Science Playground
Book a Visit

← कक्षा ७ विज्ञान

पृथ्वी र अन्तरिक्ष

एकाइ 11 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 224–256

Read in English

यस एकाइमा 9 खण्ड
  1. आकाशीय पिण्ड
  2. 11.1 चट्टान
  3. अभ्यास (11.1 चट्टान)
  4. 11.2 ग्रहहरू
  5. अभ्यास (11.2 ग्रहहरू)
  6. 11.3 चन्द्रमा
  7. अभ्यास (11.3 चन्द्रमा)
  8. 11.4 ग्रहण
  9. अभ्यास (11.4 ग्रहण)

बागमतीको बगरमा भेटिने एउटा सानो ढुङ्गालाई हेरौँ। कुनै बेला यो समुद्रको पिँधमा बालुवा थियो होला। त्यसमाथि किलोमिटरौँ बाक्लो हिलो थुप्रिएर यो थिचियो, हिमालय उठ्दा माथि पुग्यो र मनसुनको वर्षाले यसलाई फेरि बगाएर तल ल्यायो। अब आकाश खुला भएको रातमा माथि हेरौँ। त्यहाँ देखिने चन्द्रमा 3,84,400 km टाढा रहेको चट्टानको गोलो पिण्ड हो। साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिमतिर होचोमा चम्कने “तारा” शुक्र ग्रह पनि हुन सक्छ। शुक्र जुनसुकै भट्टीभन्दा पनि तातो ग्रह हो।

यस एकाइमा खुट्टामुनिको जमिनदेखि टाउकोमाथिको आकाशसम्मका कुरा छन्। चट्टान कसरी बन्छन् र तिनको प्रयोग कसरी गरिन्छ, सौरमण्डलका आठओटा ग्रह कस्ता छन्, चन्द्रमा हरेक रात किन फरक आकारको देखिन्छ, हाम्रो पात्रोमा चन्द्र महिना र सौर महिनालाई कसरी मिलाइन्छ र ग्रहण लाग्दा वास्तवमा के हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ पढिन्छ।

आकाशीय पिण्ड

सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वी र ताराहरू सबै आकाशीय पिण्ड हुन्। अन्तरिक्षमा प्राकृतिक रूपमा रहेका वस्तुलाई आकाशीय पिण्ड भनिन्छ। यिनलाई खगोलीय पिण्ड पनि भनिन्छ। आकाशीय पिण्डलाई विभिन्न किसिममा बाँडिन्छ: तारा (सूर्यजस्तै आफ्नै प्रकाश हुने), ग्रह (पृथ्वीजस्तै कुनै ताराको परिक्रमा गर्ने) र उपग्रह (चन्द्रमाजस्तै कुनै ग्रहको परिक्रमा गर्ने)।

सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने ग्रह, तिनका उपग्रह, शिशुग्रह (क्षुद्रग्रह) र पुच्छ्रेताराहरूको समूहलाई सौरमण्डल (सौर्यमण्डल वा सौरपरिवार) भनिन्छ। पृथ्वी सौरमण्डलको एउटा ग्रह हो र अहिलेसम्म जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ठाउँ पनि यही हो। पृथ्वीको बाहिरी भाग र भित्री भागको पनि धेरैजसो अंश चट्टानले बनेको छ र त्यसमाथि माटोको पातलो तह छ।

ब्रह्माण्ड कति ठुलो छ, केले बनेको छ, कसरी सुरु भयो र सौरमण्डल कसरी बन्यो भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरू अझै खोजिरहेका छन्।

कालो अन्तरिक्षमा भरिभराउ देखिने हजारौँ साना चम्किला धब्बा र सेता, पहेँला, सुन्तला तथा राता रङका घुमाउरा आकृति
चित्र 11.1 हबल अल्ट्रा डिप फिल्ड: तन्काएको हातमा समातिएको चामलको दानाभन्दा पनि सानो आकाशको टुक्रा। हबल अन्तरिक्ष दूरबिनबाट यसको तस्बिर करिब 11 दिन लगाएर खिचिएको थियो। यसमा देखिने लगभग हरेक उज्यालो थोप्लो एउटा तारापुञ्ज हो। एउटा तारापुञ्जमा अरबौँ तारा हुन्छन्। फोटो: NASA and the European Space Agency. Edited by Noodle snacks, Public domain

11.1 चट्टान

नदीको बगरका ढुङ्गा, मन्दिरका ढुङ्गे खुड्किला वा बाटो खन्दा काटिएको पहाडको भिरलाई हेरौँ। पृथ्वीका यस्ता कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। चट्टान पृथ्वीको सतहमा पनि पाइन्छन् र भित्र गहिराइमा पनि।

एक वा एकभन्दा बढी खनिज मिलेर बनेको प्राकृतिक, कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। खनिजका कारण हरेक चट्टानको आफ्नै बनावट (छुँदा कस्तो लाग्छ), रङ र घनत्व (आफ्नो आकारको तुलनामा कति गह्रौँ) हुन्छ। उदाहरणका लागि, ग्रेनाइट तीन किसिमका खनिज मिलेर बनेको हुन्छ: खरानी रङको सिसाजस्तो क्वार्ट्ज, गुलाफी वा सेतो फेल्सपार र कालो टल्किने अभ्रक (माइका)।

माटो चट्टानबाटै बन्छ। हजारौँ वर्षसम्म वर्षा, गर्मी, जाडो र बोटबिरुवाका जराले चट्टानलाई झन् झन् ससाना टुक्रामा फुटाउँछ। ती टुक्रा मरेका बोटबिरुवा र जनावरका अवशेषसँग मिसिन्छन्। त्यसैले माटोमा सधैँ चट्टानका ससाना टुक्रा हुन्छन्: औँलाले अलिकति माटो मिच्दा बालुवाका कण छाम्न सकिन्छ।

माटोबारे कुन भनाइ सही हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

चट्टान बन्ने प्रक्रिया

प्रकृतिमा चट्टान कसरी बन्छन्? के कारखानामा चट्टान बनाउन सकिन्छ? (कारखानामा कङ्क्रिट वा इँटाजस्ता चट्टानजस्तै देखिने वस्तु बनाउन सकिन्छ। तर प्रकृतिका चट्टान बन्न हजारौँदेखि लाखौँ वर्ष लाग्छ। ती प्रायः जमिनमुनि गहिराइमा कुनै पनि कारखानामा प्रयोग नहुने ताप र चापमा बन्छन्।)

चट्टान बन्ने एउटा तरिका अहिले पनि हरेक नदीमा भइरहेको छ। नदी र झरनाको पानीले माटो, बालुवा, गिर्खा र बोटबिरुवा तथा जनावरका मृत शरीर र तिनका भाग बगाएर लैजान्छ। ताल वा समुद्रको पिँधमा पुगेपछि पानीको बहाव सुस्त हुन्छ र यी पदार्थ त्यहाँ थिग्रिएर तह बनाउँछन्। यसरी थिग्रिएर बसेका पदार्थलाई सेडिमेन्ट भनिन्छ। हरेक वर्ष पुरानो तहमाथि नयाँ तह थपिन्छ। माथिका तहको भारले तलका तह थिचिन्छन्, तिनबाट पानी निचोरिएर निस्कन्छ र पानीमा घुलेका खनिजले कणहरूलाई एकआपसमा टाँसिदिन्छ। धेरै लामो समयपछि सबैभन्दा तलका तह कडा भएर चट्टान बन्छन्।

पानी, घाम र तुसारोले चट्टान टुक्र्याउँछ(क्षयीकरण)नदीले बालुवा, माटोर ससाना ढुङ्गा बगाउँछ (भूक्षय)समुद्रटुक्रा समुद्रको पिँधमा थिग्रिन्छन्मरेका समुद्री जीवकाखोल डुब्छन्सबैभन्दा नयाँ तह माथिसबैभन्दा पुराना तह माथिको भारले थिचिएरर टाँसिएर कडा चट्टान बनेका छन्भार
चित्र 11.2 नदीबाट चट्टान कसरी बन्छ। वर्षा र मौसमले पहाडका चट्टान फुटाउँछ; नदीले ती टुक्रा बगाएर तल ल्याउँछ र समुद्रमा मिसिने ठाउँमा थुपार्छ। समुद्रको पिँधमा एकपछि अर्को तह थिग्रिँदै जान्छ र पुरिएर थिचिएका पुराना तह बिस्तारै कडा भएर चट्टान बन्छन्।

सबै चट्टान उस्तै हुँदैनन्:

  • कुनै कडा हुन्छन् भने कुनै नरम;
  • तिनका धेरै किसिमका रङ हुन्छन्;
  • कुनैका कण मसिना (साना) हुन्छन् भने कुनैका मोटा (ठुला);
  • कुनैको सतह खस्रो हुन्छ भने कुनैको चिल्लो;
  • कुनैलाई हथौडाले हिर्काउँदा पातला पत्र छुट्टिन्छन् भने कुनै डल्ला डल्ला भएर फुट्छन्।

चट्टानका प्रकार

चट्टान कसरी बनेका हुन् भन्ने कुराका आधारमा र तिनको कडापन, रङ, पत्र (तह) तथा बनावट पनि हेरेर चट्टानलाई मुख्य तीन प्रकारमा बाँडिन्छ:

  1. आग्नेय चट्टान: तातो पग्लिएको चट्टान सेलाएर कडा भएपछि बन्ने;
  2. पत्रे चट्टान: सेडिमेन्टका तह थिचिएर बन्ने;
  3. रूपान्तरित चट्टान (परिवर्तित चट्टान): जमिनमुनि गहिराइमा ताप र चापले कुनै चट्टान बदलिएर बन्ने।

1. आग्नेय चट्टान

पृथ्वीभित्र गहिराइमा निकै गर्मी हुने भएकाले त्यहाँ चट्टान पनि पग्लिन सक्छ। ग्यास घुलेको पग्लिएको चट्टानलाई म्याग्मा भनिन्छ। ज्वालामुखीबाट म्याग्मा सतहमा निस्केपछि यसलाई लाभा भनिन्छ। म्याग्मा वा लाभा सेलाएर कडा भएपछि आग्नेय चट्टान बन्छ। आग्नेय भनेको आगोसँग सम्बन्धित भन्ने हो; अङ्ग्रेजीको igneous शब्द पनि ल्याटिनको ignis, अर्थात् आगोबाट आएको हो।

म्याग्मा दुई ठाउँमा सेलाउन सक्छ:

  • पृथ्वीभित्र, जमिनमुनि गहिराइमा, हजारौँ वर्ष लगाएर बिस्तारै। यसका खनिजलाई बढ्ने समय पुग्ने भएकाले आँखाले देख्न सकिने ठुला मणिभ (क्रिस्टल) बन्छन्। ग्रेनाइट यसरी नै बन्छ।
  • सतहमा, ज्वालामुखीबाट निस्केको लाभाका रूपमा, केही दिन वा केही मिनेटमै छिटो। मणिभलाई बढ्ने समय नपुग्ने भएकाले ती निकै साना हुन्छन् वा बन्दै बन्दैनन्। प्युमिस र अब्सिडियन यसरी नै बन्छन्।
ग्यास भएको लाभाको फेनफोकैफोका भएर जम्छ (प्युमिस)लाभा केही दिन वा मिनेटमै सेलाउँछ:साना मणिभ, वा मणिभ नै हुँदैन (अब्सिडियन)जमिनजमिनमुनि गहिराइमै रहेको म्याग्माहजारौँ वर्षमा बिस्तारै सेलाउँछ:आँखैले देखिने ठुला मणिभ (ग्रेनाइट)म्याग्मा भण्डारमाथि उक्लिने म्याग्मालाभा
चित्र 11.3 आग्नेय चट्टान बन्ने ठाउँ। जमिनमुनि गहिराइमै रहेको म्याग्मा बिस्तारै सेलाएर ग्रेनाइटजस्ता मोटा कण भएका चट्टान बन्छन्। लाभाका रूपमा बाहिर निस्केको म्याग्मा सतहमा छिटो सेलाएर अब्सिडियन र प्युमिसजस्ता मसिना कण भएका वा काँचजस्ता चट्टान बन्छन्।

पृथ्वी सुरुमा बन्दा यसको पूरै सतह पग्लिएको अवस्थामा थियो। पृथ्वी सेलाउँदै जाँदा बनेको पहिलो ठोस सतह आग्नेय चट्टानको थियो। त्यसैले आग्नेय चट्टान सबैभन्दा पहिले बनेका, अर्थात् सबैभन्दा पुराना चट्टान हुन् र अरू प्रकारका चट्टान पछि यिनैबाट बनेका हुन्। यही कारणले आग्नेय चट्टानलाई प्राथमिक चट्टान पनि भनिन्छ। तर आग्नेय चट्टान आज पनि बनिरहेका छन्: जहाँ ज्वालामुखी फुट्छ, त्यहाँ।

जति बिस्तारै सेलायो, उति ठुला मणिभ

एउटै ग्रेनाइट म्याग्मालाई फरक फरक समय लगाएर सेलाइएको छ। स्लाइडरलाई “मिनेट” देखि “एक लाख वर्ष” सम्म सार्नुहोस् र मणिभ बढेको हेर्नुहोस्; त्यसपछि ग्यास थप्नुहोस्।

ह्यान्ड लेन्सबाट हेर्दा1 cm
पग्लिएको चट्टानमा ग्यासका फोका
मणिभको आकार
करिब 4 mm
चट्टान
ग्रेनाइट

हावामा वा पानीमा छिटिएको लाभा केही मिनेटमै जम्छ। मणिभ बन्ने समय नपाउने भएकाले यो कालो काँचजस्तो भएर जम्छ: अब्सिडियन।

ग्यास भएको लाभा हल्लाइएको सोडाजस्तै फेन निकाल्छ र फोकासहित जम्छ: प्युमिस। यो निकै हल्का हुने भएकाले पानीमा तैरिन्छ।

बगेको लाभा केही दिन वा हप्तामा सेलाउँछ। यसका मणिभ निकै साना हुने भएकाले माइक्रोस्कोपबिना देखिँदैनन्। यो रायोलाइट हो।

ग्यास भएको बगेको लाभा साना मणिभका वरिपरि फोकासहित जम्छ।

जमिनको सतहमुनि चिरोमा रहेको म्याग्मा सयौँ वर्षमा सेलाउँछ। यसका मणिभ करिब 1 mm का हुन्छन्: आँखाले मुस्किलले देखिने।

सयौँ वर्षमा सेलाउँदा ग्यासले बाहिर निस्कने समय पाउँछ: प्वाल हुँदैनन् र मणिभ करिब 1 mm का हुन्छन्।

जमिनमुनि गहिराइमा म्याग्मा निकै बिस्तारै सेलाउने भएकाले ठुला मणिभ बन्छन्: सेतो र गुलाफी फेल्सपार, खैरो क्वार्ट्ज र कालो अभ्रक। यो ग्रेनाइट हो।

जमिनमुनि गहिराइमा म्याग्मा निकै बिस्तारै सेलाउने भएकाले ठुला मणिभ बन्छन् र जम्नुभन्दा धेरै पहिले नै ग्यास निस्किसक्छ: प्वाल हुँदैनन्। यो ग्रेनाइट हो।

केही महत्त्वपूर्ण आग्नेय चट्टान

क. ग्रेनाइट। यो छिर्केमिर्के देखिने कडा र बलियो चट्टान हो। यो प्रायः सेतो, खरानी वा गुलाफी रङको हुन्छ र यसमा काला थोप्ला हुन्छन्। जमिनमुनि गहिराइमा बिस्तारै सेलाएर बनेकाले यसका कण आँखाले देखिने ठुला मणिभ (क्वार्ट्ज, फेल्सपार र अभ्रक) हुन्छन्। टल्काएपछि यो चिल्लो र राम्रो देखिने भएकाले कोठा र बरन्डाका भुइँ, भर्‍याङ, भान्छाका टेबुल, सडक, स्मारक र ऐतिहासिक भवनमा यसको प्रयोग गरिन्छ।

साना साना सेता, खरानी र काला कणले भरिएको फिक्का रङको ग्रेनाइटको ठुलो ढुङ्गा
चित्र 11.4 ग्रेनाइटको एउटा ठुलो ढुङ्गा। नजिकबाट हेर्दा यो जताततै छिर्केमिर्के देखिन्छ: जमिनमुनि गहिराइमा म्याग्मा सेलाउँदा बिस्तारै बढेका मणिभ, सेतो फेल्सपार, सिसाजस्तो खरानी रङको क्वार्ट्ज र कालो अभ्रक। फोटो: Chris Light, CC BY-SA 4.0

ख. प्युमिस। यो स्पन्जजस्तै प्वालैप्वाल भएको हल्का चट्टान हो। ग्यास भएको लाभा ज्वालामुखीबाट बाहिर फ्याँकिँदा ग्यासले त्यसभित्र फोका बनाउँछ (सोडाको बोतल खोल्दा पेयभित्र फोका बनेजस्तै)। फोका बाहिर निस्कन नपाउँदै लाभा कडा हुन्छ। प्युमिसमा धेरै हावा हुने भएकाले यसका धेरै टुक्रा पानीमा तैरिन्छन्। खुट्टाको कडा छाला खुर्केर हटाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

स-साना प्वालैप्वाल भएको, फेनजस्तो देखिने गाढा खरानी रङको ढुङ्गाको डल्लो
चित्र 11.5 प्युमिस: कडा भएको लाभाको फेन। ग्यासका फोकाले भरिएको हुनाले यो प्रायः पानीमा तैरिन्छ। फोटो: Mike Davis, CC0

ग. अब्सिडियन। ज्वालामुखी फुट्दा पृथ्वीको सतहमै बन्ने अब्सिडियन पनि एक किसिमको आग्नेय चट्टान हो। यसको लाभा निकै छिटो सेलाउने भएकाले मणिभ बढ्ने समय नै हुँदैन। त्यसैले अब्सिडियन प्राकृतिक काँच हो: चिल्लो, टल्किने र प्रायः कालो। यसलाई ज्वालामुखी काँच पनि भनिन्छ। यो फुट्दा घुमाउरा र छुराजस्ता धारिला किनारा बन्छन्। त्यसैले ढुङ्गे युगका मानिसहरूले यसबाट चक्कु र तीरका टुप्पा बनाउँथे।

चिल्ला, घुमाउरा र टल्किने सतह भएको कालो, काँचजस्तो ढुङ्गाको डल्लो
चित्र 11.6 अब्सिडियन, प्राकृतिक ज्वालामुखी काँच। फुटेको ठाउँमा सिपीजस्ता घुमाउरा सतह देखिन्छन्। फोटो: Dexter Perkins, CC0

ग्रेनाइटमा ठुला मणिभ हुन्छन्, तर अब्सिडियनमा लगभग हुँदैनन्। किन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

2. पत्रे चट्टान

पृथ्वीको सतहका चट्टानलाई पानी, हावा र घामले बिस्तारै फुटाउँछ। दिउँसोको गर्मी र रातिको चिसोले चट्टानमा चिरा पार्छ; चिरामा पसेको पानी जमेर बरफ हुँदा चिरा झन् फराकिलो हुन्छ; वर्षाको पानीले केही खनिज घोलेर लैजान्छ। चट्टान यसरी टुक्रिने र खिइने प्रक्रियालाई क्षयीकरण भनिन्छ। त्यसपछि बगेको पानी र हावाले ती टुक्रा बगाएर लैजान्छ; यसलाई भूक्षय भनिन्छ। ती टुक्रा नदी, ताल र समुद्रको पिँधमा पुगेर सेडिमेन्टका रूपमा थिग्रिन्छन्। हरेक वर्ष त्यसमाथि अझ थपिँदै जान्छ। माथिका तहको भारले कणहरूलाई एकआपसमा थिच्छ र पानीमा घुलेका खनिजले तिनलाई सिमेन्टजस्तै टाँसिदिन्छ। यसरी बनेको चट्टानलाई पत्रे चट्टान भनिन्छ।

तह तह मिलेर बन्ने भएकाले पत्रे चट्टानमा प्रायः बन्द किताबका पानाजस्ता पत्र देखिन्छन्। सेडिमेन्टमा पुरिएका मरेका बोटबिरुवा र जनावर जीवावशेषका रूपमा जोगिन सक्छन्। त्यसैले पत्रे चट्टानलाई पृथ्वीको इतिहासको अभिलेख मानिन्छ: यिनका पत्र र जीवावशेष अध्ययन गरेर पृथ्वी र यहाँका जीव कसरी बदलिँदै आए भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले थाहा पाउँछन्।

केही महत्त्वपूर्ण पत्रे चट्टान

क. चुनढुङ्गा। शङ्खे जीव र कोरलजस्ता समुद्री जनावरले कडा खोल र कङ्काल बनाउँछन्। ती मरेपछि यी खोल र कङ्काल समुद्रको पिँधमा थिग्रिएर तह तह थुप्रिन्छन्। माथिका तहले थिचेपछि तिनबाट चुनढुङ्गा बन्छ। यसका कण मसिना हुन्छन् र यो सेतो, खरानी, क्रिम, खैरो, रातो र कालो गरी धेरै रङको हुन्छ। चुनढुङ्गा मुख्य रूपमा क्याल्सियम कार्बोनेटले बनेको हुन्छ। चक र शङ्खको खोल पनि यही पदार्थले बनेका हुन्छन्। क्याल्सियम कार्बोनेट भएकाले चुनढुङ्गामा अम्लको एक थोपा खसाल्दा फोका उठ्छन्। सिमेन्ट र चुन बनाउने मुख्य कच्चा पदार्थ चुनढुङ्गा नै हो।

साना समुद्री जनावरका गोला, धर्सादार खोलले खाँदिएको खरानी रङको ढुङ्गाको डल्लो
चित्र 11.7 खोलहरूले बनेको चुनढुङ्गा: यसमा देखिने गोला आकृति लगभग 45 करोड वर्षअघि बस्ने साना समुद्री जनावरका खोल हुन्। धेरैजसो चुनढुङ्गा यसरी नै बन्छ, तर धेरै टुक्रामा खोलहरू देख्नै नसकिने गरी टुक्रिएका हुन्छन्। फोटो: James St. John, CC BY 2.0

ख. स्यान्डस्टोन। बालुवाका कण (मुख्य रूपमा क्वार्ट्ज र फेल्सपार खनिज) सिलिका, लेसिलो माटो (क्ले) वा क्याल्साइटजस्ता प्राकृतिक टाँसिने पदार्थले एकआपसमा टाँसिएर स्यान्डस्टोन बन्छ। यसलाई मिच्दा बालुवाका कण छामिन्छन् र केही कण हातमा पनि झर्छन्।

दानेदार, बलौटे सतह भएको हल्का खैरो रङको ढुङ्गाको ब्लक
चित्र 11.8 स्यान्डस्टोन: एकआपसमा टाँसिएका बालुवाका कण। मिच्दा कणहरू छामिन्छन्। फोटो: Darla Sondrol, CC0

ग. सेल। बालुवाभन्दा साना कणलाई सिल्ट भनिन्छ र सिल्टभन्दा पनि साना कणबाट क्ले बन्छ। मसिनो सिल्ट र क्ले मिलेर बनेको चट्टानलाई सेल भनिन्छ। यो प्रायः गाढा खरानी वा कालो रङको हुन्छ, धेरैजसो चट्टानभन्दा नरम हुन्छ र सजिलै पातला पत्रमा छुट्टिन्छ।

पातला चेप्टा पत्रमा छुट्टिँदै गरेको खरानी रङको चट्टानको भित्ता र यसको फेदमा थुप्रिएका फुटेका पत्र
चित्र 11.9 आल्प्स पर्वतको एउटा उपत्यकाको भित्तामा देखिएको, मसिनो हिलोबाट बनेको सेल। यो आफ्ना पातला पत्रमा चेप्टा टुक्रा भएर छुट्टिन्छ। फोटो: Vid Pogacnik, CC BY-SA 4.0

घ. सङ्गुटिका। गोलो परेका ससाना ढुङ्गा, गिर्खा र बालुवा प्राकृतिक सिमेन्टले टाँसिएर सङ्गुटिका बन्छ। यो ढुङ्गैढुङ्गा भरिएको कङ्क्रिटको पर्खालजस्तो देखिन्छ। यसलाई कङ्कड चट्टान पनि भनिन्छ।

मसिनो खरानी रङको भरावभित्र रहेका फरक फरक रङका धेरै गोला ढुङ्गाले बनेको चट्टान
चित्र 11.10 सङ्गुटिका: सिमेन्टले टाँसिएजस्ता खोलाका गोला ढुङ्गा, प्रकृतिले बनाएको कङ्क्रिटजस्तै। फोटो: Dexter Perkins, CC0

राजनले मुस्ताङको एउटा पहाडमा खोलको जीवावशेष भएको ढुङ्गा भेट्छन्। यो कुन प्रकारको चट्टान हुने सम्भावना बढी छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

3. रूपान्तरित चट्टान

पहाड माथि उठ्दा वा तहमाथि तह थुप्रिँदै जाँदा कुनै कुनै चट्टान पृथ्वीभित्र गहिराइमा पुरिन्छन्। त्यहाँ ती लामो समयसम्म ठुलो चाप र तापमा रहन्छन्। यस्ता चट्टान पग्लिँदैनन्, तर बदलिन्छन्: तिनका खनिज नयाँ ढाँचामा मिलेर बस्छन् र आंशिक वा पूर्ण रूपमा नयाँ खनिज बन्छन्। चट्टानको भौतिक रूप र प्रायः यसको रासायनिक बनोट पनि बदलिन्छ। यसरी एक किसिमको चट्टान बदलिएर बनेको अर्को किसिमको चट्टानलाई रूपान्तरित चट्टान भनिन्छ। अङ्ग्रेजीको metamorphic शब्द ग्रिकको meta, अर्थात् परिवर्तन र morphe, अर्थात् रूपबाट आएको हो। आग्नेय, पत्रे र अरू रूपान्तरित चट्टान पनि यसरी बदलिन सक्छन्। रूपान्तरित चट्टान पृथ्वीभित्र मात्र बन्छन्।

सेलनरम; माटोका चेप्टा तह,कण तहको लम्बाइमा खुकुलो गरी बसेकास्लेटकडा; सबै कण ठाडा फर्केका,त्यसैले ठाडा पत्रमा फुट्छगहिराइमा पुरिएरलाखौँवर्षसम्मचापताप
चित्र 11.11 सेलबाट स्लेट कसरी बन्छ। गहिराइमा पुरिएको नरम, पत्रे सेललाई दुवैतिरबाट थिचिन्छ र तलबाट तताइन्छ। यसका चेप्टा खनिज कण थिचाइको दिशासँग ठाडो पर्ने गरी मिलेर बस्छन्। त्यसैले नयाँ बनेको कडा चट्टान, स्लेट, चिल्ला पत्रमा छुट्टिन्छ।

हरेक रूपान्तरित चट्टान कुनै मूल चट्टानबाट बन्छ:

मूल चट्टान रूपान्तरित चट्टान
स्यान्डस्टोन क्वार्टजाइट
चुनढुङ्गा सिङ्गमरमर (मार्बल)
कोइला ग्रेफाइट
मडस्टोन वा सेल स्लेट; अझ बढी ताप र चापमा सिस्ट
ग्रेफाइट हिरा
ग्रेनाइट, डियोराइट निस
चम्किने मणिभ भएको, चिनीजस्तो देखिने सेतो ढुङ्गाको ब्लक
चित्र 11.12 सिङ्गमरमर: ताप र चापले बदलिएको चुनढुङ्गा। यसका कण बढेर साना चम्किला मणिभ बनेका छन्। फोटो: Nessa Eull, CC0
एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म फराकिला सेता र गाढा खरानी रङका छिर्केमिर्के पट्टा भएको ढुङ्गाको ब्लक
चित्र 11.13 निस (अङ्ग्रेजीमा Gneiss), ठुलो ताप र चापमा ग्रेनाइटबाट बनेको। यसका खनिज हल्का र गाढा पट्टामा छुट्टिएका छन्। फोटो: James St. John, CC BY 2.0

कुन जोडाले मूल चट्टान र त्यसबाट बन्ने रूपान्तरित चट्टान देखाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

चट्टानको महत्त्व

चट्टान पृथ्वीको सतह र भित्र जताततै पाइन्छन् र तिनलाई धेरै कामका लागि प्रयोग गरिन्छ:

  • क.घर, अन्य भवन, पर्खाल र सडक बनाउन।
  • ख.स्मारक र मूर्ति कुँद्न: पाटनको कृष्ण मन्दिर पूरै ढुङ्गाले बनेको छ।
  • ग.घर र मन्दिरको छाना छाउन: पहाडमा स्लेटका छाना धेरै देखिन्छन्।
  • घ.घर र मठमन्दिर सजाउन: विभिन्न किसिमका सिङ्गमरमर।
  • ङ.घरका परम्परागत औजारका रूपमा: अन्न पिँध्ने जाँतो, कुट्ने ओखल र मसला पिँध्ने सिलौटो र लोहोरो।
  • च.रत्नका रूपमा: चट्टानमा पाइने खनिजलाई काटेर बहुमूल्य रत्न बनाइन्छ।
  • छ.चुनढुङ्गाबाट सिमेन्ट र चुन बनाउन।
  • ज.चट्टानका पत्र र जीवावशेषबाट पृथ्वीको उत्पत्ति र इतिहास अध्ययन गर्न।
ढुङ्गा ओछ्याइएको गाउँको गल्ली, सुक्खा ढुङ्गाका पर्खालबिच ढुङ्गाका खुड्किला र स्लेटका खरानी रङका पाताले छाएका ढुङ्गाका घर; एक जना महिलाले पिठ्युँमा ठुलो डोको बोकेकी छन्
चित्र 11.14 गोरखाको बारपाक: ढुङ्गाका घर र स्लेटका छाना। स्लेट चेप्टा पातामा छुट्टिने भएकाले यसको छानाबाट वर्षाको पानी सजिलै बगेर जान्छ। फोटो: Krish Dulal, CC BY-SA 3.0

नेपालमा पाइने केही प्रमुख चट्टान

चट्टान पाइने स्थान उपयोग
सङ्गुटिका खोलानाला र नदी किनार घर बनाउन
स्यान्डस्टोन खोलानाला र नदी किनार निर्माण र सजावट
क्वार्टजाइट र सिलिका धेरै भएका अन्य कडा ढुङ्गा खोलानाला र नदी किनार जाँतो, लोहोरो, सिलौटो, घट्टका ढुङ्गा
चुनढुङ्गा गोदावरी, भैँसे, चोभार, उदयपुर, जोगीमारा चुन र सिमेन्ट बनाउन
सिङ्गमरमर गोदावरी घर, भवन र मन्दिरको भुइँ
स्लेट तनहुँको बन्दीपुर, ललितपुर घरको छाना छाउन र लेख्ने पाटी बनाउन

अभ्यास (11.1 चट्टान)

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: भर्‍याङको सिँढी, घरको छाना, आग्नेय, पत्रे, अवशेष, चुनढुङ्गा।

क.

चट्टानहरू ……, पत्रे र रूपान्तरित गरी तीन प्रकारका हुन्छन्।

उत्तर

आग्नेय

ख.

पत्रे चट्टानमा जीवजन्तुको …… पनि मिसिएको हुन सक्छ।

उत्तर

अवशेष (जीवावशेष: बोटबिरुवा र जनावरका जोगिएका अवशेष)

ग.

सिमेन्ट बनाउन …… प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर

चुनढुङ्गा

घ.

अरू चट्टानबाट टुक्रिएका पदार्थका तह तह मिलेर …… चट्टान बन्छ।

उत्तर

पत्रे

ङ.

ग्रेनाइट चट्टानको प्रयोग विशेष गरी …… बनाउन गरिन्छ।

उत्तर

भर्‍याङको सिँढी (र भुइँ)। ग्रेनाइट कडा हुने र राम्ररी टल्काउन सकिने भएकाले यसमा प्रयोग गरिन्छ।

2. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. दिइएका मध्ये रूपान्तरित चट्टान कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. घरको छाना छाउन कुन चट्टानको प्रयोग गरिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. मार्बल (सिङ्गमरमर) कुन प्रकारको चट्टान हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. क्वार्टजाइट कुन चट्टानको रूप बदलिएर बनेको रूपान्तरित चट्टान हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. लाभा र म्याग्मासँग सम्बन्धित चट्टान कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

च. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।

कथन: पृथ्वीभित्र वा सतहमा म्याग्मा सेलाएर आग्नेय चट्टान बन्छ।

तर्क 1: सिल्ट र क्ले मिलेर बनेको चट्टान सेल आग्नेय चट्टान हो।

तर्क 2: आग्नेय चट्टान सबैभन्दा पुरानो चट्टान हो।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

छ. कुन समूहले क्रमशः आग्नेय, रूपान्तरित र पत्रे चट्टानका उदाहरण दिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ज. कुन समूहले क्रमशः ग्रेफाइट, चुनढुङ्गा र स्यान्डस्टोनका रूपान्तरित रूप जनाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

3. फरक छुट्याउनुहोस्

क.

पत्रे चट्टान र आग्नेय चट्टान

उत्तर
पत्रे चट्टान आग्नेय चट्टान
सेडिमेन्ट (चट्टानका टुक्रा, बालुवा, हिलो, खोल) थिचिएर र टाँसिएर बन्छ। तातो पग्लिएको म्याग्मा वा लाभा सेलाएर कडा भएपछि बन्छ।
नदी, ताल र समुद्रको पिँधमा तह तह मिलेर बन्छ। पृथ्वीभित्र गहिराइमा वा ज्वालामुखीमा पृथ्वीको सतहमा बन्छ।
प्रायः पत्र (तह) देखिन्छन्। पत्र हुँदैनन्।
जीवावशेष हुन सक्छन्। जीवावशेष हुँदैनन्।
प्रायः नरम हुन्छ र सजिलै धुलो हुन सक्छ। प्रायः कडा हुन्छ।
जस्तै: चुनढुङ्गा, स्यान्डस्टोन, सेल जस्तै: ग्रेनाइट, प्युमिस, अब्सिडियन
ख.

मार्बल (सिङ्गमरमर) र चुनढुङ्गा

उत्तर
सिङ्गमरमर चुनढुङ्गा
रूपान्तरित चट्टान हो। पत्रे चट्टान हो।
पृथ्वीभित्र ताप र चापले चुनढुङ्गा बदलिएर बन्छ। समुद्री जनावरका खोल र कङ्काल तह तह थिचिएर बन्छ।
बढी कडा हुन्छ र एकआपसमा जोडिएका चम्किला मणिभले बनेको हुन्छ। नरम हुन्छ र यसका कण मसिना हुन्छन्।
जीवावशेष हुँदैनन्। जीवावशेष हुन सक्छन्।
राम्ररी टल्काउन सकिन्छ: भुइँ, सजावट र मूर्तिमा प्रयोग गरिन्छ। सिमेन्ट र चुन बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

4. दिइएका चट्टानलाई तालिकामा भर्नुहोस्

4.

यी चट्टानलाई मिल्ने स्तम्भमा राख्नुहोस्: ग्रेनाइट, स्यान्डस्टोन, प्युमिस, हिरा, सेल, मार्बल, अब्सिडियन, सङ्गुटिका, सिस्ट।

उत्तर
रूपान्तरित चट्टान पत्रे चट्टान आग्नेय चट्टान
हिरा स्यान्डस्टोन ग्रेनाइट
मार्बल सेल प्युमिस
सिस्ट सङ्गुटिका अब्सिडियन

5. दिइएका चट्टान पहिचान गरी तालिका पूरा गर्नुहोस्

5.

तस्बिरमा दिइएको हरेक चट्टानको नाम र प्रकार पहिचान गरी यसको प्रमुख विशेषता र मुख्य प्रयोग लेख्नुहोस्।

निकै मसिनो र एकनासको बनावट भएको, चिल्लो, फिक्का क्रिम रङको चट्टानको पाता
चित्र 11.15 चट्टान 1 फोटो: Twyla Baker, CC0
धेरै चेप्टा सतह भएका, सफा र चम्किला केही काटिएका रत्न
चित्र 11.16 चट्टान 2 फोटो: Mario Sarto, CC BY-SA 3.0
ठुला खरानी र काला कणले छिर्केमिर्के भएको, टल्काइएको गुलाफी चट्टानको पाता
चित्र 11.17 चट्टान 3 फोटो: Eurico Zimbres, CC BY-SA 2.5
उत्तर
क्र.सं. नाम प्रकार प्रमुख विशेषता मुख्य प्रयोग
1 चुनढुङ्गा पत्रे मसिना कण भएको, हल्का रङको; अम्ल खसाल्दा फोका निस्कन्छन् सिमेन्ट र चुन बनाउन
2 हिरा रूपान्तरित (ठ्याक्कै भन्दा खनिज) सबैभन्दा कडा प्राकृतिक पदार्थ; काटेपछि चम्किन्छ गहनामा रत्नका रूपमा; काट्ने र प्वाल पार्ने औजारमा
3 ग्रेनाइट आग्नेय कडा र बलियो, आँखाले देखिने ठुला छिर्केमिर्के मणिभ; राम्ररी टल्काउन सकिन्छ भुइँ, भर्‍याङ, भान्छाका टेबुल, स्मारक

6. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

पृथ्वी के के मिलेर बनेको छ?

उत्तर

पृथ्वीको बाहिरी तह (भूपटल) र भित्री भागको धेरैजसो अंश खनिज मिलेर बनेको चट्टानले बनेको छ। चट्टानमाथि माटोको पातलो तह छ। चट्टान टुक्रिएर बनेका कण र कुहिएका बोटबिरुवा तथा जनावरका अवशेष मिलेर माटो बनेको हुन्छ। पृथ्वीभित्र गहिराइमा तातो पग्लिएको चट्टान (म्याग्मा) छ र केन्द्रमा फलाम र निकलले बनेको भित्री भाग (कोर) छ।

ख.

चट्टान भनेको के हो?

उत्तर

पृथ्वीको सतह र भित्र पाइने, एक वा एकभन्दा बढी खनिज मिलेर बनेको प्राकृतिक, कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। उदाहरणका लागि, ग्रेनाइट क्वार्ट्ज, फेल्सपार र अभ्रक मिलेर बनेको हुन्छ।

ग.

तपाईँले पत्रे चट्टानको प्रयोग के के कामका लागि भएको देख्नुभएको छ?

उत्तर

(उत्तर आफू बस्ने ठाउँअनुसार फरक हुन्छ।) उदाहरणका लागि: चुनढुङ्गा सिमेन्ट र चुन बनाउन (उदयपुर र भैँसेका सिमेन्ट कारखानामा जस्तै); नदी किनारका स्यान्डस्टोन र सङ्गुटिका घर र पर्खाल बनाउन; खोलाका चेप्टा ढुङ्गा बाटो ओछ्याउन; सेल र क्ले इँटा तथा टायल बनाउन।

घ.

चट्टान बन्ने प्रक्रियालाई सङ्क्षिप्तमा उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

चट्टान तीन तरिकाले बन्छन्।

  • म्याग्मा (पग्लिएको चट्टान) सेलाएर कडा भएपछि आग्नेय चट्टान बन्छन्: जमिनमुनि गहिराइमा बिस्तारै (ग्रेनाइट) वा सतहमा लाभाका रूपमा छिटो (प्युमिस, अब्सिडियन)।
  • नदी र हावाले बगाएर ल्याएका सेडिमेन्ट (खिइएका चट्टानका टुक्रा, बालुवा, हिलो, खोल) नदी र समुद्रको पिँधमा तह तह थिग्रिन्छन् र लामो समयसम्म थिचिएर तथा टाँसिएर पत्रे चट्टान बन्छन् (चुनढुङ्गा, स्यान्डस्टोन, सेल)।
  • पृथ्वीभित्र गहिराइमा ठुलो ताप र चापले जुनसुकै चट्टान नपग्लिई बदलिएर रूपान्तरित चट्टान बन्छन् (चुनढुङ्गाबाट सिङ्गमरमर, सेलबाट स्लेट)।
ङ.

ग्रेनाइट, प्युमिस र अब्सिडियन कुन किसिमका चट्टान हुन्? यी चट्टान के के कामका लागि प्रयोगमा आउँछन्?

उत्तर

सेलाउँदै गरेको म्याग्मा वा लाभाबाट बनेका हुनाले तीनओटै आग्नेय चट्टान हुन्।

  • ग्रेनाइट: भुइँ, भर्‍याङ, भान्छाका टेबुल, सडक, स्मारक र ऐतिहासिक भवनमा।
  • प्युमिस: खुट्टाको कडा छाला खुर्केर हटाउन, चीजवस्तु टल्काउन र हल्का इँटा बनाउन।
  • अब्सिडियन: गरगहना र सजावटका वस्तु बनाउन; यो निकै धारिलो किनारा बनेर फुट्ने भएकाले पहिले चक्कु र तीरका टुप्पा बनाउन।
च.

नेपालमा पाइने प्रमुख चारओटा चट्टानको नाम लेखी तिनीहरूको बनावटका विशेषता र पाइने स्थानलाई तालिकामा देखाउनुहोस्।

उत्तर
चट्टान केले बनेको विशेषता पाइने स्थान उपयोग
चुनढुङ्गा समुद्री जनावरका खोल र कङ्कालबाट बनेको क्याल्सियम कार्बोनेट अम्ल खसाल्दा फोका निस्कन्छन्; जीवावशेष हुन सक्छन् गोदावरी, भैँसे, चोभार, उदयपुर, जोगीमारा सिमेन्ट र चुन बनाउन
सिङ्गमरमर क्याल्सियम कार्बोनेट (बदलिएको चुनढुङ्गा) कडा, मणिभयुक्त; राम्ररी टल्काउन सकिन्छ गोदावरी घर र मन्दिरको भुइँ
स्लेट क्लेका मसिना खनिज (बदलिएको सेल) पातला चेप्टा पत्रमा छुट्टिन्छ तनहुँको बन्दीपुर, ललितपुर छाना छाउन, लेख्ने पाटी
स्यान्डस्टोन सिलिका वा क्लेले टाँसिएका बालुवाका कण (क्वार्ट्ज, फेल्सपार) दानेदार, छुँदा खस्रो खोलानाला र नदी किनार निर्माण र सजावट

(खोलानाला र नदी किनारमा पाइने, ढुङ्गा टाँसिएर बनेको र घर बनाउन प्रयोग हुने सङ्गुटिका पनि अर्को उदाहरण हो।)

छ.

दिइएको चट्टान पहिचान गरी त्यसको एउटा विशेषता र एउटा प्रयोग लेख्नुहोस्।

हल्का र गाढा खरानी रङका लहरेदार, बाङ्गिएका पट्टा भएको चट्टानको भित्ता
चित्र 11.18 पहिचान गर्नुपर्ने चट्टान। फोटो: Hugh Venables, CC BY-SA 2.0
उत्तर

यो निस हो। पृथ्वीभित्र गहिराइमा ठुलो ताप र चापले ग्रेनाइट (वा अरू चट्टान) बदलिएर बनेको यो रूपान्तरित चट्टान हो।

विशेषता: यसका खनिज हल्का र गाढा पट्टामा छुट्टिएका हुन्छन् र चापका कारण ती पट्टा प्रायः बाङ्गिएका हुन्छन्; यो कडा हुन्छ।

प्रयोग: निर्माणको ढुङ्गा, सडकका किनारा र बाटो ओछ्याउन तथा भुइँ र भित्तामा टल्काइएका पाता।

11.2 ग्रहहरू

हाम्रो तारापुञ्जका अरबौँ तारामध्ये सूर्य एउटा तारा हो र ब्रह्माण्डका अरबौँ तारापुञ्जमध्ये हाम्रो तारापुञ्ज एउटा हो। सूर्य पृथ्वीबाट 15 करोड km टाढा छ। यो पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको तारा भएकाले अरू कुनै पनि ताराभन्दा निकै ठुलो र चम्किलो देखिन्छ। सूर्यपछिको सबैभन्दा नजिकको तारा यसभन्दा करिब 2,70,000 गुणा टाढा छ।

0 AU5 AU10 AU15 AU20 AU25 AU30 AUबृहस्पति5.2शनि9.5अरुण19.2वरुण30.1बुध 0.39, शुक्र 0.72, पृथ्वी 1, मङ्गल 1.52ग्रहको आकार स्केलअनुसार होइन
चित्र 11.19 सूर्यबाट क्रमैसँग ग्रहहरू, तिनको दुरी स्केलअनुसार (ग्रहको आकार भने स्केलअनुसार छैन)। सूर्यबाट पृथ्वीसम्मको दुरी, 15 करोड km लाई 1 AU (एस्ट्रोनोमिकल एकाइ) भनिन्छ।

सौरमण्डल

सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने सबै आकाशीय पिण्ड मिलेर सौरमण्डल बन्छ: ग्रह र तिनका उपग्रह, पुड्के ग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड। मेटियोरोइड चट्टानका साना टुक्रा हुन्। यस्तो टुक्रा हाम्रो वायुमण्डलमा जल्दा देखिने उज्यालोलाई उल्का वा “खस्ने तारा” भनिन्छ र जमिनमा आइपुगेको टुक्रालाई उल्कापिण्ड भनिन्छ।

सौरमण्डलमा सूर्यको परिक्रमा गर्ने (सूर्यको वरिपरि परिक्रमा गर्ने) ठुला आकाशीय पिण्डलाई ग्रह भनिन्छ। ग्रहहरू अदीप्त हुन्छन्: तिनको आफ्नै प्रकाश हुँदैन र ती सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर मात्र चम्किन्छन्। सौरमण्डलमा आठओटा ग्रह छन्।

सूर्य (किनारा)बुधशुक्रपृथ्वीमङ्गलबृहस्पतिशनिअरुणवरुणआकार स्केलअनुसार; दुरी होइन
चित्र 11.20 एउटै स्केलमा कोरिएका आठ ग्रह, सूर्यको किनाराछेउ। पृथ्वीलाई 1.3 cm व्यासको सानो गुच्चा मान्ने हो भने बृहस्पति 14 cm व्यासको खरबुजा र सूर्य ढोकाजत्रो अग्लो, 1.4 m व्यासको गोला हुन्छ। (यहाँ तिनको दुरी भने स्केलअनुसार छैन: यही स्केलमा पृथ्वी सूर्यबाट 150 m टाढा हुन्छ।)

आठ ग्रह

क. बुध। यो सबैभन्दा सानो र सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह हो। दिउँसो यहाँ करिब 430 °C तापक्रम हुन्छ; यति गर्मीमा लिड (सिसा धातु) पनि पग्लिन्छ। तर गर्मी रोक्ने हावा लगभग नभएकाले यहाँ राति तापक्रम −180 °C सम्म झर्छ। यसको कुनै उपग्रह छैन र वायुमण्डल पनि लगभग छैन। सूर्यको परिक्रमा सबैभन्दा छिटो गर्ने ग्रह पनि यही हो: यसको एक वर्ष 88 दिनको मात्र हुन्छ।

कालो अन्तरिक्षमा खाल्डैखाल्डा भएको, हल्का खैरो र निलो धब्बासहितको खरानी रङको ग्रह
चित्र 11.21 नासाको मेसेन्जर (MESSENGER) अन्तरिक्षयानले खिचेको बुध। हाम्रो चन्द्रमाजस्तै यसको सतह पनि खाल्डाले भरिएको छ। फोटो: National Aeronautics and Space Administration / Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory / Carnegie Instituti, Public domain

ख. शुक्र। यो सूर्यबाट दोस्रो ग्रह हो र सबैभन्दा तातो तथा सबैभन्दा चम्किलो ग्रह पनि यही हो। यसको आकार पृथ्वीको जत्तिकै भएकाले यसलाई पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह भनिन्छ। सबै ग्रहमध्ये यही पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउँछ। यसको कुनै उपग्रह छैन। शुक्र निकै चम्किलो हुने भएकाले साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिममा सबैभन्दा पहिले देखिने “तारा” प्रायः यही हुन्छ, वा बिहान घाम उदाउनुअघि पूर्वमा सबैभन्दा पछिसम्म देखिने “तारा” पनि यही हुन्छ। त्यसैले यसलाई बिहानीको तारा (Morning star) र साँझको तारा (Evening star) भनिन्छ। तर यो तारा होइन, ग्रह हो।

कालो अन्तरिक्षमा चिल्लो, फिक्का पहेँलो-सेतो गोला
चित्र 11.22 आँखाले देख्दा शुक्र यस्तै देखिन्छ: यो सधैँ सल्फ्युरिक अम्लका बाक्ला बादलले ढाकिएको हुन्छ। फोटो: NASA or Ricardo Nunes, Public domain

ग. पृथ्वी। यो सूर्यबाट तेस्रो ग्रह हो। जीवलाई चाहिने सबै अवस्था भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह यही हो: तरल पानी, अक्सिजन भएको हावा र धेरै तातो पनि नभएको, धेरै चिसो पनि नभएको तापक्रम। यसको एउटा प्राकृतिक उपग्रह छ: चन्द्रमा। पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउने ग्रह शुक्र हो।

कालो अन्तरिक्षमा गोलो पृथ्वी: निला महासागर र घुमाउरा सेता बादल, अफ्रिका र अरब देखिने र तलतिर अन्टार्कटिकाको सेतो बरफ
चित्र 11.23 सन् 1972 मा चन्द्रमातर्फ जाँदै गर्दा अपोलो 17 का अन्तरिक्षयात्रीले खिचेको पृथ्वी। यसमा अफ्रिका, अरब र तल अन्टार्कटिका देखिन्छन्। फोटो: NASA/Apollo 17 crew; taken by either Harrison Schmitt or Ron Evans, Public domain

घ. मङ्गल। यो सूर्यबाट चौथो ग्रह हो। यसलाई रातो ग्रह भनिन्छ: यसको धुलोमा आइरन अक्साइड, अर्थात् खिया प्रशस्त छ। यो कार्बन डाइअक्साइडको पातलो हावा भएको चिसो मरुभूमि हो। यसका ध्रुवमा बरफ छ र सगरमाथाभन्दा साढे दुई गुणा अग्लो ओलम्पस मोन्स (Olympus Mons) पनि यहीँ छ। सौरमण्डलकै सबैभन्दा ठुलो ज्वालामुखी यही हो। मङ्गलका दुईओटा साना उपग्रह छन्: फोबोस र डिमोस। सबैभन्दा पृथ्वीजस्तो ग्रह मङ्गल नै हो: यसको दिन हाम्रोभन्दा करिब 40 मिनेट मात्र लामो हुन्छ र यहाँ पनि ऋतु हुन्छन्। कुनै बेला यहाँ साधारण जीव बस्थे कि बस्दैनथे भनेर पत्ता लगाउन यहाँ रोबोट रोभर पठाएर अध्ययन गरिँदै छ।

गाढा धब्बा र एउटा ध्रुवमा बरफको सेतो टोपी भएको रातो-सुन्तला रङको ग्रह
चित्र 11.24 सन् 2007 मा युरोपेली अन्तरिक्षयान रोजेटाले खिचेको, मङ्गलको वास्तविक रङ। फोटो: ESA & MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/RSSD/INTA/UPM/DASP/IDA, CC BY-SA 3.0 IGO, CC BY-SA 3.0 igo

ङ. बृहस्पति। यो सबैभन्दा ठुलो ग्रह हो र सूर्यबाट पाँचौँ स्थानमा छ। यसलाई ग्रहको राजा भनिन्छ: यसभित्र 1,300 भन्दा बढी पृथ्वी अटाउँछन्। यो मुख्य रूपमा हाइड्रोजन र हिलियमले बनेको ग्यासको विशाल ग्रह हो। यसको बादलको माथिल्लो भाग मात्र रङ्गीन धर्साका रूपमा देखिन्छ। यसमा देखिने ठुलो रातो दाग (Great Red Spot) पृथ्वीभन्दा ठुलो आँधी हो र यो कम्तीमा 190 वर्षदेखि चलिरहेको छ। बृहस्पति अरू सबै ग्रहभन्दा छिटो घुम्छ: यसको दिन 10 घण्टाभन्दा छोटो हुन्छ। यसका करिब 100 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म 101)।

क्रिम, सुन्तला र खैरा धर्सा भएको ग्रह, यसको तल्लो आधा भागमा ठुलो रातो अण्डाकार दाग
चित्र 11.25 हबल अन्तरिक्ष दूरबिनबाट खिचिएको बृहस्पति। रातो अण्डाकार भाग ठुलो रातो दाग हो, एउटा विशाल आँधी। फोटो: NASA, ESA, and A. Simon (Goddard Space Flight Center), Public domain

च. शनि। यो दोस्रो ठुलो ग्रह हो र सूर्यबाट छैटौँ स्थानमा छ। यो आफ्ना सुन्दर चक्काका लागि प्रसिद्ध छ। यसका सातओटा मुख्य चक्का बरफ र चट्टानका असङ्ख्य टुक्राले बनेका छन्। ती टुक्रा धुलोका कणजत्रादेखि घरजत्रा डल्लासम्मका हुन्छन् र सबै शनिको वरिपरि घुम्छन्। चक्काहरू एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म करिब 2,70,000 km फराकिला छन्, अर्थात् पृथ्वीदेखि चन्द्रमासम्मको दुरीको दुई तिहाइ। तर ती निकै पातला छन्: धेरैजसो ठाउँमा एक किलोमिटरभन्दा कम बाक्ला। बृहस्पतिजस्तै शनि पनि ग्यासको विशाल ग्रह हो, तर आफ्नो आकारको तुलनामा यो निकै हल्का छ: पर्याप्त ठुलो पानीको भाँडो भए शनि त्यसमा तैरिन्थ्यो। सबैभन्दा धेरै उपग्रह पत्ता लागेको ग्रह यही हो: करिब 285 (सन् 2026 सम्म)।

कालो अन्तरिक्षमा लगभग किनाराबाट देखिएका फराकिला, पातला चक्का भएको फिक्का सुनौलो ग्रह
चित्र 11.26 नासाको क्यासिनी अन्तरिक्षयानले खिचेको शनि र यसका चक्का। फोटो: NASA / JPL / Space Science Institute, Public domain

छ. अरुण। यो सूर्यबाट सातौँ ग्रह हो। यो फिक्का निलो-हरियो, बरफिलो विशाल ग्रह (ice giant) हो। यो चट्टानको केन्द्रवरिपरि रहेका पानी, एमोनिया र मिथेनले बनेको छ र यसको वायुमण्डलमा हाइड्रोजन र हिलियम छन्। यसका पनि 13 ओटा चक्का छन्, तर ती पातला र कालो पदार्थले बनेका हुनाले ठुला दूरबिनबिना देख्न सकिँदैनन्। यसका 29 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)। अरुण सूर्यको वरिपरि गुडिरहेको बलजस्तै कोल्टे परेर घुम्छ।

कालो अन्तरिक्षमा चिल्लो, फिक्का निलो-हरियो गोला
चित्र 11.27 सन् 1986 मा भ्वायजर 2 ले खिचेको अरुण। यो ग्रहसम्म पुगेको एक मात्र अन्तरिक्षयान भ्वायजर 2 नै हो। फोटो: NASA, Public domain

ज. वरुण। यो आठौँ र सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो। यो सूर्यबाट पृथ्वीभन्दा 30 गुणा टाढा छ। यहाँ घामको प्रकाश निकै थोरै पुग्ने भएकाले यो सबैभन्दा चिसा ग्रहमध्ये एक हो: यसको बादलको माथिल्लो भागमा तापक्रम करिब −200 °C हुन्छ। सौरमण्डलमा सबैभन्दा तीव्र हावा पनि यहीँ चल्छ: 2,000 km/h भन्दा बढी। यसका मधुरा चक्का छन् र 16 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)। वरुणको एक वर्ष हाम्रा 165 वर्षबराबर हुन्छ: सन् 1846 मा पत्ता लागेदेखि यसले सूर्यको एक फन्को मात्र पूरा गरेको छ।

गाढा अण्डाकार दाग र केही सेता बादलका धर्सा भएको गाढा निलो ग्रह
चित्र 11.28 सन् 1989 मा भ्वायजर 2 ले खिचेको वरुण। फोटो: NASA / JPL / Voyager-ISS / Aster Cowart, Public domain

बाहिरी ग्रहहरू (बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण) का बारेमा कुन भनाइ सही हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग्रहहरूको तुलना

क्र.सं. ग्रह सूर्यबाट औसत दुरी (km) व्यास (km) दैनिक गति (आफ्नो अक्षमा एक फन्को: त्यस ग्रहको दिन) वार्षिक गति (सूर्यको एक परिक्रमा: त्यस ग्रहको वर्ष)
1 बुध 5.79 × 10⁷ 4,879 58.6 दिन 88 दिन
2 शुक्र 1.08 × 10⁸ 12,104 243 दिन 225 दिन
3 पृथ्वी 1.50 × 10⁸ 12,756 23 घण्टा 56 मिनेट 365.25 दिन
4 मङ्गल 2.28 × 10⁸ 6,792 24 घण्टा 37 मिनेट 687 दिन
5 बृहस्पति 7.79 × 10⁸ 1,42,984 9 घण्टा 56 मिनेट 11.9 वर्ष
6 शनि 1.43 × 10⁹ 1,20,536 10 घण्टा 34 मिनेट 29.4 वर्ष
7 अरुण 2.87 × 10⁹ 51,118 17 घण्टा 14 मिनेट 84 वर्ष
8 वरुण 4.50 × 10⁹ 49,528 16 घण्टा 6 मिनेट 165 वर्ष

ग्रहलाई आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्न लाग्ने समयलाई दैनिक गति (अक्ष भ्रमण समय) भनिन्छ। ग्रहलाई सूर्यको एक पटक परिक्रमा गर्न लाग्ने समयलाई वार्षिक गति (कक्ष परिभ्रमण समय) भनिन्छ। माथिल्ला कक्षामा यिनलाई क्रमशः परिक्रमण अवधि र परिभ्रमण अवधि पनि भनिन्छ। तालिकामा दुईओटा ढाँचा देखिन्छन्। पहिलो, ग्रह सूर्यबाट जति टाढा हुन्छ, त्यसको वर्ष उति लामो हुन्छ। दोस्रो, शुक्र अनौठो छ: यो निकै बिस्तारै, त्यो पनि उल्टो दिशामा घुम्ने भएकाले यसको दिन यसको वर्षभन्दा लामो हुन्छ।

कुन ग्रहमा एक दिन (एक पटक घुम्न लाग्ने समय) एक वर्ष (सूर्यको एक परिक्रमा) भन्दा लामो हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यम: पुड्के ग्रह

सन् 2006 सम्म यम (Pluto) सहित नौओटा ग्रह गनिन्थे। सन् 2006 को अगस्टमा खगोलविद्हरूको विश्वव्यापी संस्था अन्तर्राष्ट्रिय खगोल सङ्घ (IAU) ले ग्रह भनेको के हो भनेर निर्णय गर्‍यो। ग्रह हुन कुनै पिण्ड:

  1. सूर्यको परिक्रमा गर्ने हुनुपर्छ;
  2. आफ्नै गुरुत्वले गोलो आकारमा तानिने जति ठुलो हुनुपर्छ;
  3. सूर्यवरिपरिको आफ्नो बाटो सफा गरिसकेको हुनुपर्छ, अर्थात् त्यो बाटोमा पर्ने अरू पिण्डलाई आफूतिर तानिसकेको वा टाढा फालिसकेको हुनुपर्छ।

यमले पहिलो दुई सर्त पूरा गर्छ, तर तेस्रो पूरा गर्दैन। त्यसैले IAU ले यसलाई पुड्के ग्रह (बौना ग्रह) भन्यो। प्रायः दिइने कारण यस्ता छन्:

  • क.यमको कक्षले वरुणको कक्ष काट्छ र अन्तरिक्षको आफ्नो क्षेत्रमा यमसँगै अरू हजारौँ बरफिला पिण्ड पनि छन्।
  • ख.आफ्नो बाटो सफा गर्न यसको पिण्ड धेरै कम छ: यो हाम्रो चन्द्रमाभन्दा पनि सानो छ।

यो निर्णयको कारण यम मात्र थिएन। सन् 2005 मा खगोलविद्हरूले यमभन्दा पर लगभग उत्रै ठुलो एरिस (Eris) नामको पिण्ड भेटेका थिए र यस्ता अरू पिण्ड पनि भेटिने पक्का थियो। कि ती सबैलाई ग्रह मान्नुपर्थ्यो, कि यमलाई नयाँ किसिमको पिण्ड मान्नुपर्थ्यो। आज यम, एरिस र मङ्गल तथा बृहस्पतिबिचका शिशुग्रहमध्येको सिरस (Ceres) सहित पाँचओटा पुड्के ग्रहलाई मान्यता दिइएको छ।

अनुहारमा मुटुको आकारको ठुलो, चम्किलो मैदान भएको फिक्का खैरो गोला
चित्र 11.29 सन् 2015 मा नासाको न्यु होराइजन्स अन्तरिक्षयानले खिचेको यम। चम्किलो “मुटु” जमेको नाइट्रोजनको विशाल मैदान हो। फोटो: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Southwest Research Institute/Alex Parker, Public domain

उपग्रह

ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ। उपग्रह प्राकृतिक वा कृत्रिम (मानिसले बनाएका) हुन सक्छन्। माथिल्ला कक्षामा कृत्रिम उपग्रहलाई कृत्रिम भूउपग्रह पनि भनिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह हो। कृत्रिम उपग्रहलाई रकेटबाट प्रक्षेपण गरिन्छ। पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने यस्ता उपग्रहबाट फोन, टेलिभिजन र इन्टरनेटका सङ्केत पुर्‍याइन्छ; मौसमको पूर्वानुमान गर्न र नक्सामा बाटो देखाउन (GPS) पनि यिनको प्रयोग गरिन्छ। नेपालको आफ्नै पहिलो उपग्रह नेपालीस्याट-1 (NepaliSat-1) सन् 2019 मा कक्षमा पुग्यो। 10 cm लम्बाइको यो घनाकार उपग्रह जापानमा नेपाली वैज्ञानिकहरूले बनाएका थिए।

शिशुग्रह

सूर्यको परिक्रमा गर्ने, ग्रहभन्दा निकै साना चट्टानी पिण्डलाई शिशुग्रह भनिन्छ। तीमध्ये धेरैजसो (हजारौँ) शिशुग्रह मङ्गल र बृहस्पतिका कक्षका बिचमा रहेको फराकिलो क्षेत्रमा छन्। यो क्षेत्रलाई एस्टेरोइड बेल्ट भनिन्छ। हरेक शिशुग्रह सूर्यको वरिपरि आफ्नै कक्षमा घुम्छ। सिरस (सबैभन्दा ठुलो, अहिले पुड्के ग्रह मानिन्छ), भेस्टा, प्यालस र जुनो शिशुग्रहका उदाहरण हुन्।

कालो अन्तरिक्षमा धेरै खाल्डा भएको, डल्लो परेको, लगभग गोलो खरानी रङको चट्टान
चित्र 11.30 नासाको डन अन्तरिक्षयानले खिचेको, करिब 525 km चौडा शिशुग्रह भेस्टा। फोटो: NASA / JPL / MPS / DLR / IDA / Björn Jónsson, Public domain

पुच्छ्रेतारा

केही किलोमिटर चौडा, बरफ, धुलो र चट्टानका डल्लालाई पुच्छ्रेतारा भनिन्छ। यी लामो, तन्किएको (दीर्घवृत्ताकार) कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छन्। सूर्यबाट टाढा हुँदा यी जमेका र अँध्यारा हुन्छन्। पुच्छ्रेतारा सूर्यको नजिक आउँदा यसको बरफ ग्यासमा बदलिन्छ र ग्यास तथा धुलो बाहिर बगेर लाखौँ किलोमिटर लामो चम्किलो पुच्छर बन्छ। यो पुच्छर सधैँ सूर्यको उल्टो दिशातिर फर्केको हुन्छ। तारा नभए पनि यही पुच्छरका कारण यसलाई पुच्छ्रेतारा (धूमकेतु) भनिन्छ। सबैभन्दा प्रसिद्ध पुच्छ्रेतारा हेलीको पुच्छ्रेतारा (Halley’s comet) हो। यो करिब 76 वर्षमा एक पटक फर्किन्छ: पछिल्लो पटक सन् 1986 मा आएको थियो र फेरि सन् 2061 मा आउनेछ।

ताराले भरिएको आकाशमा चम्किलो धुम्मिएको टाउको र लामो, मधुरो, बगेजस्तो पुच्छर
चित्र 11.31 सन् 1986 मा देखिएको हेलीको पुच्छ्रेतारा। फोटो: NASA/W. Liller, Public domain

अभ्यास (11.2 ग्रहहरू)

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: बुध, वरुण, मङ्गल, पृथ्वी, सौरमण्डल, यम, शुक्र।

क.

सूर्य र यसको वरिपरि घुम्ने आकाशीय पिण्डहरूको समूहलाई …… भनिन्छ।

उत्तर

सौरमण्डल

ख.

सबैभन्दा टाढा रहेर सूर्यको परिक्रमा गर्ने ग्रह …… हो।

उत्तर

वरुण

ग.

पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउने ग्रह …… हो।

उत्तर

शुक्र

घ.

दुईओटा उपग्रह भएको ग्रह …… हो।

उत्तर

मङ्गल (फोबोस र डिमोस)

ङ.

चन्द्रमा ……को उपग्रह हो।

उत्तर

पृथ्वी

2. जोडा मिलाउनुहोस्

2.

बायाँका हरेक कुरालाई दायाँको एउटासँग जोडा मिलाउनुहोस्। (दायाँको एउटा चाहिँदैन।)
पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह यम
शिशुग्रह मङ्गल
पुड्के ग्रह बुध
सबैभन्दा ठुलो ग्रह बृहस्पति
रातो ग्रह जुनो
शुक्र
उत्तर
  • पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह: शुक्र
  • शिशुग्रह: जुनो
  • पुड्के ग्रह: यम
  • सबैभन्दा ठुलो ग्रह: बृहस्पति
  • रातो ग्रह: मङ्गल

(बुध चाहिँदैन।)

3. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. कुन समूहले क्रमशः रातो ग्रह, सबैभन्दा चम्किलो ग्रह र सबैभन्दा टाढाको (र सबैभन्दा चिसामध्ये एक) ग्रह जनाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. दिइएका मध्ये कुन ग्रहको वार्षिक गति (1 वर्ष) भन्दा दैनिक गति (1 दिन) लामो हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।

कथन: शुक्र सबैभन्दा तातो ग्रह हो, त्यसैले यो रातो रङको छ।

तर्क 1: यसलाई बिहानीको तारा र साँझको तारा पनि भनिन्छ।

तर्क 2: यसका डिमोस र फोबोस नामका दुईओटा उपग्रह छन्।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. दिइएका ग्रहका समूहमध्ये कुन समूहमा ग्रहहरू सूर्यतिर नजिकिँदै जाने क्रममा छन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।

कथन: शनिलाई चक्काहरूले घेरेको छ र यसको बिच भागमा ठुलो रातो दाग देखिन्छ।

तर्क 1: यसका चक्का मुख्य रूपमा बरफका टुक्राले बनेका छन्।

तर्क 2: यो दोस्रो ठुलो ग्रह हो।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

4. तालिका पूरा गर्नुहोस्

4.

ग्रहको नाम लेख्नुहोस्:

  1. सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह
  2. सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह
  3. सबैभन्दा ठुलो ग्रह
  4. सबैभन्दा उज्यालो ग्रह
  5. सबैभन्दा सानो ग्रह
  6. उपग्रह नभएको ग्रह
उत्तर
  1. वरुण
  2. बुध
  3. बृहस्पति
  4. शुक्र
  5. बुध
  6. बुध वा शुक्र (दुवैको उपग्रह छैन)

5. फरक छुट्याउनुहोस्

क.

तारा र ग्रह

उत्तर
तारा ग्रह
आफ्नै प्रकाश र ताप हुन्छ (दीप्त)। आफ्नै प्रकाश हुँदैन; ताराको प्रकाश परावर्तन गरेर चम्किन्छ (अदीप्त)।
निकै तातो हुन्छ र बलिरहेको ग्यासले बनेको हुन्छ। निकै कम तातो हुन्छ; चट्टान र धातु वा ग्यास र तरलले बनेको हुन्छ।
पृथ्वीबाट हेर्दा टिमटिमाउँछ। प्रायः स्थिर प्रकाशले चम्किन्छ।
अरू तारासँग एउटै ढाँचामा रहन्छ। रातपिच्छे ताराहरूका बिचमा बिस्तारै सर्दै गएको देखिन्छ।
जस्तै: सूर्य, लुब्धक (Sirius) जस्तै: पृथ्वी, मङ्गल
ख.

भित्री ग्रह र बाहिरी ग्रह

उत्तर
भित्री ग्रह बाहिरी ग्रह
बुध, शुक्र, पृथ्वी र मङ्गल: एस्टेरोइड बेल्टभन्दा भित्र, सूर्यको नजिक। बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण: एस्टेरोइड बेल्टभन्दा बाहिर, सूर्यबाट टाढा।
साना हुन्छन्। विशाल हुन्छन्।
चट्टान र धातुले बनेका, ठोस सतह भएका। मुख्य रूपमा ग्यास र तरलले बनेका, ठोस सतह नभएका।
चक्का हुँदैनन्; उपग्रह थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। सबैका चक्का र धेरै उपग्रह हुन्छन्।
वर्ष छोटो हुन्छ। वर्ष निकै लामो हुन्छ।

6. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

क.

सौरमण्डल भनेको के हो? यसमा कतिओटा ग्रह छन्? तिनको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर

सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने सबै आकाशीय पिण्ड (ग्रह, तिनका उपग्रह, पुड्के ग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड) को समूहलाई सौरमण्डल भनिन्छ।
यसमा आठओटा ग्रह छन्। सूर्यबाट क्रमैसँग: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण।

ख.

चित्रमा दिइएका ग्रहको नाम पहिचान गरी प्रत्येक ग्रहका दुई दुईओटा विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।

क्रिम, सुन्तला र खैरा धर्सा भएको, ठुलो रातो अण्डाकार दाग भएको ग्रह
चित्र 11.32 ग्रह 1 फोटो: NASA, ESA, and A. Simon (Goddard Space Flight Center), Public domain
गाढा धब्बा र ध्रुवमा सेतो टोपी भएको रातो-सुन्तला रङको ग्रह
चित्र 11.33 ग्रह 2 फोटो: ESA & MPS for OSIRIS Team MPS/UPD/LAM/IAA/RSSD/INTA/UPM/DASP/IDA, CC BY-SA 3.0 IGO, CC BY-SA 3.0 igo
निला महासागर र सेता बादल भएको गोलो पृथ्वी
चित्र 11.34 ग्रह 3 फोटो: NASA/Apollo 17 crew; taken by either Harrison Schmitt or Ron Evans, Public domain
उत्तर
  1. बृहस्पति: सबैभन्दा ठुलो ग्रह, सूर्यबाट पाँचौँ; ठुलो रातो दाग (विशाल आँधी) भएको ग्यासको विशाल ग्रह; सबै ग्रहभन्दा छिटो घुम्छ।
  2. मङ्गल: रातो ग्रह, सूर्यबाट चौथो; यसका दुईओटा उपग्रह छन्, फोबोस र डिमोस; यसको दिन लगभग हाम्रो दिनजत्तिकै लामो हुन्छ।
  3. पृथ्वी: सूर्यबाट तेस्रो; तरल पानी र अक्सिजन भएको, जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह; यसको एउटा उपग्रह छ, चन्द्रमा।
ग.

पृथ्वी ग्रहका कुनै तीनओटा विशेषता लेख्नुहोस्।

उत्तर
  • यो सूर्यबाट तेस्रो ग्रह हो र सूर्यबाट करिब 15 करोड km टाढा छ।
  • तरल पानी, अक्सिजन भएको हावा र उपयुक्त तापक्रम भएकाले जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह यही हो।
  • यसको एउटा प्राकृतिक उपग्रह छ, चन्द्रमा।
  • यो करिब 24 घण्टामा आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्छ (दिन र रात) र करिब 365¼ दिनमा सूर्यको एक परिक्रमा गर्छ (एक वर्ष)।
घ.

सूर्यलाई केन्द्र मानेर आठओटा ग्रहको आकार समानुपातिक राख्दै सूर्यबाट तिनको क्रम देखाउने सौरमण्डलको सफा नामाङ्कित चित्र कोर्नुहोस्।

उत्तर

एक छेउमा सूर्य कोर्नुपर्छ (यसको केही भाग मात्र अटाउँछ)। त्यसपछि क्रमैसँग आठ ग्रह कोरेर हरेकको नाम लेख्नुपर्छ: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण। चित्र 11.20 मा जस्तै तिनको आकार समानुपातिक हुनुपर्छ: शुक्र र पृथ्वी लगभग उत्रै, मङ्गल यिनको करिब आधा र बुध सबैभन्दा सानो; बृहस्पति सबैभन्दा ठुलो, पृथ्वीभन्दा 11 गुणा चौडा; शनि यसभन्दा अलि सानो, चक्कासहित; अरुण र वरुण पृथ्वीभन्दा करिब 4 गुणा चौडा। सूर्यबाट टाढा जाँदै गर्दा ग्रहबिचको खाली ठाउँ ठुलो हुँदै जाने गरी कोर्नुपर्छ (चित्र 11.19)। एउटै पानामा आकार र दुरी दुवैलाई एउटै स्केलमा कोर्न सकिँदैन।

ङ.

अन्तर्राष्ट्रिय खगोल सङ्घ (IAU) ले कुन आकाशीय पिण्डलाई ग्रहको सूचीबाट हटाउने निर्णय गर्‍यो? यस्तो निर्णय गर्नुका कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।

उत्तर

सन् 2006 को अगस्टमा यमलाई ग्रहको सूचीबाट हटाइयो; अहिले यसलाई पुड्के ग्रह भनिन्छ।

  • क.यसको कक्षले वरुणको कक्ष काट्छ र यसको क्षेत्रमा अरू धेरै बरफिला पिण्ड पनि छन्: ग्रहले सूर्यवरिपरिको आफ्नो बाटो सफा गरेको हुनुपर्छ, तर यसले गरेको छैन।
  • ख.आफ्नो बाटो सफा गर्न यसको पिण्ड धेरै कम (हाम्रो चन्द्रमाभन्दा पनि कम) छ।
च.

तपाईँलाई मन पर्ने कुनै चारओटा ग्रहको नाम लेखी तिनीहरू प्रत्येकका दुई दुईओटा विशेषता तालिकामा लेख्नुहोस्।

उत्तर

उदाहरणका लागि:

क्र.सं. ग्रहको नाम विशेषता
1 बुध क.सबैभन्दा सानो र सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह; ख. उपग्रह छैन र वायुमण्डल लगभग छैन
2 शुक्र क.सबैभन्दा तातो र चम्किलो ग्रह; ख. पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह, बिहानीको तारा र साँझको तारा भनिन्छ
3 शनि क.बरफका चम्किला चक्का भएको दोस्रो ठुलो ग्रह; ख. सबैभन्दा धेरै उपग्रह पत्ता लागेको ग्रह, करिब 285 (सन् 2026 सम्म)
4 वरुण क.सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह; ख. सबैभन्दा चिसा ग्रहमध्ये एक, सबैभन्दा तीव्र हावा चल्ने

11.3 चन्द्रमा

चन्द्रमा पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको आकाशीय पिण्ड र पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो। यसको गुरुत्व निकै कमजोर, पृथ्वीको करिब छ भागको एक भाग मात्र भएकाले चन्द्रमामा पृथ्वीमा भन्दा छ गुणा अग्लो उफ्रन सकिन्छ। यहाँ हावा छैन र तरल पानी पनि छैन (यसका ध्रुवनजिकका घाम कहिल्यै नपर्ने गहिरा खाल्डामा भने अलिकति बरफ लुकेको छ)। यहाँ पहाड, खाल्डा र अँध्यारा मैदान छन्, तर कुनै जीव छैनन्।

चन्द्रमाले दीर्घवृत्ताकार (अण्डाकार) कक्षमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने भएकाले यसको दुरी बदलिइरहन्छ: सबैभन्दा नजिक हुँदा (पेरिजी) करिब 3,63,000 km र सबैभन्दा टाढा हुँदा (एपोजी) करिब 4,05,000 km।

चन्द्रमा
पृथ्वीबाट औसत दुरी 3,84,400 km
व्यास करिब 3,474 km (पृथ्वीको व्यासको चौथाइभन्दा अलि बढी)
सतहको क्षेत्रफल 3.79 × 10⁷ km²
पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्न लाग्ने समय करिब 27⅓ दिन
गुरुत्व पृथ्वीको करिब ⅙
पूर्णिमाको चन्द्रमा: चम्किला खस्रा उच्च भाग र गाढा चिल्ला धब्बा भएको खरानी रङको गोलो
चित्र 11.35 पूर्णिमाको चन्द्रमा। अँध्यारा धब्बा पुरानो लाभाका मैदान हुन्; चम्किला भाग पहाड र खाल्डा हुन्। फोटो: Gregory H. Revera, CC BY-SA 3.0

चन्द्रमाको कला

चन्द्रमा हरेक रात उस्तै देखिँदैन। औँसीका दिन यो देखिँदैन। औँसीको भोलिपल्ट साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिममा होचोमा यो पातलो, घुमेको हँसियाजस्तो देखिन्छ। हरेक साँझ यसको उज्यालो भाग बढ्दै जान्छ र अन्त्यमा यो पूरै गोलो देखिन्छ: पूर्णिमा। त्यसपछि हरेक रात उज्यालो भाग घट्दै जान्छ र अर्को औँसीमा चन्द्रमा फेरि हराउँछ। यो क्रम निरन्तर दोहोरिइरहन्छ। चन्द्रमाको उज्यालो भागको आकारमा देखिने यिनै परिवर्तनलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ।

यस्तो किन हुन्छ? यसका तीन कारण छन्:

  • क.चन्द्रमा अदीप्त छ: सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर मात्र यो चम्किन्छ। त्यसैले सूर्यले सधैँ यसको आधा भाग, अर्थात् सूर्यतिर फर्केको आधा भाग उज्यालो पार्छ र बाँकी आधा भाग अँध्यारो हुन्छ।
  • ख.चन्द्रमाले महिनामा एक पटक पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।
  • ग.त्यसैले परिक्रमा गर्दै जाँदा हामी यसको उज्यालो आधा भागको फरक फरक अंश देख्छौँ: औँसीमा कुनै पनि अंश देखिँदैन, पूर्णिमामा पूरै देखिन्छ र बिचका दिनमा केही अंश देखिन्छ।
सूर्यको प्रकाशसूर्यबाट,बायाँतिर टाढाचन्द्रमाको कक्षपृथ्वीऔँसीवेक्सिङ क्रिसेन्टफर्स्ट क्वाटरवेक्सिङ गिबसपूर्णिमावेनिङ गिबसलास्ट क्वाटरवेनिङ क्रिसेन्टबाहिरी घेरा: पृथ्वीबाट देखिने चन्द्रमा
चित्र 11.36 पृथ्वीको परिक्रमा गर्दा चन्द्रमा आठ ठाउँमा, उत्तरी ध्रुवभन्दा माथि टाढाबाट हेर्दा (स्केलअनुसार होइन)। बायाँतिर टाढा रहेको सूर्यले सधैँ चन्द्रमाको आफूतिर फर्केको आधा भाग उज्यालो पार्छ। बाहिरी घेरामा हरेक ठाउँबाट पृथ्वीमा चन्द्रमा कस्तो देखिन्छ भन्ने देखाइएको छ।

चन्द्रमाका कलाका नाम यस्ता छन्:

  • औँसी: चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यका बिचमा हुन्छ। यसको उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुने भएकाले यो देखिँदैन।
  • वेक्सिङ क्रिसेन्ट: औँसीको केही दिनपछि देखिने पातलो उज्यालो हँसिया। (Waxing को अर्थ बढ्दै गएको हो।)
  • फर्स्ट क्वाटर: औँसीको करिब एक हप्तापछि; चन्द्रमाको दायाँ आधा भाग उज्यालो हुन्छ।
  • वेक्सिङ गिबस: आधाभन्दा बढी भाग उज्यालो, थोरै भाग मात्र अँध्यारो। (Gibbous को अर्थ फुलेको हो।)
  • पूर्णिमा: पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ। हामी यसको पूरै उज्यालो आधा भाग देख्छौँ: पूरा गोलो चक्का।
  • वेनिङ गिबस: पूर्णिमापछि थोरै भाग फेरि अँध्यारो हुन्छ। (Waning को अर्थ घट्दै गएको हो।)
  • लास्ट क्वाटर: औँसीको करिब तीन हप्तापछि; बायाँ आधा भाग उज्यालो हुन्छ।
  • वेनिङ क्रिसेन्ट: अर्को औँसीअघि फेरि पातलो हँसिया, बिहान घाम उदाउनुअघि पूर्वमा देखिने।

चन्द्रमाका कला बदलिएको हेर्नुहोस्

स्लाइडर सारेर चन्द्रमालाई पृथ्वीको वरिपरि घुमाउनुहोस्। बायाँ भागमा टाढा माथिबाट देखिने चन्द्रमा छ; दायाँ भागमा नेपालबाट देखिने चन्द्रमा। पूर्णिमामा चन्द्रमा कहाँ हुन्छ? औँसीमा कहाँ?

सूर्यको प्रकाशपृथ्वीउत्तरी ध्रुवभन्दा माथिबाटनेपालबाट देखिने चन्द्रमा
कला
फर्स्ट क्वाटर
सूर्य र चन्द्रमाबिचको कोण
91°
तिथि
अष्टमी
पक्ष
शुक्ल पक्ष

चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यका बिचमा छ। यसको उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको छ र यो सूर्यसँगै आकाशमा हुन्छ: हामी यसलाई देख्न सक्दैनौँ।

हामी उज्यालो आधा भागको किनारा मात्र देख्छौँ: घाम अस्ताएपछि पश्चिममा होचोमा पातलो हँसिया।

चन्द्रमा एक फन्कोको चौथाइ बाटो पुगेको छ: हामी यसको उज्यालो आधा भागको आधा देख्छौँ, त्यसैले यसको दायाँ आधा भाग चम्किन्छ। घाम अस्ताउँदा यो दक्षिणतिर अग्लोमा हुन्छ।

हामी उज्यालो आधा भागको धेरैजसो अंश देख्छौँ। चन्द्रमा साँझ आकाशमा हुन्छ र मध्यरातपछि अस्ताउँछ।

पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा छ: हामी यसको पूरै उज्यालो आधा भाग देख्छौँ। यो घाम अस्ताउँदा उदाउँछ र रातभरि चम्किन्छ।

उज्यालो भाग दायाँबाट घट्दै जान्छ। चन्द्रमा घाम अस्ताएपछि उदाउँछ र बिहानको आकाशमा अग्लोमा हुन्छ।

एक फन्कोको तीन चौथाइ बाटो: अब बायाँ आधा भाग चम्किन्छ। यो मध्यराततिर उदाउँछ र घाम उदाउँदा अग्लोमा हुन्छ।

फेरि पातलो हँसिया, बायाँपट्टि उज्यालो, घाम उदाउनुअघि पूर्वमा होचोमा।

सूर्यले चन्द्रमाको कुन भाग उज्यालो पार्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष

हाम्रो चन्द्र पात्रोमा चन्द्र महिनाका दिनलाई तिथिमा गनिन्छ। एक चन्द्र महिनामा 30 तिथि हुन्छन्। यी तिथिलाई 15/15 तिथिका दुई पक्षमा बाँडिन्छ:

  • शुक्ल पक्ष औँसीदेखि पूर्णिमासम्म हुन्छ। यस बेला चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक रात बढ्दै जान्छ। यो करिब 15 दिनको हुन्छ।
  • कृष्ण पक्ष पूर्णिमादेखि औँसीसम्म हुन्छ। यस बेला चन्द्रमाको अँध्यारो भाग हरेक रात बढ्दै जान्छ। यो पनि करिब 15 दिनको हुन्छ।

हरेक पक्षमा तिथि क्रमैसँग आउँछन्: प्रतिपदा (पहिलो), द्वितीया (दोस्रो), तृतीया (तेस्रो) र यसै गरी चतुर्दशी (चौधौँ) सम्म। पन्ध्रौँ तिथि शुक्ल पक्षको अन्त्यमा पूर्णिमा र कृष्ण पक्षको अन्त्यमा औँसी हुन्छ।

कृष्ण पक्षशुक्ल पक्ष1प्रतिपदा2द्वितीया3तृतीया4चतुर्थी5पञ्चमी6षष्ठी7सप्तमी8अष्टमी9नवमी10दशमी11एकादशी12द्वादशी13त्रयोदशी14चतुर्दशी15औँसी16प्रतिपदा17द्वितीया18तृतीया19चतुर्थी20पञ्चमी21षष्ठी22सप्तमी23अष्टमी24नवमी25दशमी26एकादशी27द्वादशी28त्रयोदशी29चतुर्दशी30पूर्णिमा
चित्र 11.37 तिथिअनुसार एउटा चन्द्र महिना। यस पात्रोमा महिना पूर्णिमाको भोलिपल्टबाट सुरु हुने भएकाले यसमा कृष्ण पक्ष पहिले आउँछ: प्रतिपदादेखि औँसी (15 गते) सम्म। त्यसपछि शुक्ल पक्ष आउँछ: प्रतिपदादेखि पूर्णिमा (30 गते) सम्म। धेरै पात्रोमा भने महिना औँसीबाट सुरु हुन्छ; दुवैमा दुई पक्ष उस्तै हुन्छन्।

नक्षत्रमास र चन्द्रमास

चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्न कति समय लाग्छ? यो कुन कुरासँग तुलना गरेर नापिन्छ भन्नेमा भर पर्छ।

  • टाढाका तारासँग तुलना गरेर नाप्दा चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक फन्को लगाउन लाग्ने समयलाई नक्षत्रमास भनिन्छ: करिब 27.3 दिन (27⅓)। (नक्षत्र भनेको तारा हो।)
  • एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको समयलाई चन्द्रमास भनिन्छ: करिब 29.5 दिन। कलाहरूको महिना यही हो र हाम्रो पात्रोको चन्द्र महिना पनि यही हो।

चन्द्रमास किन लामो हुन्छ? चन्द्रमाले पृथ्वीको एक फन्को लगाउन्जेल पृथ्वी पनि चन्द्रमालाई साथमा लिएर सूर्यको वरिपरि करिब 27° अगाडि सरिसकेको हुन्छ। यो पृथ्वीको वार्षिक यात्राको करिब तेह्र भागको एक भाग हो। (अर्को औँसीसम्ममा पृथ्वी करिब 29° अगाडि पुग्छ; कुनै कुनै पुस्तकमा यसलाई 30° भनिएको हुन्छ।) त्यसैले एक पूरा फन्कोपछि पनि चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यका बिचमा आइपुगेको हुँदैन; त्यहाँ पुग्न यो अझ अलिकति, करिब 2 दिन 5 घण्टा बढी जानुपर्छ।

सूर्यपृथ्वीको कक्षपृथ्वी1: औँसी232: 27.3 दिनपछि चन्द्रमालेपृथ्वीको एक फन्को लगाइसक्यो; अन्तरिक्षमा यो1 मा जस्तै दिशातिर फर्केको छ (नक्षत्रमास)3: 29.5 दिनपछि यो फेरिपृथ्वी र सूर्यका बिचमा: औँसी(चन्द्रमास)27°स्केलअनुसार होइन
चित्र 11.38 चन्द्रमास किन लामो हुन्छ (माथिबाट हेर्दा; स्केलअनुसार होइन)। 1 मा चन्द्रमा औँसीमा छ, पृथ्वी र सूर्यका बिचमा। 27.3 दिनपछि, 2 मा, यसले पृथ्वीको एक फन्को पूरा गरिसकेको छ: अन्तरिक्षमा यो पहिलेकै दिशातिर फर्केको छ। तर त्यति बेलासम्म पृथ्वी आफ्नो कक्षमा करिब 27° अगाडि सरिसकेको हुन्छ। त्यसैले पृथ्वी र सूर्यका बिचमा फेरि आइपुग्न चन्द्रमा अझ अलिकति, 3 सम्म जानुपर्छ: 29.5 दिनपछि अर्को औँसी।

अधिकमास

सरकारी काम, विद्यालय र कार्यालयमा सौर पात्रो प्रयोग गरिन्छ, तर चाडपर्व र धार्मिक कार्य चन्द्र पात्रोअनुसार गरिन्छन्। त्यसैले दुवैलाई सँगसँगै मिलाएर प्रयोग गरिन्छ। चन्द्र महिना औँसीबाट सुरु हुन्छ। जुन सौर महिनामा त्यो औँसी पर्छ, त्यही सौर महिनाको नामबाट चन्द्र महिनाको नाम राखिन्छ। सौर महिना र चन्द्र महिना प्रायः एउटै दिन सुरु हुँदैनन्।

समस्या के छ भने बाह्र चन्द्र महिना सौर वर्षभन्दा करिब 11 दिन छोटो हुन्छन्। केही नगरे चाडपर्व हरेक वर्ष 11 दिन अगाडि सर्दै जान्थे र करिब नौ वर्षमा दसैँ बर्खामा पर्थ्यो। यो मिलाउन चन्द्र पात्रोमा एउटा थप महिना राखिन्छ।

धेरैजसो सौर महिना चन्द्र महिना (29.5 दिन) भन्दा अलि लामा हुन्छन्। त्यसैले कहिलेकाहीँ एउटै सौर महिनामा दुईओटा औँसी पर्छन्। त्यस्तो बेला त्यो सौर महिनामा दुईओटा चन्द्र महिना सुरु हुन्छन् र दुवैको नाम त्यही सौर महिनाको राखिन्छ: त्यो महिना दोहोरिन्छ। यसरी दोहोरिएको महिनालाई अधिकमास (अधिक मास, थप महिना) भनिन्छ। यसलाई मलमास वा पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ। यो करिब हरेक तीन वर्षमा एक पटक आउँछ र यसबाट चन्द्र पात्रो फेरि सौर वर्षसँग मिल्छ।

उदाहरणका लागि, वि.सं. 2077 असोज 1 गते औँसी परेकाले त्यस दिन चन्द्र महिना असोज सुरु भयो। तर असोज 30 गते फेरि अर्को औँसी परेकाले अर्को चन्द्र महिनाको नाम पनि असोज नै राख्नुपर्‍यो: यही अधिकमास हो। त्यसैले त्यस वर्ष दसैँ ढिलो, कात्तिकमा पर्‍यो।

01020300246810121416181234567वर्षचन्द्र पात्रो सौर वर्षभन्दा पछि परेका दिनएक चन्द्रमहिना, 29.5 दिनराता थोप्ला: अधिकमास थपिएको (19 वर्षमा 7 पटक)
चित्र 11.39 अधिकमासबाट चन्द्र पात्रो कसरी मिलिरहन्छ। हरेक वर्ष चन्द्र वर्ष सौर वर्षभन्दा करिब 11 दिन पछि पर्छ। यो फरक पूरै एक चन्द्र महिना (29.5 दिन) पुगेपछि एउटा अधिकमास थपिन्छ र फरक फेरि सुरुबाट गनिन्छ। 19 वर्षमा यस्तो 7 पटक हुन्छ।

क्षयमास

कहिलेकाहीँ यसको उल्टो पनि हुन्छ। जाडोमा पुस महिनातिर पृथ्वी सूर्यको सबैभन्दा नजिक हुन्छ र आफ्नो कक्षमा सबैभन्दा छिटो घुम्छ। त्यसैले त्यस बेलाका सौर महिना सबैभन्दा छोटा, करिब 29.4 दिनका हुन्छन्: चन्द्र महिनाभन्दा पनि अलिकति छोटा। धेरै वर्षमा एक पटक मात्र, यस्तो छोटो सौर महिना एउटा औँसीको लगत्तै पछि सुरु भएर अर्को औँसी आउनुअघि नै सकिन्छ। यसो हुँदा त्यो महिनामा एउटा पनि औँसी पर्दैन। त्यसैले त्यसमा कुनै चन्द्र महिना सुरु हुँदैन र त्यो वर्ष त्यस महिनाको नाम छुट्छ। यसरी छुटेको महिनालाई क्षयमास (क्षय मास, हराएको महिना) भनिन्छ। यो कात्तिकदेखि माघसम्मका महिनामा मात्र पर्छ र निकै कम पर्छ: कहिले 19 वर्षको अन्तरमा, कहिले एक शताब्दीभन्दा बढीको अन्तरमा। पछिल्लो पटक सन् 1983 (वि.सं. 2039) मा परेको थियो र अर्को सन् 2124 भन्दा पहिले पर्ने अनुमान छैन। क्षयमास भएको वर्षमा दुईओटा अधिकमास पनि पर्छन्, एउटा यसभन्दा अगाडि र अर्को पछि। त्यसैले त्यो वर्ष पनि चन्द्र महिनाको सङ्ख्या ठिकै रहन्छ।

अधिकमास भनेको के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अभ्यास (11.3 चन्द्रमा)

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।

कथन: पूर्णिमादेखि औँसीसम्मको समयलाई कृष्ण पक्ष र औँसीदेखि पूर्णिमासम्मको समयलाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ।

तर्क 1: शुक्ल पक्षमा चन्द्रमा हरेक दिन सानो हुँदै गएको देखिन्छ।

तर्क 2: कृष्ण पक्षमा चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक दिन बढ्दै गएको देखिन्छ।

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. शुक्ल पक्षको पहिलो र अन्तिम दिन क्रमशः कुन हुन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. शुक्ल पक्ष, नक्षत्रमास, कृष्ण पक्ष र चन्द्रमासको अवधि क्रमशः कुन ठिक छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य र चन्द्रमाबिचको कोण 135° हुँदा चन्द्रमा कस्तो देखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. पृथ्वीबाट चन्द्रमाको पूरै भाग उज्यालो, आधा भाग उज्यालो र किनारा मात्र उज्यालो देखिने अवस्थालाई क्रमशः के भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

2. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

क.

चन्द्रमाको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर

चन्द्रमा पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह र हाम्रो सबैभन्दा नजिकको आकाशीय पिण्ड हो। यो पृथ्वीबाट औसतमा 3,84,400 km टाढा छ। यसको व्यास करिब 3,474 km छ, अर्थात् पृथ्वीको व्यासको चौथाइभन्दा अलि बढी। यसको आफ्नै प्रकाश छैन; यो सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर चम्किन्छ। यहाँ हावा र तरल पानी छैनन् र यसको गुरुत्व पृथ्वीको करिब छ भागको एक भाग छ। यहाँ पहाड, खाल्डा र मैदान छन्, तर जीव छैनन्। यसले करिब 27⅓ दिनमा पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्छ र यसका कला हरेक 29.5 दिनमा दोहोरिन्छन्।

ख.

चन्द्र महिना भनेको के हो? यसको एउटा महत्त्व लेख्नुहोस्।

उत्तर

एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको करिब 29.5 दिनको समयलाई चन्द्र महिना (चन्द्रमास) भनिन्छ। यस अवधिमा चन्द्रमा आफ्ना सबै कलाबाट गुज्रन्छ।
महत्त्व: हाम्रा चाडपर्व, धार्मिक कार्य र धेरै सांस्कृतिक कार्यक्रमका दिन चन्द्र महिनाका तिथिबाट तोकिन्छन् (जस्तै: दसैँ आश्विन शुक्ल दशमीमा र बुद्ध जयन्ती वैशाख पूर्णिमामा)। किसानहरूले पनि खेतीका काम मिलाउन चन्द्रमाका कला हेर्थे।

ग.

कृष्ण पक्ष र शुक्ल पक्षबिच फरक छुट्याउनुहोस्।

उत्तर
कृष्ण पक्ष शुक्ल पक्ष
पूर्णिमादेखि औँसीसम्म हुन्छ। औँसीदेखि पूर्णिमासम्म हुन्छ।
चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक दिन घट्दै जान्छ। चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक दिन बढ्दै जान्छ।
औँसीमा सकिन्छ। पूर्णिमामा सकिन्छ।
चन्द्रमा राति झन् झन् ढिलो उदाउँछ र बिहान सबेरै देखिन्छ। चन्द्रमा साँझ देखिन्छ र हरेक दिन अलि ढिलो उदाउँछ।
घ.

अधिकमास भनेको के हो? यो कसरी हुन्छ?

उत्तर

अधिकमास (मलमास, पुरुषोत्तम मास) थप चन्द्र महिना हो, अर्थात् नाम दोहोरिएको चन्द्र महिना।
चन्द्र महिना जुन सौर महिनामा औँसीबाट सुरु हुन्छ, त्यही सौर महिनाको नाम पाउँछ। चन्द्र महिना करिब 29.5 दिनको हुन्छ र धेरैजसो सौर महिना यसभन्दा अलि लामा हुन्छन्। त्यसैले कहिलेकाहीँ एउटै सौर महिनाभित्र दुईओटा औँसी पर्छन्; त्यस्तो बेला त्यसमा दुईओटा चन्द्र महिना सुरु हुन्छन् र दुवैले एउटै नाम पाउँछन्। दोहोरिएको महिना नै अधिकमास हो। बाह्र चन्द्र महिना सौर वर्षभन्दा करिब 11 दिन छोटो हुने भएकाले चाडपर्वलाई तिनकै ऋतुमा राख्न करिब हरेक तीन वर्षमा एउटा अधिकमास चाहिन्छ।

ङ.

चन्द्रमास र नक्षत्रमासबिच फरक छुट्याउनुहोस्।

उत्तर
चन्द्रमास नक्षत्रमास
एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको समय हो। ताराहरूसँग तुलना गरेर नाप्दा चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक फन्को लगाउन लाग्ने समय हो।
करिब 29.5 दिनको हुन्छ। करिब 27.3 दिनको हुन्छ।
यस बिचमा पृथ्वी पनि आफ्नो कक्षमा अगाडि सर्ने भएकाले लामो हुन्छ। छोटो हुन्छ।
हाम्रो चन्द्र पात्रोमा प्रयोग गरिन्छ। खगोलविद्हरूले प्रयोग गर्छन्।
च.

क्षयमास भनेको के हो? यो कसरी हुन्छ?

उत्तर

क्षयमास छुटेको चन्द्र महिना हो: त्यस वर्षको चन्द्र पात्रोमा त्यो महिनाको नाम हुँदैन।
चन्द्र महिना जुन सौर महिनामा औँसीबाट सुरु हुन्छ, त्यही सौर महिनाको नाम पाउँछ। जाडोमा पुस महिनातिर पृथ्वी सूर्यको सबैभन्दा नजिक हुन्छ र सबैभन्दा छिटो घुम्छ। त्यसैले त्यस बेलाका सौर महिना सबैभन्दा छोटा, करिब 29.4 दिनका, अर्थात् चन्द्र महिनाभन्दा अलिकति छोटा हुन्छन्। धेरै वर्षमा एक पटक यस्तो सौर महिनामा एउटा पनि औँसी पर्दैन र कुनै चन्द्र महिनाले त्यसको नाम पाउँदैन। यो कात्तिकदेखि माघसम्मका महिनामा मात्र र निकै कम पर्छ। क्षयमास भएको वर्षमा दुईओटा अधिकमास पनि पर्छन्।

छ.

चन्द्रमाको कला भनेको के हो? औँसी र पूर्णिमाबिचको फरक लेख्नुहोस्।

उत्तर

एक चन्द्र महिनामा पृथ्वीबाट देखिने चन्द्रमाको उज्यालो भागको आकारमा आउने परिवर्तनलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ। सूर्यले सधैँ चन्द्रमाको आधा भाग उज्यालो पार्छ र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै जाँदा हामी त्यो उज्यालो आधा भागको फरक फरक अंश देख्छौँ। त्यसैले चन्द्रमाका कला देखिन्छन्।

औँसी पूर्णिमा
चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ। पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ।
यसको उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ; चन्द्रमा देखिँदैन। यसको पूरै उज्यालो आधा भाग हामीतिर फर्केको हुन्छ; चन्द्रमा पूरा गोलो र उज्यालो देखिन्छ।
कृष्ण पक्ष यसमा सकिन्छ। शुक्ल पक्ष यसमा सकिन्छ।
सूर्यग्रहण यही दिन मात्र लाग्न सक्छ। चन्द्रग्रहण यही दिन मात्र लाग्न सक्छ।
ज.

चन्द्रमाको कलाको सफा चित्र बनाउनुहोस् र नामकरण गर्नुहोस्।

उत्तर

बिचमा पृथ्वी कोरेर एकातिरबाट सूर्यका किरण आएको देखाउनुपर्छ। पृथ्वीको वरिपरि आठ ठाउँमा चन्द्रमा कोरेर हरेकको सूर्यतिर फर्केको आधा भाग उज्यालो देखाउनुपर्छ। हरेकको छेउमा पृथ्वीबाट त्यो कस्तो देखिन्छ भन्ने कोरेर नाम लेख्नुपर्छ: औँसी, वेक्सिङ क्रिसेन्ट, फर्स्ट क्वाटर, वेक्सिङ गिबस, पूर्णिमा, वेनिङ गिबस, लास्ट क्वाटर, वेनिङ क्रिसेन्ट; चित्र 11.36 मा जस्तै।

झ.

दिइएको चित्रमा एक चन्द्रमासभित्रका चन्द्रमाका दुई अवस्था देखाइएका छन्। ती अवस्था के के हुन्, पत्ता लगाई तिनबिचको फरक छुट्याउनुहोस्।

12
चित्र 11.40
उत्तर

पहिलो (पूरै अँध्यारो) औँसी हो र दोस्रो (पूरा उज्यालो गोलो) पूर्णिमा हो। तिनबिचका फरक प्रश्न छ मा जस्तै छन्: औँसीमा चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ र यसको उज्यालो भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ; पूर्णिमामा पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ र हामी यसको पूरै उज्यालो भाग देख्छौँ; औँसीमा कृष्ण पक्ष र पूर्णिमामा शुक्ल पक्ष सकिन्छ।

11.4 ग्रहण

सूर्य दीप्त वस्तु हो: यसको आफ्नै प्रकाश हुन्छ। पृथ्वी र चन्द्रमा अदीप्त र अपारदर्शक हुन्: तिनबाट प्रकाश छिर्न सक्दैन। प्रकाशको बाटोमा रहेको अपारदर्शक वस्तुको पछाडि छाया बन्छ।

पृथ्वी सूर्यको र चन्द्रमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै जाँदा कहिलेकाहीँ तीनओटै एउटै सरल रेखामा पर्छन्। त्यस बेला कि त पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ, कि चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ। त्यस बेला पृथ्वीबाट चन्द्रमा वा सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई ग्रहण भनिन्छ।

छाया

ज्वालाको माथिल्लो भागज्वालाकोतल्लो भागमैनबत्ती(प्रकाशको स्रोत)बल(अपारदर्शक वस्तु)पर्दासघन छायाविरल छायाविरल छाया
चित्र 11.41 छायाका दुई भाग किन हुन्छन्। ज्वालाको माथिल्लो भाग र तल्लो भागबाट आएको प्रकाश फरक फरक रेखामा बलको छेउबाट जान्छ। ज्वालाको कुनै पनि भागबाट प्रकाश पुग्न नसक्ने ठाउँमा गाढा सघन छाया बन्छ; ज्वालाको केही भागबाट मात्र प्रकाश पुग्ने ठाउँमा फिक्का विरल छाया बन्छ।

प्रकाश सरल रेखामा हिँड्ने र अपारदर्शक वस्तुको वरिपरि मोडिन नसक्ने भएकाले वस्तुको छाया बन्छ। वस्तुले स्रोतको प्रकाशलाई पूरै छेक्ने ठाउँमा छाया सबैभन्दा गाढा हुन्छ: यसलाई सघन छाया भनिन्छ। वस्तुले प्रकाशलाई आंशिक रूपमा मात्र छेक्ने, अर्थात् स्रोतको केही भाग देखिने ठाउँमा छाया फिक्का हुन्छ: यसलाई विरल छाया भनिन्छ। सघन छाया विरल छायाभन्दा गाढा हुन्छ। प्रकाशको स्रोत एउटा बिन्दु नभएर केही आकारको हुने (ज्वाला, बल्ब, सूर्य) भएकाले विरल छाया बन्छ। कस्तो ग्रहण देखिन्छ भन्ने कुरा सघन छाया र विरल छायामा नै भर पर्छ।

सघन छाया र विरल छाया

बललाई सारेर यसको छाया हेर्नुहोस्। त्यसपछि पहेँलो आँखालाई पर्दामा माथि-तल तान्नुहोस्: त्यहाँबाट बत्तीको कति भाग देखिन्छ?

बत्तीबलपर्दाआँखापर्दामाआँखाले देख्ने कुरा
बल्ब
सघन छायाको चौडाइ
8 cm
विरल छायाको फैलावट
27 cm चौडा
आँखाले देख्छ
बत्तीको 51%

बल्ब सानो हुँदा छाया प्रस्ट हुन्छ: गाढा सघन छायाको वरिपरि पातलो विरल छाया मात्र हुन्छ। ठुलो बत्तीले फराकिलो विरल छाया बनाउँछ।

पर्दाको नजिक हुँदा बलले ठुलो गाढा सघन छाया र त्यसको वरिपरि पातलो विरल छाया बनाउँछ। सघन छायाबाट आँखाले बत्ती कत्ति पनि देख्दैन: खग्रास ग्रहण।

पर्दाबाट टाढा हुँदा सघन छाया सानो हुन्छ र विरल छाया फैलिन्छ। विरल छायाबाट आँखाले बत्तीको केही भाग देख्छ: खण्डग्रास ग्रहण।

ठुलो बत्तीको नजिक हुँदा सघन छाया पर्दासम्म पुग्नुअघि नै सकिन्छ। बिचबाट हेर्दा आँखाले बलको वरिपरि बत्तीको औँठीजस्तो घेरा देख्छ, वलयाकार ग्रहणमा सूर्य देखिएजस्तै।

बलको सघन छायामा उभिएर बत्तीतिर फर्केर हेर्दा के देखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग्रहण कसरी लाग्छ

पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको निरन्तर परिक्रमा गरिरहन्छ र कहिलेकाहीँ तीनओटै एउटै सरल रेखामा पर्छन्। सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा परेमा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ। सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी परेमा पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ।

ग्रहण लाग्नुका कारण:

  • क.प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ (त्यसैले यो पृथ्वी वा चन्द्रमाको वरिपरि मोडिन सक्दैन);
  • ख.पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ;
  • ग.त्यसैले कहिलेकाहीँ सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा पर्छन्;
  • घ.पृथ्वी र चन्द्रमा अपारदर्शक भएकाले तिनको छाया बन्छ;
  • ङ.तीनमध्ये सूर्य मात्र दीप्त वस्तु हो; पृथ्वी र चन्द्रमाको आफ्नै प्रकाश हुँदैन।

कुनै एउटा आकाशीय पिण्डको छाया अर्को पिण्डमा पर्दा ग्रहण लाग्छ। पृथ्वीबाट दुई किसिमका ग्रहण देखिन्छन्: चन्द्रग्रहण र सूर्यग्रहण।

पृथ्वीपृथ्वीक. धेरैजसो महिना: पूर्णिमाको चन्द्रमा छायाभन्दा माथि वा तलबाट जान्छपूर्णिमाको चन्द्रमापृथ्वीको छायाचन्द्रमाको कक्ष, 5° ढल्केकोख. ग्रहणको समय: पूर्णिमाको चन्द्रमा छायाभित्रबाट जान्छग्रहण लागेको पूर्णिमाको चन्द्रमा3,84,000 km, पृथ्वीको अर्धव्यासको 60 गुणासबै एउटै स्केलमा कोरिएका छन्: पृथ्वी, चन्द्रमा, छाया, दुरी र ढल्काइ।
चित्र 11.42 पृथ्वी, यसको छाया र पूर्णिमाको चन्द्रमा, छेउबाट हेर्दा, स्केलअनुसार। क. धेरैजसो महिनामा चन्द्रमाको कक्ष ढल्केको हुनाले पूर्णिमाको चन्द्रमा पृथ्वीको छायाभन्दा माथि वा तलबाट जान्छ: ग्रहण लाग्दैन। ख. वर्षमा करिब दुई पटक पूर्णिमाको चन्द्रमा छायाभित्रबाट जान्छ: चन्द्रग्रहण।

क. चन्द्रग्रहण

सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी आउँदा यसले चन्द्रमातिर जाने सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया चन्द्रमामा पर्छ। त्यस बेला पृथ्वीबाट चन्द्रमाको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई चन्द्रग्रहण भनिन्छ।

सूर्यपृथ्वीचन्द्रमा(पूर्णिमा)सघन छायाविरल छायाचन्द्रमाको कक्षस्केलअनुसार होइन
चित्र 11.43 चन्द्रग्रहण (स्केलअनुसार होइन)। पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा छ र पूर्णिमाको चन्द्रमा पृथ्वीको छायाभित्र पस्छ। गाढा सघन छायाभित्र पुगेपछि यसमा खग्रास ग्रहण लाग्छ।

चन्द्रग्रहण लाग्ने मुख्य अवस्था:

  1. सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्नु।
  2. सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी परी पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्नु।
  3. प्रकाश सरल रेखामा हिँड्नु।

पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको सघन छायाभित्र पस्यो भने त्यसलाई खग्रास चन्द्रग्रहण भनिन्छ। चन्द्रमाको केही भाग मात्र सघन छायाभित्र पस्यो भने त्यसलाई खण्डग्रास चन्द्रग्रहण भनिन्छ: चन्द्रमाको केही भाग कसैले टोकेजस्तो अँध्यारो देखिन्छ। पूर्णिमामा मात्र पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पर्ने भएकाले चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्छ।

चन्द्रग्रहण पृथ्वीको रात परेको सबै भागबाट एकै पटक देखिन्छ र यो लामो समयसम्म रहन्छ। पृथ्वी चन्द्रमाभन्दा करिब 4 गुणा चौडा छ र चन्द्रमा पार गर्ने ठाउँमा पनि पृथ्वीको सघन छाया चन्द्रमाभन्दा करिब साढे दुई गुणा चौडा हुन्छ। त्यसैले खग्रास ग्रहणमा चन्द्रमालाई सघन छाया पार गर्न करिब 1 घण्टा 45 मिनेटसम्म लाग्छ र सुरुदेखि अन्त्यसम्म कैयौँ घण्टा लाग्छ। चन्द्रग्रहण हेर्दा कुनै खतरा हुँदैन।

कालो आकाशमा गाढा तामे-रातो रङमा चम्किरहेको, एउटा किनारा बढी उज्यालो भएको पूर्णिमाको चन्द्रमा
चित्र 11.44 सन् 2025 सेप्टेम्बर 7 को खग्रास चन्द्रग्रहण। त्यस राति ढिलो यो नेपालबाट पनि देखिएको थियो। सघन छायामा चन्द्रमा कालो हुँदैन: पृथ्वीको हावाबाट मोडिएर पुगेको सूर्यको प्रकाश, अर्थात् संसारभरका सूर्योदय र सूर्यास्तको प्रकाश पर्दा यो तामे-रातो देखिन्छ। फोटो: Washcarso0708, CC0

ख. सूर्यग्रहण

सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा आउँदा यसले सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया पृथ्वीमा पर्छ। छाया परेका ठाउँबाट सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई सूर्यग्रहण भनिन्छ। सूर्यग्रहण औँसीका दिन मात्र लाग्छ।

सूर्यचन्द्रमापृथ्वीसघन छायाविरल छायाखग्रास ग्रहणयहाँ देखिन्छयहाँ खण्डग्रास ग्रहण देखिन्छयहाँ ग्रहण देखिँदैनस्केलअनुसार होइन
चित्र 11.45 सूर्यग्रहण (स्केलअनुसार होइन)। औँसीको चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा छ। यसको सानो सघन छाया पृथ्वीको सानो क्षेत्रमा पर्छ र त्यहाँ खग्रास ग्रहण देखिन्छ; यसको फराकिलो विरल छाया परेका ठाउँमा खण्डग्रास ग्रहण देखिन्छ; अरू ठाउँमा ग्रहण देखिँदैन।

चन्द्रमाको सघन छायाभित्रबाट हेर्दा पूरै सूर्य छेकिएको देखिन्छ: यसलाई खग्रास सूर्यग्रहण भनिन्छ। दिउँसै आकाश अँध्यारो हुन्छ, तारा देखिन थाल्छन्, चराहरू चुप लाग्छन् र कालो चन्द्रमाको वरिपरि सूर्यको चम्किलो बाहिरी वायुमण्डल, कोरोना देखिन्छ। विरल छायाबाट हेर्दा सूर्यको केही भाग मात्र छेकिएको देखिन्छ: यसलाई खण्डग्रास सूर्यग्रहण भनिन्छ। यस बेला सूर्य टोकिएको बिस्कुटजस्तो देखिन्छ।

पृथ्वीमा पर्ने चन्द्रमाको सघन छाया सानो हुन्छ: बढीमा करिब 270 km चौडा। चन्द्रमा घुम्दै जाँदा यो छाया 1,700 km/h भन्दा बढी वेगले पृथ्वीमा सर्छ। त्यसैले खग्रास सूर्यग्रहण साँघुरो बाटोमा मात्र देखिन्छ र कुनै एउटा ठाउँमा यो बढीमा करिब 7½ मिनेट मात्र रहन्छ; प्रायः 2 वा 3 मिनेट। खग्रास चन्द्रग्रहण खग्रास सूर्यग्रहणभन्दा धेरै लामो हुनुको कारण यही हो: चन्द्रमाको सानो छायाभन्दा पृथ्वीको ठुलो छाया पार गर्न धेरै समय लाग्छ।

अँध्यारो आकाशमा कालो गोलो र त्यसको वरिपरि नरम किरणका रूपमा फैलिएको मोतीजस्तो सेतो चमक
चित्र 11.46 सन् 1999 अगस्ट 11 को खग्रास सूर्यग्रहण, फ्रान्सबाट देखिएको। कालो गोलो चन्द्रमा हो; सेतो चमक सूर्यको कोरोना हो। कोरोना खग्रास ग्रहणमा मात्र देखिन्छ। फोटो: Luc Viatour, CC BY-SA 3.0

चन्द्रग्रहण पृथ्वीको रात परेको भागका सबैले देख्न सक्छन्, तर खग्रास सूर्यग्रहण साँघुरो बाटोमा मात्र किन देखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अभ्यास (11.4 ग्रहण)

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: ग्रहण, सूर्यग्रहण, चन्द्रग्रहण, खण्डग्रास, खग्रास, सरल रेखा।

क.

सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्‍यो भने …… लाग्छ।

उत्तर

सूर्यग्रहण

ख.

पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्दा …… लाग्छ।

उत्तर

चन्द्रग्रहण

ग.

नाङ्गो आँखाले …… हेर्दा आँखालाई हानि पुग्छ।

उत्तर

सूर्यग्रहण

घ.

ग्रहण लाग्दा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै ……मा पर्छन्।

उत्तर

सरल रेखा

ङ.

सघन छाया पर्ने ठाउँबाट देखिने ग्रहणलाई …… ग्रहण भनिन्छ।

उत्तर

खग्रास (सघन छायाबाट खग्रास ग्रहण देखिन्छ; विरल छायाबाट खण्डग्रास ग्रहण देखिन्छ)

2. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

क. चन्द्रग्रहणका लागि हुनुपर्ने क्रम कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ख. सूर्यग्रहण कुन अवस्थामा लाग्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. पृथ्वीमा चन्द्रमाको सघन छाया पर्दा कुन ग्रहण लाग्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. विरल छायाबाट कस्तो प्रकारको ग्रहण देखिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. दिइएको कुन अवस्थामा चन्द्रग्रहण लाग्दैन?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

च. ग्रहणका बारेमा दिइएका मध्ये कुन भनाइ गलत छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

3. फरक लेख्नुहोस्

क.

खग्रास सूर्यग्रहण र खण्डग्रास सूर्यग्रहण

उत्तर
खग्रास सूर्यग्रहण खण्डग्रास सूर्यग्रहण
चन्द्रमाले पूरै सूर्य छेक्छ। सूर्यको केही भाग मात्र छेकिन्छ।
चन्द्रमाको सघन छायाबाट देखिन्छ। चन्द्रमाको विरल छायाबाट देखिन्छ।
पृथ्वीमा साँघुरो बाटोमा मात्र देखिन्छ। धेरै फराकिलो क्षेत्रमा देखिन्छ।
आकाश अँध्यारो हुन्छ र कोरोना देखिन्छ। आकाश उज्यालै रहन्छ; सूर्य टोकिएजस्तो देखिन्छ।
एउटा ठाउँमा बढीमा करिब 7½ मिनेट रहन्छ। बढी समय, केही घण्टासम्म रहन्छ।
ख.

खग्रास चन्द्रग्रहण र खण्डग्रास चन्द्रग्रहण

उत्तर
खग्रास चन्द्रग्रहण खण्डग्रास चन्द्रग्रहण
पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको सघन छायाभित्र हुन्छ। चन्द्रमाको केही भाग मात्र पृथ्वीको सघन छायाभित्र हुन्छ।
पूरै चन्द्रमा मधुरो र तामे-रातो देखिन्छ। चन्द्रमाको केही भाग मात्र टोकिएजस्तो अँध्यारो देखिन्छ।
चन्द्रमा छायाको बिचबाट जाँदा मात्र लाग्छ। चन्द्रमा सघन छायाको किनाराबाट जाँदा लाग्छ।
ग.

सघन छाया र विरल छाया

उत्तर
सघन छाया विरल छाया
छायाको बिचको गाढा भाग हो। छायाको बाहिरी फिक्का भाग हो।
प्रकाशको स्रोत पूरै छेकिन्छ। प्रकाशको स्रोत आंशिक रूपमा छेकिन्छ।
यहाँबाट स्रोतको कुनै भाग देखिँदैन। यहाँबाट स्रोतको केही भाग देखिन्छ।
यसबाट खग्रास ग्रहण हुन्छ। यसबाट खण्डग्रास (सूर्य) ग्रहण हुन्छ।

4. कारण दिनुहोस्

क.

चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्छ।

उत्तर

सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा परेर पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुँदा पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ र चन्द्रग्रहण लाग्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको सूर्यभन्दा उल्टोपट्टि पूर्णिमामा मात्र हुन्छ। त्यसैले चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्न सक्छ (त्यो पनि चन्द्रमा ठ्याक्कै रेखामा पर्ने पूर्णिमामा मात्र)।

ख.

सूर्यग्रहण औँसीमा मात्र लाग्छ।

उत्तर

सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा परेर चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुँदा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ र सूर्यग्रहण लाग्छ। चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा औँसीमा मात्र हुन्छ। त्यसैले सूर्यग्रहण औँसीको दिन मात्र लाग्न सक्छ (त्यो पनि चन्द्रमा ठ्याक्कै रेखामा पर्ने औँसीमा मात्र)।

ग.

ग्रहण लाग्न सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा पर्नुपर्छ।

उत्तर

प्रकाश सरल रेखामा हिँड्ने भएकाले अपारदर्शक वस्तुको छाया प्रकाशको स्रोतको ठिक उल्टो दिशामा, त्यसको सिधा पछाडि मात्र पर्छ। त्यसैले पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा वा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्न तीनओटै एउटै सरल रेखामा हुनुपर्छ: चन्द्रग्रहणमा पृथ्वी बिचमा र सूर्यग्रहणमा चन्द्रमा बिचमा। अलिकति मात्र रेखाबाहिर भए पनि छाया अर्को पिण्डमा नपरी छेउबाट जान्छ। चन्द्रमाको कक्ष 5° ढल्केको भएकाले हरेक औँसी र पूर्णिमामा ग्रहण नलाग्नुको कारण पनि यही हो।

5. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

क.

छाया भनेको के हो? यो कसरी बन्छ?

उत्तर

अपारदर्शक वस्तुले प्रकाश छेकेर त्यसको पछाडि प्रकाश नपुग्ने अँध्यारो क्षेत्रलाई छाया भनिन्छ।
प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ। प्रकाशको बाटोमा अपारदर्शक वस्तु पर्दा प्रकाश त्यसबाट छिर्न वा त्यसको वरिपरि मोडिन सक्दैन। त्यसैले वस्तुको पछाडिको क्षेत्रमा प्रकाश पुग्दैन (सघन छाया) वा केही प्रकाश मात्र पुग्छ (विरल छाया)। त्यही अँध्यारो क्षेत्र छाया हो।

ख.

परिक्रमा गर्ने क्रममा सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी आयो भने कुन ग्रहण लाग्छ? उक्त ग्रहणको नामाङ्कित चित्र कोरेर व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

चन्द्रग्रहण लाग्छ। सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा परेर पृथ्वी बिचमा हुँदा पृथ्वीले सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया पूर्णिमाको चन्द्रमामा पर्छ। सूर्यको परावर्तित प्रकाशले मात्र चम्किने चन्द्रमा मधुरो हुन्छ। पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको सघन छायाभित्र परे खग्रास चन्द्रग्रहण र केही भाग मात्र परे खण्डग्रास चन्द्रग्रहण हुन्छ। यो पूर्णिमामा मात्र लाग्छ र पृथ्वीको रात परेको सबै भागबाट देखिन्छ।
चित्र: चित्र 11.43 मा जस्तै: सूर्य, पृथ्वी, पृथ्वीको पछाडि यसको सघन छाया र विरल छाया र सघन छायाभित्रको चन्द्रमा, सबैको नामसहित।

ग.

कुन ग्रहण लाग्दा हामी सूर्यमा कालो भाग देख्छौँ? उक्त ग्रहणको चित्र बनाई नामाङ्कन गर्नुहोस्।

उत्तर

सूर्यग्रहण। औँसीको दिन चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा आउँछ र यसको छाया पृथ्वीमा पर्छ। चन्द्रमाको सघन छायाबाट हेर्दा सूर्य पूरै छेकिएको (खग्रास ग्रहण) र विरल छायाबाट हेर्दा केही भाग मात्र छेकिएको (खण्डग्रास ग्रहण) देखिन्छ। सूर्यलाई छेक्ने चन्द्रमा नै सूर्यमा देखिने कालो भाग हो।
चित्र: चित्र 11.45 मा जस्तै: सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वीको सानो क्षेत्रमा पुगेको चन्द्रमाको सघन छाया र त्यसभन्दा ठुलो क्षेत्रमा पुगेको विरल छाया, सबैको नामसहित।

घ.

ग्रहण लाग्नुका सामान्य कारणहरू के के हुन्? उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
  • क.प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ।
  • ख.पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।
  • ग.त्यसैले कहिलेकाहीँ सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्छन्।
  • घ.पृथ्वी र चन्द्रमा अपारदर्शक भएकाले तिनको छाया बन्छ।
  • ङ.सूर्य मात्र दीप्त वस्तु हो; पृथ्वी र चन्द्रमा परावर्तित प्रकाशले चम्किन्छन्।
ङ.

दिइएको चित्रको अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

सूर्यचन्द्रमापृथ्वीसघन छायाविरल छाया
चित्र 11.47 स्केलअनुसार होइन।
  • i.चित्रमा देखाइएको ग्रहणको नाम लेखी परिभाषा दिनुहोस्।
  • ii.यो ग्रहण कुन तिथिमा लाग्छ?
  • iii.सघन छाया परेका ठाउँबाट कस्तो ग्रहण देखिन्छ?
उत्तर
  • i.यो सूर्यग्रहण हो: सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा परेर यसको छाया पृथ्वीमा पर्दा छाया परेका ठाउँबाट सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग छेकिएको देखिन्छ।
  • ii.औँसीमा।
  • iii.खग्रास सूर्यग्रहण।
च.

किन नाङ्गो आँखाले सूर्यग्रहण हेर्नुहुँदैन?

उत्तर

ग्रहणका बेला पनि सूर्यको नछेकिएको भाग उत्तिकै चम्किलो हुन्छ। त्यसबाट आउने तीव्र प्रकाश र विकिरणले केही सेकेन्डमै आँखाको पछाडिको भाग (रेटिना) पोल्न सक्छ। यसमा दुखाइ नहुने भएकाले क्षति भइसकेपछि मात्र थाहा हुन्छ र त्यो सधैँका लागि रहन सक्छ। कालो चस्मा र धुवाँले कालो पारिएको सिसा पनि सुरक्षित हुँदैनन्। त्यसैले ग्रहण हेर्ने खास चस्मा वा पिनहोल भ्युअर प्रयोग गर्नुपर्छ।

कार्यपत्र: पृथ्वी र अन्तरिक्ष: चट्टान र ग्रह (PDF, 4 पृष्ठ)

कार्यपत्र: पृथ्वी र अन्तरिक्ष: चन्द्रमा र ग्रहण (PDF, 4 पृष्ठ)

शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →