साँझ परेको छ र बत्ती गएको छ। आमा मैनबत्ती बाल्नुहुन्छ अनि थालको भात फेरि देखिन्छ। बाहिर कुकुर भुकेको सुनिन्छ। कुकुर देखिँदैन, तर यसको आवाज सुनिन्छ। एकछिनपछि “ट्याक्क” गरेर बत्ती आउँछ र राइस कुकर “घुँ…” गर्न थाल्छ।
प्रकाश, ध्वनि र विद्युत् तीन किसिमका ऊर्जा हुन्। ऊर्जा भएपछि मात्र कुनै काम हुन्छ। मानिस, बिरुवा र जनावरलाई बाँच्न विभिन्न किसिमका ऊर्जा चाहिन्छ।
- प्रकाश भएपछि हामी वरपरका वस्तु देख्छौँ। हरिया बिरुवालाई खाना बनाउन पनि प्रकाश चाहिन्छ।
- ध्वनिका कारण हामी कुरा गर्न, गीत गाउन र खतराको सङ्केत सुन्न सक्छौँ।
- विद्युत्बाट हाम्रा बत्ती, पङ्खा, फोन र राइस कुकर चल्छन्।
यस एकाइमा वस्तु कसरी देखिन्छन् र इन्द्रेनीमा किन धेरै रङ हुन्छन् भन्ने पढिन्छ। मादलबाट आवाज कसरी निस्कन्छ र टर्चलाइट कसरी बल्छ भन्ने पनि हेरिन्छ। अनि विद्युत्लाई सुरक्षित तरिकाले प्रयोग गर्न सिकिन्छ।
7.1 प्रकाश
देख्न हामीलाई आँखा चाहिन्छ। तर के आँखा भएर मात्र पुग्छ? राति अँध्यारो कोठामा जाँदा आँखा खुलै हुन्छन्, तर केही पनि देखिँदैन! त्यसैले देख्न अरू केही पनि चाहिन्छ। त्यो कुरा प्रकाश हो।
कुनै वस्तुबाट आएको प्रकाश हाम्रो आँखामा पुगेपछि मात्र त्यो वस्तु देखिन्छ। सूर्य, बत्ती र मैनबत्तीको ज्वालाबाट आफ्नै प्रकाश निस्कन्छ। फूल वा रुखबाट भने प्रकाश निस्कँदैन। तिनमा प्रकाश परेर फर्किन्छ र फर्किएको प्रकाशको केही भाग हाम्रो आँखामा पुग्छ। यसरी फूल देखिन्छ।
वस्तु देख्न मदत गर्ने ऊर्जालाई प्रकाश ऊर्जा भनिन्छ।
अँध्यारो कोठामा किन केही पनि देखिँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रकाशका स्रोत
दिउँसो सूर्यको प्रकाशमा हामी वस्तु देख्छौँ। राति वा अँध्यारो कोठामा प्रकाश हुँदैन। त्यस बेला बिजुलीबत्ती, टर्चलाइट, मैनबत्ती, टुकी वा चिराग बालेर अँध्यारो ठाउँका वस्तु देख्न सकिन्छ।
प्रकाश दिने वस्तुलाई प्रकाशको स्रोत भनिन्छ। यी दुई किसिमका हुन्छन्।
- प्राकृतिक स्रोत प्रकृतिमै पाइन्छन्: सूर्य र तारा।
- मानव निर्मित स्रोत मानिसले बनाएका हुन्: बिजुलीबत्ती, टर्चलाइट, मैनबत्ती र टुकी।
तलका मध्ये प्रकाशको प्राकृतिक स्रोत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दीप्त र अदीप्त वस्तु
आफ्नै प्रकाश भएको वस्तुलाई दीप्त वस्तु भनिन्छ। सूर्य, तारा, मैनबत्तीको ज्वाला र बलिरहेको बिजुलीबत्ती दीप्त वस्तु हुन्।
आफ्नो प्रकाश नभएको वस्तुलाई अदीप्त वस्तु भनिन्छ। लट्ठी, गिलास, किताब र ढुङ्गा अदीप्त वस्तु हुन्। हामी मानिस पनि अदीप्त नै हौँ। यिनमा प्रकाश परेपछि मात्र यी देखिन्छन्।
तलका मध्ये दीप्त वस्तु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पारदर्शी, अर्धपारदर्शी र अपारदर्शी वस्तु
झ्यालबाट बाहिर देखिन्छ? भित्ताबाट देखिन्छ? कुनै वस्तुबाट प्रकाश छिर्छ, कुनैबाट छिर्दैन। गरेर हेरौँ।
माथिको क्रियाकलापबाट यी कुरा थाहा हुन्छन्।
- प्रकाश सजिलै छिर्ने वस्तुलाई पारदर्शी वस्तु भनिन्छ। यसबाट वारपार स्पष्ट देखिन्छ। काँच, सफा पानी र हावा पारदर्शी हुन्। यिनको छाया झन्डै बन्दैन।
- थोरै मात्र प्रकाश छिर्ने वस्तुलाई अर्धपारदर्शी वस्तु भनिन्छ। यसबाट धमिलो मात्र देखिन्छ। तेल लगाएको कागज, सेतो प्लास्टिक र पातलो सेतो कपडा अर्धपारदर्शी हुन्। यिनको मधुरो छाया बन्छ।
- प्रकाश पटक्कै नछिर्ने वस्तुलाई अपारदर्शी वस्तु भनिन्छ। यसबाट केही पनि देखिँदैन। ढुङ्गा, माटो, काठ र बाक्लो कालो कपडा अपारदर्शी हुन्। यिनको गाढा छाया बन्छ।
तलका मध्ये अपारदर्शी वस्तु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कस्तो वस्तुको छाया सबैभन्दा गाढा हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रकाशका रङ
इन्द्रेनीबारेको कविता पढौँ र छलफल गरौँ।
सूर्यको प्रकाश सेतो देखिन्छ। तर सेतो प्रकाश वास्तवमा सात रङ मिलेर बनेको हुन्छ: रातो, सुन्तला, पहेँलो, हरियो, निलो, प्याजी (निर) र बैजनी। यी रङको अङ्ग्रेजी नामका पहिलो अक्षर बैजनीदेखि रातोसम्म जोड्दा VIBGYOR हुन्छ। रातोदेखि बैजनीसम्म जोड्दा ROYGBIV हुन्छ।
सूर्यको प्रकाश पानीको थोपा वा काँचको प्रिज्ममा छड्के परेर छिर्दा बाङ्गिन्छ। हरेक रङ फरक फरक गरी बाङ्गिन्छ: बैजनी सबैभन्दा बढी र रातो सबैभन्दा कम। त्यसैले रङहरू पङ्खाजस्तै फैलिएर एउटा धर्सो बन्छ। सेतो प्रकाश यसरी सात रङमा छुट्टिनुलाई प्रकाशको विच्छेदन भनिन्छ।
सूर्यको सेतो प्रकाशमा कतिओटा रङ हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सेतो प्रकाश यसका रङमा छुट्टिनुलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (7.1 प्रकाश)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. प्रकाशका कारण वस्तु देखिन्छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. आगाको ज्वाला अदीप्त वस्तु हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. हावा अपारदर्शी वस्तु हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. ढुङ्गाबाट प्रकाश सजिलै छिर्न सक्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. पानी परिसकेपछि घाम लाग्दा इन्द्रेनी देख्न सकिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
अदीप्त, मानव निर्मित, सात, प्राकृतिक, पारदर्शी, पाँच
सूर्य प्रकाशको ______ स्रोत हो।
उत्तर
सूर्य प्रकाशको प्राकृतिक स्रोत हो।
काठ ______ वस्तु हो।
उत्तर
काठ अदीप्त वस्तु हो। (यो अपारदर्शी पनि हो, तर त्यो शब्द बाकसमा छैन।)
सजिलै प्रकाश छिर्ने वस्तुलाई ______ वस्तु भनिन्छ।
उत्तर
सजिलै प्रकाश छिर्ने वस्तुलाई पारदर्शी वस्तु भनिन्छ।
इन्द्रेनीमा ______ रङ हुन्छन्।
उत्तर
इन्द्रेनीमा सात रङ हुन्छन्।
टर्चलाइट प्रकाशको ______ स्रोत हो।
उत्तर
टर्चलाइट प्रकाशको मानव निर्मित स्रोत हो। (“पाँच” चाहिँदैन।)
3. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. दिइएका मध्ये दीप्त वस्तु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. इन्द्रेनीमा कतिओटा रङ हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तपाईँ आफ्नो कोठामा धेरै घाम चाहिने बिरुवा रोप्न चाहनुहुन्छ। तलका मध्ये कस्तो झ्याल उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. आमा स्कुटरमा अफिस जानुहुन्छ। जाने बेला घाम सिधै आँखामा पर्छ र आँखा तिरमिराउँछन्। आँखा दुख्न थालेको कुरा आमाले तपाईँलाई भन्नुभयो। तपाईँ उहाँलाई के सुझाव दिनुहुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. बादल लागेको दिन घाम नदेखिए पनि उज्यालो हुन्छ, किन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
दीप्त वस्तुका दुईओटा उदाहरणसहित परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नै प्रकाश भएको वस्तुलाई दीप्त वस्तु भनिन्छ। उदाहरण: सूर्य र बलिरहेको मैनबत्ती। (तारा, अन गरिएको टर्चलाइट वा आगो पनि ठिक हुन्।)
पारदर्शी र अपारदर्शी वस्तुबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
- पारदर्शी वस्तुबाट प्रकाश सजिलै छिर्छ। यसबाट वारपार स्पष्ट देखिन्छ। उदाहरण: काँच।
- अपारदर्शी वस्तुबाट प्रकाश पटक्कै छिर्दैन। यसबाट केही पनि देखिँदैन र यसको गाढा छाया बन्छ। उदाहरण: काठ।
झ्यालमा राखिएको पारदर्शी काँचलाई अर्धपारदर्शी बनाउने दुईओटा उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै दुई:
- ट्रेसिङ पेपर, बटर पेपर वा तेल लगाएको कागज टाँस्ने।
- धमिलो प्लास्टिकको पाता टाँस्ने।
- सेतो रङको पातलो लेप लगाउने।
- साबुनको पातलो तह दल्ने।
पानी परिसकेपछि मात्र इन्द्रेनी देखिनुको कारण के हो?
उत्तर
इन्द्रेनी बन्न हावामा पानीका थोपा र सूर्यको प्रकाश एकै समयमा चाहिन्छन्। पानी परेपछि हावामा धेरै थोपा बाँकी रहन्छन्। घाम लाग्दा यसको प्रकाश थोपाभित्र पसेर सात रङमा छुट्टिन्छ र इन्द्रेनी देखिन्छ। हावामा थोपा नभए सूर्यको प्रकाश छुट्टिँदैन र इन्द्रेनी बन्दैन।
बाक्लो कुहिरो लागेका बेला सडकमा गाडी चलाउन गाह्रो हुन्छ, किन?
उत्तर
कुहिरो हावामा तैरिरहेका पानीका साना साना थोपा मिलेर बनेको हुन्छ। यो अर्धपारदर्शी हुन्छ। यसबाट थोरै प्रकाश मात्र छिर्छ र त्यो पनि चारैतिर छरिन्छ। त्यसैले चालकहरू सडक, अरू गाडी र मानिस स्पष्ट देख्न सक्दैनन् र दुर्घटना हुने डर बढ्छ। यस्तो बेला चालकहरू बिस्तारै गाडी चलाउँछन् र फग लाइट बाल्छन्।
तपाईँकी सानी बहिनी पानी नपरेको दिन इन्द्रेनी हेर्न चाहन्छिन्। उनको इच्छा पूरा गर्न तपाईँ के गर्नुहुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
यीमध्ये कुनै एक:
- घाम लागेको बिहान वा बेलुका सूर्यतिर पिठ्युँ फर्काएर उभिने। अगाडि पाइप वा स्प्रे बोतलबाट मसिनो गरी पानी छर्ने। छर्किएको पानीमा इन्द्रेनी देखिन्छ।
- क्रियाकलाप 7.4 गर्ने: बाटाको पानीमुनि राखेको ऐनामा घाम पार्ने र रङलाई सेतो कागजमा हेर्ने।
- काँचको प्रिज्म वा पानीको गिलास घाममा राख्ने र भुइँमा परेको प्रकाश हेर्ने।
7.2 ध्वनि
मादललाई हातले हान्दा यसको छाला छिटो छिटो यताउता हल्लिन्छ। यसरी हल्लिनुलाई कम्पन भनिन्छ। यही कम्पनबाट आवाज निस्कन्छ। बाँसुरी फुक्दा यसभित्रको हावामा कम्पन हुन्छ भने गितारको तार चलाउँदा तारमा कम्पन हुन्छ।
कम्पन भइरहेको वस्तुबाट उत्पन्न हुने ऊर्जालाई ध्वनि भनिन्छ। कुनै पनि वस्तुबाट आफैँ ध्वनि निस्कँदैन। पहिले हानेर, पिटेर, फुकेर, चलाएर वा हल्लाएर त्यसमा ऊर्जा लगाउनुपर्छ। त्यसपछि वस्तुमा कम्पन हुन्छ र आवाज सुनिन्छ।
ध्वनि निकाल्दा वस्तुलाई के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ध्वनिका स्रोत
ध्वनि उत्पन्न गर्न सक्ने वस्तुलाई ध्वनिको स्रोत भनिन्छ। मानिस, चराचुरुङ्गी, जनावर, टेलिभिजन, रेडियो, बाजा, घन्टी र अलार्म घडी सबै ध्वनिका स्रोत हुन्।
ध्वनिको प्रसारण
पर्खालपछाडि कुकुर भुक्छ। कुकुर देखिँदैन, तर आवाज सुनिन्छ। आवाज कानसम्म कसरी आयो? भुक्दा कुकुरको छेउको हावामा कम्पन हुन्छ। त्यस हावाको कम्पन छेउको अर्को हावामा सर्छ। यसरी कम्पन सर्दै सर्दै हाम्रो कानसम्म आइपुग्छ। ध्वनि हावाको एउटा भागबाट अर्को भागमा यसरी सर्दै जानुलाई ध्वनिको प्रसारण भनिन्छ।
ध्वनि जान कुनै न कुनै पदार्थ चाहिन्छ। यसलाई माध्यम भनिन्छ। ध्वनि यी माध्यमबाट जान सक्छ:
- ग्याँस, जस्तै: हावा (कोठाको अर्को छेउबाट साथीको आवाज);
- तरल, जस्तै: पानी (बाल्टिनका चम्चा);
- ठोस, जस्तै: धागो वा भित्ता (धागोको टेलिफोन)।
माध्यमका कणमा एकपछि अर्को गर्दै कम्पन हुन्छ। ध्वनि यसरी नै अगाडि बढ्छ।
केही पनि नभएको, हावा पनि नभएको ठाउँलाई शून्य ठाउँ (भ्याकुम) भनिन्छ। शून्य ठाउँमा कम्पन हुने कुनै कुरा नहुने भएकाले त्यहाँबाट ध्वनि जान सक्दैन। शून्य ठाउँमा मुखले बोलेको कसैलाई सुनिँदैन।
तलका मध्ये कुनबाट ध्वनि जान सक्दैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ठुलो, सानो, तिखो र धोद्रो ध्वनि
ध्वनि ठुलो वा सानो हुन सक्छ। यो तिखो (सिटी वा चराको चिरबिरजस्तो मसिनो) वा धोद्रो (ठुलो ढोल वा मेघ गर्जेजस्तो मोटो) पनि हुन सक्छ। यो कुरा केमा भर पर्छ?
- ठुलो वा सानो आवाज ध्वनि निकाल्न लगाइएको बलमा भर पर्छ। मादललाई जोडले हान्दा छाला धेरै हल्लिन्छ र आवाज ठुलो हुन्छ। बिस्तारै हान्दा छाला थोरै हल्लिन्छ र आवाज सानो हुन्छ। सुस्तरी बोल्दा सानो आवाज निस्कन्छ भने चिच्याउँदा ठुलो आवाज निस्कन्छ।
- तिखो वा धोद्रो आवाज वस्तु कस्तो छ र त्यसमा कति छिटो कम्पन हुन्छ भन्नेमा भर पर्छ। धातुका वस्तु र पातलो, छोटो, कसिएको तारमा धेरै छिटो कम्पन हुन्छ र तिखो आवाज निस्कन्छ। काठ, प्लास्टिक र मोटो, लामो, खुकुलो तारमा बिस्तारै कम्पन हुन्छ र धोद्रो आवाज निस्कन्छ।
रिना मादललाई जोडले हान्छिन्। आवाजलाई के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
हल्ला
नमिठो लाग्ने ठुलो र चर्को आवाजलाई हल्ला (कोलाहल) भनिन्छ। ठुलो हल्ला हुँदा हामी प्रायः कान थुन्छौँ। हल्लाबाट धेरै किसिमका हानि हुन्छन्।
- हल्लामा ध्यान भङ्ग हुन्छ। हल्ला भएको कक्षामा पढाएको कुरा बुझ्न गाह्रो हुन्छ।
- हल्ला भएको ठाउँमा एकअर्कासँग कुरा गर्न गाह्रो हुन्छ।
- लामो समयसम्म हल्ला हुने ठाउँमा बस्दा कानको सुनाइ शक्ति कमजोर हुन्छ।
- ठुलो हल्लामा बस्दा टाउको दुख्ने, रिस उठ्ने र चिन्ता लाग्ने जस्ता मानसिक समस्या हुन सक्छन्। शरीरको रक्त प्रवाहमा पनि नराम्रो असर पर्छ।
हल्लाबारेको कविता पढौँ र छलफल गरौँ।
धेरै हल्ला स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ। त्यसैले हामीले ध्वनि प्रयोगसम्बन्धी असल आचरण पालना गर्नुपर्छ:
- क.रेडियो, टेलिभिजन र बाजा सानो स्वरमा बजाउने।
- ख.ठुलो आवाज निकाल्ने मेसिन र कलकारखाना मानव बस्तीभन्दा टाढा बनाउने।
- ग.सिनेमा हल र नाचघर ध्वनि बाहिर नआउने गरी बनाउने।
- घ.विद्यालय र अस्पतालनजिक हर्न नबजाउने।
- ङ.बिनाकाम हर्न नबजाउने र ट्राफिक चिह्नको पालना गर्ने।
तलका मध्ये ध्वनि प्रयोगसम्बन्धी असल आचरण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (7.2 ध्वनि)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. ध्वनि एक प्रकारको ऊर्जा हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. ध्वनिका स्रोतबाट ध्वनि आफैँ उत्पन्न हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. ध्वनि प्रसारण हुन माध्यमको आवश्यकता पर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. गितारको पातलो तारबाट धोद्रो स्वर उत्पन्न हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. चर्को आवाज निकाल्ने कलकारखाना मानव बस्तीभन्दा टाढा बनाउनुपर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
तिखो, असल आचरण, कम्पन, मानसिक समस्या, ध्वनि, धोद्रो
रेडियो ______को स्रोत हो।
उत्तर
रेडियो ध्वनिको स्रोत हो।
ध्वनि उत्पन्न हुन वस्तुमा ______ हुनुपर्छ।
उत्तर
ध्वनि उत्पन्न हुन वस्तुमा कम्पन हुनुपर्छ।
कक्षाकोठाभित्र पनि ध्वनि प्रयोगको ______ पालना गर्नुपर्छ।
उत्तर
कक्षाकोठाभित्र पनि ध्वनि प्रयोगको असल आचरण पालना गर्नुपर्छ।
काठको वस्तुमा पिट्दाभन्दा धातुको वस्तुमा पिट्दा ______ ध्वनि उत्पन्न हुन्छ।
उत्तर
काठको वस्तुमा पिट्दाभन्दा धातुको वस्तुमा पिट्दा तिखो ध्वनि उत्पन्न हुन्छ।
लामो समयसम्म चर्को ध्वनि उत्पन्न हुने ठाउँमा बस्दा ______ देखा पर्न सक्छ।
उत्तर
लामो समयसम्म चर्को ध्वनि उत्पन्न हुने ठाउँमा बस्दा मानसिक समस्या देखा पर्न सक्छ। (“धोद्रो” चाहिँदैन।)
3. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. दिइएका मध्ये ध्वनिको स्रोत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. ध्वनिको प्रसारण कुनबाट हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तलका मध्ये कुन क्रियाले वस्तुमा कम्पन पैदा गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. तलका मध्ये कुन प्रकारको ध्वनि स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. कक्षामा शिक्षक हुनुहुन्न। कोही डेस्क बजाएर गीत गाइरहेका छन्, कोही ठुलो ठुलो स्वरले कराइरहेका छन्। पढ्न खोज्ने साथीहरू पढ्न सकिरहेका छैनन्। यो समस्या समाधान गर्न तलका मध्ये कुन उपाय उत्तम होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ध्वनि भनेको के हो?
उत्तर
वस्तुमा कम्पन हुँदा उत्पन्न हुने ऊर्जालाई ध्वनि भनिन्छ। कम्पन कानसम्म पुगेपछि हामी ध्वनि सुन्छौँ।
ध्वनिका स्रोतबाट ध्वनि कसरी उत्पन्न हुन्छ?
उत्तर
हानेर, पिटेर, फुकेर, चलाएर वा हल्लाएर ध्वनिको स्रोतमा ऊर्जा लगाइन्छ। यसरी ऊर्जा लगाउँदा वस्तु छिटो छिटो यताउता हल्लिन्छ, अर्थात् त्यसमा कम्पन हुन्छ। वस्तुको कम्पनबाट वरपरको हावामा पनि कम्पन हुन्छ र त्यो ध्वनि बनेर हाम्रो कानसम्म पुग्छ।
मादलमा बिस्तारै हान्दा सानो र बेसरी हान्दा ठुलो आवाज आउनुको कारण के हो?
उत्तर
बिस्तारै हान्दा मादलको छालामा थोरै कम्पन हुन्छ र सानो आवाज आउँछ। बेसरी हान्दा छालामा धेरै कम्पन हुन्छ र ठुलो आवाज आउँछ। जति धेरै बल लगाइन्छ, त्यति धेरै कम्पन हुन्छ र आवाज ठुलो हुन्छ।
तपाईँको घर वरपर ध्वनि उत्पन्न गर्ने स्रोत के के छन्? सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
जस्तै: गाडी र तिनका हर्न, लाउडस्पिकर, ठुलो स्वरमा बजाइएका टिभी र रेडियो, प्रेसर कुकरको सिटी, भुक्ने कुकुर, नजिकैको मिल वा कारखाना, घर बनाउँदाको आवाज, कराउने मानिस, बिहेको बाजा, चराचुरुङ्गी, मन्दिरको घन्टी।
अस्पतालबाहिरको सडकमा लामो समयदेखि ट्राफिक जाम छ। सबैलाई हतार भएकाले सबै जना ठुलो ठुलो स्वरमा हर्न बजाइरहेका छन्। यो समस्या समाधान गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
- चालकहरूले हर्न बजाउन छोड्नुपर्छ। हर्न बजाउँदा जाम खुल्दैन। अस्पतालका बिरामीलाई शान्त वातावरण चाहिन्छ।
- अस्पतालनजिक “हर्न निषेधित” चिह्न राख्नुपर्छ र हर्न बजाउने चालकलाई जरिमाना गर्नुपर्छ।
- ट्राफिक प्रहरीले गाडी मिलाएर जाम खोल्नुपर्छ।
- एम्बुलेन्सका लागि छुट्टै लेन बनाउनुपर्छ।
- केही हल्ला छेक्न सडक र अस्पतालबिच रुख रोप्नुपर्छ र पर्खाल लगाउनुपर्छ।
7.3 विद्युत्
विद्युत् परिपथ
टर्चलाइटबारेको कविता पढौँ र प्रश्नमा छलफल गरौँ।
घरमा स्विच अन गर्नेबित्तिकै बत्ती बल्छ। पङ्खा, टिभी वा राइस कुकर पनि तुरुन्तै चल्छन्। हरेक विद्युतीय उपकरण चल्न विद्युत् चाहिन्छ।
विद्युत् सुचालक तार भएर बग्छ। स्विचले आवश्यकताअनुसार विद्युत् बग्न दिन्छ वा रोक्छ।
विद्युत् खपत गर्ने उपकरण, विद्युत्को स्रोत, सुचालक तार र स्विच मिलेर एउटा बाटो बन्छ। यो बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
- स्विच अन गर्दा बाटो पूरा हुन्छ। परिपथमा विद्युत् बग्छ र चिम (बल्ब) बल्छ। यसलाई बन्द परिपथ भनिन्छ।
- स्विच अफ गर्दा बाटोमा खाली ठाउँ पर्छ। विद्युत् बग्न सक्दैन र चिम बल्दैन। यसलाई खुला परिपथ भनिन्छ।
परिपथमा विद्युत् बग्नुलाई विद्युत् प्रवाह भनिन्छ।
परिपथमा राखिएको चिम बलेको छैन। स्विच अफ छ। चिम किन बलेन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विद्युत्को प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सुरक्षाका उपाय
हाम्रो दैनिक जीवनमा विद्युत् धेरै उपयोगी छ। तर ध्यान नदिई प्रयोग गरे ठुलो दुर्घटना हुन सक्छ। विद्युत्बाट खतरनाक गरी करेन्ट लाग्न सक्छ र आगो पनि लाग्न सक्छ।
त्यसैले विद्युत्को प्रयोग गर्दा यी सुरक्षाका उपाय अपनाउनुपर्छ:
- क.प्लग वा सकेटमा औँला वा अरू कुनै वस्तु कहिल्यै छिराउनुहुँदैन।
- ख.नाङ्गो तारमा कुचालक टेप (इन्सुलेटिङ टेप) बेर्नुपर्छ। यो टेप कुचालकबाट बनेको हुन्छ। विद्युत् बग्न नदिने पदार्थलाई कुचालक भनिन्छ।
- ग.बिजुलीको काम गर्दा रबरको पन्जा लगाउनुपर्छ। रबर कुचालक हो।
- घ.विद्युत्सम्बन्धी कुनै सामान बिग्रिए तालिम पाएका बिजुली मिस्त्रीलाई बोलाएर बनाउन लगाउनुपर्छ।
- ङ.आफूभन्दा ठुला मानिसको अनुमति वा निगरानीबिना विद्युतीय सामान चलाउनुहुँदैन।
- च.बत्ती जाँदा, सर्ट सर्किट हुँदा (तारबाट झिल्का निस्कँदा), चट्याङ पर्दा र आगलागी हुँदा मुख्य स्विच अफ गर्नुपर्छ।
तारको नाङ्गो भाग बाहिर निस्केको छ। यसलाई केले छोप्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घरमा आगलागी भयो। तलका मध्ये के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (7.3 विद्युत्)
1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?
क. भिजेको हातले विद्युतीय उपकरण छुँदा केही हुँदैन।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सुचालक तार विद्युत्को स्रोत हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. स्विचको काम बत्ती बाल्नु र निभाउनु हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. खुला विद्युत् परिपथमा विद्युत् बहन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. बिजुलीको प्लग वा सकेटमा औँला घुसाउनुहुँदैन।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
कुचालक, विद्युतीय उपकरण, विद्युत् परिपथ, अन, विद्युत्, अफ
ड्राइसेल ______को स्रोत हो।
उत्तर
ड्राइसेल विद्युत्को स्रोत हो।
विद्युत्को स्रोत, सुचालक, स्विच र विद्युतीय उपकरण मिलेर बन्ने बाटोलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
विद्युत्को स्रोत, सुचालक, स्विच र विद्युतीय उपकरण मिलेर बन्ने बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
नाङ्गो तार देखेमा ______ले छोप्नुपर्छ।
उत्तर
नाङ्गो तार देखेमा कुचालकले (कुचालक टेपले) छोप्नुपर्छ।
बन्द विद्युत् परिपथमा स्विच ______ हुन्छ।
उत्तर
बन्द विद्युत् परिपथमा स्विच अन हुन्छ।
साना बालबालिकाले कहिल्यै पनि ______सँग खेल्नुहुँदैन।
उत्तर
साना बालबालिकाले कहिल्यै पनि विद्युतीय उपकरणसँग खेल्नुहुँदैन। (“विद्युत्” पनि ठिक हो। “अफ” चाहिँदैन।)
3. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. एउटा विद्युत् परिपथमा राखिएको बत्ती बलेन। तलका मध्ये कुन कारण हुन सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. विद्युत् परिपथमा सुचालक तारको काम के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. बत्ती बलेन भने के गर्दा राम्रो होला?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. तलका मध्ये कुन नभए विद्युत् परिपथ पूरा हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. तलका मध्ये कुन काम देखेमा तपाईँ रोक्नुहुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. चित्र 7.14 मा देखाइएका मध्ये कुन परिपथमा चिम बल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
विद्युत् परिपथको परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
विद्युत् बग्ने पूरा बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ। यो विद्युत्को स्रोत (सेल), सुचालक तार, स्विच र विद्युत् खपत गर्ने उपकरण (जस्तै: चिम) मिलेर बन्छ।
बन्द विद्युत् परिपथ र खुला विद्युत् परिपथमा दुईओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
- बन्द परिपथमा स्विच अन हुन्छ। खुला परिपथमा स्विच अफ हुन्छ (वा तार खुकुलो हुन्छ)।
- बन्द परिपथमा विद्युत् बग्छ र चिम बल्छ। खुला परिपथमा विद्युत् बग्दैन र चिम बल्दैन।
विद्युत्को प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने दुईओटा सावधानीका उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै दुई:
- प्लग वा सकेटमा कहिल्यै औँला नछिराउने।
- भिजेको हातले विद्युतीय सामान कहिल्यै नछुने।
- नाङ्गो तारमा कुचालक टेप बेर्ने।
- विद्युतीय सामान बनाउन बिजुली मिस्त्री बोलाउने।
- आगलागी, चट्याङ, सर्ट सर्किट वा बत्ती जाँदा मुख्य स्विच अफ गर्ने।
स्विच अफ गरिएको विद्युत् परिपथमा जडान गरिएको चिम बल्दैन, कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्विच अफ हुँदा परिपथमा खाली ठाउँ पर्छ। यो खुला परिपथ हो। खाली ठाउँबाट विद्युत् बग्न नसक्ने भएकाले चिमसम्म विद्युत् पुग्दैन।
एउटा विद्युत् परिपथ पूरा गर्न के के आवश्यक पर्छ?
उत्तर
- सेल वा ब्याट्रीजस्तो विद्युत्को स्रोत;
- बाटो बनाउन सुचालक तार;
- चिमजस्तो विद्युत् खपत गर्ने उपकरण;
- प्रायः बाल्न र निभाउन स्विच (स्विच भए त्यो अन हुनुपर्छ)।
यी सबै खाली ठाउँ नभएको एउटै पूरा बाटोमा जोडिनुपर्छ।
चित्र 7.15 मा देखाइएको परिपथको चिम बाल्न के गर्नुपर्ला? परिपथ कापीमा कोरेर पूरा गर्नुहोस्।
उत्तर
दुईओटा कुरा छुटेका छन्:
- सेल छैन। तल्लो तारको खाली ठाउँमा एउटा ड्राइसेल राख्नुपर्छ।
- स्विच खुला छ। यसलाई अन गर्नुपर्छ।
त्यसपछि बाटो पूरा हुन्छ र चिम बल्छ।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →