
कारण:
- पूर्णिमामा पूरै गोलो चन्द्रमा रातभरि चम्कन्छ। झिसमिसेमा पनि यो पश्चिमी आकाशमा ठुलो र चम्किलो हुन्छ।
- पूर्णिमापछि चन्द्रमा हरेक रात ढिलो उदाउने भएकाले बिहानीपख यो आकाशमा अग्लोमै हुन्छ। करिब एक हप्तासम्म यो ठुलो र उज्यालो पनि रहन्छ।
- शुक्लपक्षमा चन्द्रमा बिहान हुनुअघि नै अस्ताउँछ: सुरुमा साँझै, त्यसपछि हरेक रात अलि ढिलो। पूर्णिमाअघिको एक दुई दिनबाहेक घाम उदाउनुअघिका घण्टा अँध्यारो हुन्छन्। घाम उदाउनुअघि धान काट्न यो समय काम लाग्दैन।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →