खेतबाट एक मुठी माटो टिपेर हेरौँ। यो सामान्य खैरो धुलोजस्तो देखिन्छ। तर यो माटो बन्न सयौँ वर्ष लागेको हुन्छ: चट्टान फुटेर ससाना कण बनेपछि मात्र माटो बन्छ। यसमा जीवन पनि हुन्छ: एक मुठी माटामा पृथ्वीमा भएका मानिसभन्दा बढी ससाना जीव हुन्छन्। हाम्रो लगभग सबै खाना माटामै उम्रन्छ।
अब माथि हेरौँ। हामी उभिएको जमिन चट्टानको एउटा विशाल गोलाको बाहिरी पत्र हो। यो गोलाभित्र फलाम पग्लिने जति तातो छ। यो गोला घुमिरहने भएकाले दिन र रात हुन्छन्। यसले एक सेकेन्डमा करिब 30 km का दरले सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसको अक्ष एकातिर ढल्किएको हुनाले गर्मी र जाडो हुन्छ। सूर्यको परिक्रमा गर्ने आठओटा ग्रहमध्ये पृथ्वी एउटा मात्र हो।
यस एकाइमा माटो केबाट र कसरी बन्छ भन्ने कुरा पढिन्छ। माटो कसरी नासिन्छ र यसलाई कसरी जोगाउन सकिन्छ भन्ने कुरा पनि पढिन्छ। त्यसपछि पृथ्वीको केन्द्रसम्मको यात्रा गरिन्छ र ऋतु किन बदलिन्छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाइन्छ। अन्त्यमा सूर्य, ग्रह, चन्द्रमा, उल्का तथा पुच्छ्रेताराबारे जानकारी लिइन्छ।
11.1 माटो
पृथ्वीको अधिकांश जमिन माटाको तहले ढाकिएको छ। जमिनको खुकुलो माथिल्लो तहलाई माटो भनिन्छ। यो चट्टान र खनिजका ससाना टुक्रा तथा जैविक पदार्थ (जीवहरूका कुहिएका अवशेष) मिलेर बनेको हुन्छ। यिनका बिचको खाली ठाउँमा हावा र पानी हुन्छन्। माटो एक महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो: बोटबिरुवा माटामा उम्रन्छन् र जनावर तथा मानिस ती बोटबिरुवा खान्छन्।
माटामा चट्टानका टुक्रा धुलोजत्रा मसिना पनि हुन्छन्। बालुवा र साना ढुङ्गाजस्ता ठुला पनि हुन्छन्। जैविक पदार्थ जीवहरूबाट बन्छ। बोटबिरुवा र जनावर मरेर जमिनमा झरेपछि माटामा बस्ने ससाना जीवले तिनलाई कुहाएर टुक्र्याउँछन्: ब्याक्टेरिया (कीटाणु), फन्जाइ (ढुसी), गँड्यौला र किराहरू। कम्पोस्ट मल पनि जैविक पदार्थ हो। बोटबिरुवाका भागहरू कुहिएर बनेको गाढा रङको र सजिलै धुलो हुने जैविक पदार्थलाई ह्युमस भनिन्छ।
कणहरूबिचको खाली ठाउँ हावा र पानीले भरिएको हुन्छ। जरा, गँड्यौला र माटामा बस्ने ससाना जीवलाई बाँच्न यही हावा र पानी चाहिन्छ।
माटामा के के छन् भन्ने कुराअनुसार माटो फरक फरक किसिमको हुन्छ। ह्युमस धेरै भएको माटो नरम, गाढा रङको र मलिलो (बाली राम्रो उब्जाउने) हुन्छ। बलौटे माटोमा बालुवा धेरै हुन्छ: यसबाट पानी छिटो चुहिएर जान्छ। क्ले माटोका कण निकै मसिना हुन्छन्: यस्तो माटामा पानी अडिन्छ र भिजेपछि यो टाँसिने हुन्छ।
माटो केबाट बनेको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ह्युमस भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
माटो बन्ने प्रक्रिया
माटो चट्टानबाट बन्छ। पृथ्वीको सतहमा भएको चट्टान बिस्तारै झन् झन् ससाना टुक्रामा फुट्दै जान्छ। पृथ्वीको सतहमा भएका चट्टान र खनिज टुक्रिने प्रक्रियालाई विघटन (क्षयीकरण) भनिन्छ। विघटन मुख्यतया हावा, पानी र जलवायुका (गर्मी र जाडोका) कारण हुन्छ। जीवहरूले पनि यसमा सघाउँछन्। विघटनमा चट्टान दुई तरिकाले टुक्रिन्छ: भौतिक रूपमा टुक्रा टुक्रा भएर र रासायनिक रूपमा त्यसका खनिज बदलिएर वा घुलेर। यो प्रक्रिया यी पाँच तरिकाले हुन्छ:
- क.नदीमा ढुङ्गा गुड्छन्। नदीनाला, खोला र झरनामा ढुङ्गाहरू पहाडबाट बगेर तल आउँछन्। बग्दै गर्दा ती एकआपसमा र नदीको पिँधमा लामो समयसम्म ठोकिइरहन्छन् र तिनबाट ससाना टुक्रा झर्छन्। वर्षौँसम्म यसो हुँदा धारिला चट्टान खिइएर गोलो गिर्खा बन्छन् र पछि बालुवा र मसिना कण बन्छन्। यसरी माटो बन्छ।
- ख.गर्मी र जाडो। दिनमा घामले चट्टान तताउँछ र रातमा चट्टान सेलाउँछ। धेरै वर्षसम्म हरेक दिन यसो भइरहन्छ। चट्टानको बाहिरी भाग भित्री भागभन्दा बढी तात्ने र सेलाउने भएकाले बढी फुक्छ र खुम्चिन्छ। यसले गर्दा चट्टानमा चिरा पर्छन् र पत्र उप्किन्छन्। अन्त्यमा चट्टान ससाना टुक्रामा फुट्छ।
- ग.चिरामा पानी। चट्टानका प्वाल र चिरामा पानी छिर्छ। चिसो ठाउँमा रातमा त्यो पानी जम्छ। बरफले पानीभन्दा बढी ठाउँ ओगट्ने भएकाले चिरा भित्रबाट धकेलिएर झन् चौडा हुन्छ। पानीमा चट्टानका केही खनिज पनि बिस्तारै घुल्छन्। यी दुवै कारणले चट्टान टुक्रिन्छ।
- घ.बिरुवाका जरा। चट्टानको चिरामा उम्रेको बिरुवाका जरा त्यही चिराभित्र पस्छन्। जरा मोटा हुँदै जाँदा चिरा चौडा हुँदै जान्छ र अन्त्यमा चट्टान फुटेर खुकुलो हुन्छ।
- ङ.हावा। जोडले चल्ने हावाले बालुवालाई चट्टानमा बजार्छ। बालुवाका कण घोटिएर चट्टानको सतह बिस्तारै खिइन्छ र झरेका खुकुला कण माटो बन्छन्।
Young tree: G. B. Sudworth, The Forest Nursery (1900), public domain
विघटनबाट चट्टानको धुलो मात्र बन्छ। त्यहाँ जीवहरू बस्न थालेपछि मात्र माटो बन्छ: बोटबिरुवा उम्रन्छन्, मर्छन् र कुहिन्छन्; गँड्यौला र ब्याक्टेरियाले ह्युमसलाई चट्टानका टुक्रासँग मिसाउँछन्। यसैले माटो बन्न धेरै समय लाग्छ।
विघटन भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
माटाको प्रोफाइल
जमिनमा पनि माटाका तह बन्छन्। तर ती अर्कै तरिकाले बन्छन्। वर्षाको पानीसँगै ह्युमस र मसिना कण बिस्तारै तलतिर सर्छन् र तल विघटन जारी रहन्छ। लामो समयमा एकमुनि अर्को गरी तहहरू बन्छन्। खाल्डो, इनार वा सडक बनाउन काटिएको भिरजस्ता ठाउँमा जमिन ठाडो काटिएको हुन्छ। त्यहाँ यी तह देख्न सकिन्छ।
कुनै ठाउँको जमिनलाई सिधा तलसम्म काट्दा देखिने माटाका तहको ठाडो खण्डलाई त्यस ठाउँको माटाको प्रोफाइल भनिन्छ। माटाका तह आफ्नो बनावट (मसिनो वा खस्रो), रङ, गहिराइ र तिनमा भएका रसायनमा फरक हुन्छन्। माथिबाट तलसम्म मुख्य तहहरू यी हुन्:
- पहिलो तह (टप सोयल वा A-होराइजन)। यो सबैभन्दा माथिल्लो तह हो र यसको रङ प्रायः गाढा हुन्छ। यो ह्युमस (मल), खनिज, हावा र पानीबाट बनेको हुन्छ। ह्युमसका कारण माटो खुकुलो हुन्छ र यसमा पानी अड्ने क्षमता बढ्छ। धेरैजसो जरा, गँड्यौला र माटाका जीव यही तहमा हुन्छन्। हाम्रा बाली यही तहमा उम्रन्छन्।
- दोस्रो तह (सब सोयल वा B-होराइजन)। यस तहमा ह्युमस कम र खनिज बढी हुन्छ। पहिलो तहबाट तल सोसिएर आउने वर्षाको पानीसँगै खनिज यस तहमा पुग्छन्। यो तह प्रायः खाँदिएको र कडा हुन्छ र यसको रङ फिका वा रातो हुन्छ।
- तेस्रो तह (C-होराइजन वा मूल चट्टानको तह)। यस तहमा ह्युमस हुँदैन। यो फुटेका चट्टानका डल्लाबाट बनेको हुन्छ। यही मूल चट्टानबाट माथिको माटो बनेको हो र यो चट्टान बिस्तारै विघटन हुँदै छ।
यी तहमुनि नफुटेको ठोस चट्टान हुन्छ। यसलाई कडा चट्टान (बेड रक) भनिन्छ।
Grass: O. W. Thomé, Flora von Deutschland (1885), public domain
Earthworm: PhyloPic (CC0)
माटाको प्रोफाइलमा माथिबाट दोस्रो तहलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा उमार्न पहिलो तह किन सबैभन्दा राम्रो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भूक्षय र निक्षेपण
नाङ्गो जमिनमा जोडले पानी पर्दा धमिलो पानी बग्छ। पानी धमिलो हुनुको कारण त्यसमा बगिरहेको माटो हो। पानी, हावा वा हिउँका कारण जमिनको माथिल्लो सतह खिइएर वा भत्किएर अन्यत्र जाने क्रियालाई भूक्षय भनिन्छ। यसका उदाहरण:
- पहिरो: पूरै भिर भत्किएर तल खस्नु;
- वर्षाको पानी वा खोलाले माटो बगाएर लैजानु;
- हावाले सुक्खा माटो उडाएर लैजानु।
बगेको माटो हराउँदैन। बगिरहेको पानी वा हावा ढिलो भएको ठाउँमा माटो झर्छ। एक ठाउँबाट बगाएर वा उडाएर ल्याइएको माटो अर्को ठाउँमा थुप्रिने क्रियालाई निक्षेपण भनिन्छ। नदीले आफ्नो किनारमा र फैलिएर बग्ने समथर भूभागमा बालुवा र सिल्ट थुपार्छ।
भूक्षय र निक्षेपण प्राकृतिक रूपमा सँगसँगै हुन्छन्: एक ठाउँमा खिइएको माटो अर्को ठाउँमा थुप्रिन्छ। बलौटे माटो भएका ठाउँ र बोटबिरुवा नभएका खुला जमिनमा माटालाई अड्याएर राख्ने केही हुँदैन। त्यस्ता ठाउँमा भूक्षय सबैभन्दा बढी हुन्छ।
निक्षेपणबाट फाइदा पनि हुन्छ, बेफाइदा पनि।
- फाइदा: तराईका समथर र मलिला मैदान हजारौँ वर्षमा पहाडबाट नदीले बगाएर ल्याएको माटाबाट बनेका हुन्। बाढीले छोडेको नयाँ सिल्टले खेतलाई अझ मलिलो बनाउन सक्छ।
- बेफाइदा: बाढीले खेत र बालीलाई बालुवा र ढुङ्गाले पुरिदिन्छ। नदी, नहर र बाँधपछाडिका ताल सिल्टले पुरिँदै जाने भएकाले तिनमा कम पानी अटाउँछ र सजिलै बाढी आउँछ।
नदीले पहाडबाट लेदो माटो बगाएर ल्याउँछ र मैदानमा छोड्छ। मैदानमा माटो छोड्ने यो क्रियालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
माटाको संरक्षण
के नदीकिनारमा तारको जालीभित्र ढुङ्गा भरेर बनाइएका पर्खाल देख्नुभएको छ? नदीकिनार वा खाली जमिनमा रुख रोपेको देख्नुभएको छ? भिरालो जमिनमा गरा बनाएर खेती गरेको देख्नुभएको छ? यी सबै माटो जोगाउन गरिएका हुन्।
नेपालमा हरेक वर्ष मनसुनको बाढी र पहाडमा जाने पहिरोले धेरै माटो बगाउँछ। जोडले चल्ने हावाले पनि माटो उडाउँछ। भूक्षय कम गर्ने वा रोक्ने कामलाई माटाको संरक्षण भनिन्छ। माटो जोगाउन यी उपाय अपनाउनुपर्छ:
- नदीकिनारमा बलियो पर्खाल र बाँध बनाउनुपर्छ। तारको जालीभित्र ढुङ्गा भरेर बनाइएको पर्खाललाई तारजाली (ग्याबियन) पर्खाल भनिन्छ। यस्तो पर्खाल भएपछि नदीले किनार काट्न सक्दैन।
- हावा छेक्ने गरी रुखका लहर रोप्नुपर्छ। रुखका लहरले जोडले चल्ने हावाको वेग घट्छ र हावाले माटो उडाउन सक्दैन।
- नाङ्गा डाँडामा रुख रोप्नुपर्छ। बोटबिरुवाका जराले माटालाई कसिलो बनाएर राख्छ र पहिरो जान दिँदैन।
- जङ्गल जथाभाबी काट्नुहुँदैन। रुख जथाभाबी काट्दा (वन फँडानी गर्दा) माटो खुकुलो हुन्छ र भूक्षय तथा पहिरोको सम्भावना धेरै बढ्छ।
- भिरालो जमिनमा गरा बनाएर खेती गर्नुपर्छ। भिरालो जमिनलाई समथर खुड्किलामा काट्नुपर्छ। यसो गर्दा वर्षाको पानी माटो लिएर भिरबाट बग्नुको सट्टा हरेक खुड्किलामा सोसिन्छ।
भिरालो जमिनमा किन गरा बनाएर खेती गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
माटो प्रदूषण
मानिसहरू धेरै बाली उब्जाउन माटामा विभिन्न रसायन हाल्छन्। दैनिक जीवनमा प्लास्टिक, हानिकारक धातु र कलकारखानाबाट निस्कने रसायन पनि माटामा मिसिन्छन्। यिनबाट माटालाई हानि पुग्छ। माटामा अनावश्यक रसायन वा अन्य पदार्थ मिसिएर यसको गुणस्तर बिग्रनुलाई माटो प्रदूषण भनिन्छ।
माटो प्रदूषणको मुख्य कारण मानवीय क्रियाकलाप हो। यसका मुख्य कारण, असर र नियन्त्रणका उपाय यस्ता छन्:
- धेरै रासायनिक मल र कीटनाशक औषधी। धेरै उब्जाउन किसानहरू यी धेरै मात्रामा प्रयोग गर्छन्। यिनका कारण माटाका उपयोगी सूक्ष्मजीव मर्छन् र माटो कडा र सुक्खा हुन्छ। यसरी माटाको उर्वराशक्ति बिस्तारै घट्छ। हानिकारक अंश बालीमा पनि रहन सक्छ र त्यस्तो बाली खाँदा हाम्रो स्वास्थ्यमा असर पर्न सक्छ। नियन्त्रण: रासायनिक मल र कीटनाशक औषधीको प्रयोग घटाउनुपर्छ। कम्पोस्ट र गोबर मलजस्ता जैविक मलको प्रयोग बढाउनुपर्छ। किरा नियन्त्रण गर्न निम वा किरा खाने चरा र भ्यागुताजस्ता जैविक उपाय अपनाउनुपर्छ।
- कलकारखानाको फोहोर। कलकारखानाबाट फालिएका फोहोर र रसायनका कारण माटाको गुणस्तर बिग्रन्छ र त्यहाँ बस्ने जीवलाई हानि पुग्छ। नियन्त्रण: कलकारखानाको फोहोर र रसायनलाई बाहिर फाल्नुअघि प्रशोधन गरेर हानिरहित बनाउनुपर्छ।
- पोलिथिनका झोला र अन्य प्लास्टिक। जमिनमा परेको प्लास्टिक कुहिँदैन। यसका कारण जरा र माटाका जीवसम्म पानी र हावा पुग्दैनन् र माटामा बस्ने जीवलाई हानि पुग्छ। त्यस्तो ठाउँमा बोटबिरुवा राम्ररी उम्रँदैनन्। नियन्त्रण: प्लास्टिकका झोला र सामग्रीको प्रयोग घटाउनुपर्छ, पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्नुपर्छ र कपडाको झोला बोक्नुपर्छ।
यीमध्ये कुन कामले माटो प्रदूषण हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
11.2 पृथ्वी
एकछिन सोचौँ त हामी कहाँ उभिएका छौँ? हाम्रा घर, गोठ र विद्यालय कहाँ बनेका छन्? खेलमैदान, बाटो, नहर र कुलो कहाँ बनाइन्छन्? धान, तरकारी र फलफूल कहाँ उम्रन्छन्? यी सबै पृथ्वीको सतहमा छन्। पृथ्वी हामी सबैको साझा घर हो।
पृथ्वी गोलो भए पनि पूरै भकुन्डोजस्तो गोलो छैन। घुमिरहने भएकाले यसको भूमध्यरेखातिरको भाग अलिकति फुकेको र ध्रुवतिरको भाग अलिकति थेप्चिएको छ। यो फरक धेरै सानो छ: भूमध्यरेखामा पृथ्वीको चौडाइ करिब 12,756 km र एक ध्रुवदेखि अर्को ध्रुवसम्म करिब 12,714 km छ: करिब 43 km मात्र कम। अन्तरिक्षबाट हेर्दा यो पूरै गोलो देखिन्छ।
पृथ्वीलाई तीन भागमा बाँडिएको छ:
- स्थलमण्डल: जमिन वा पृथ्वीको ठोस चट्टानी भाग (ग्रिक भाषामा लिथोस भनेको ढुङ्गा हो);
- जलमण्डल: समुद्र, नदी, ताल, बरफ र जमिनमुनि रहेको सबै पानी। पृथ्वीको सतहको करिब 71 % भाग पानीले ढाकिएको छ;
- वायुमण्डल: पृथ्वीलाई चारैतिरबाट घेरेको हावा।
जलमण्डल भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पृथ्वीको भित्री बनावट
एउटा भोगटे, सुन्तला वा कागतीलाई आधा काटेर हेरौँ। के यसको भित्री भाग बाहिरी भागजस्तै छ? छैन: बाहिर बोक्रो, त्यसभित्र रसिलो भाग र बिचमा बिउ हुन्छन्। पृथ्वी पनि यस्तै छ: यसको भित्री भाग बाहिरी भागभन्दा फरक छ।
यो कसरी थाहा हुन्छ? पृथ्वीमा कसैले पनि धेरै गहिरो खनेको छैन: रुसमा खनिएको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा गहिरो प्वाल करिब 12 km मात्र पुगेको छ। ज्वालामुखीबाट निस्कने पग्लेको चट्टानलाई लाभा भनिन्छ। लाभाबाट पृथ्वीको भित्री भाग कतै कतै तातो र पग्लेको अवस्थामा छ भन्ने थाहा हुन्छ। भूकम्पका बेला उत्पन्न हुने तरङ्ग पृथ्वीको आरपार जान्छन्। वैज्ञानिकहरू यी तरङ्गको अध्ययन गर्छन्। फरक फरक तह भएर जाँदा तरङ्ग मोडिन्छन् र तिनको वेग बढ्छ वा घट्छ। यसबाट पृथ्वीभित्र के छ भन्ने थाहा हुन्छ।
पृथ्वीको सतहमा पहाड, मैदान, समुद्र र ठोस चट्टान छन्। यसको भित्री भाग तातो छ: कतै पग्लेको चट्टान र अझ गहिराइमा पग्लेको धातु छ। चट्टानको अवस्था र बनावटका आधारमा पृथ्वीको भित्री भागलाई तीन तहमा बाँडिएको छ:
- क्रस्ट (भूत्वक),
- म्यान्टल,
- कोर (बाहिरी कोर र भित्री कोर)।
क्रस्ट
पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी तहलाई क्रस्ट भनिन्छ। यो अन्डाको बोक्रोजस्तै हो। यो चट्टान र माटाबाट बनेको हुन्छ। यसमा मुख्यतया सिलिकेट खनिज (बालुवा र क्वार्ट्जजस्ता सिलिकन र अक्सिजनका खनिज) हुन्छन्। क्रस्ट पातलो छ: जमिनमुनि यो करिब 30 देखि 50 km र हिमालमुनि करिब 70 km सम्म गहिरो हुन्छ। समुद्रमुनि यो 5 देखि 10 km मात्र हुन्छ।
हामी क्रस्टमै बस्छौँ। यसको सतहमा घर बनाइन्छ, खेतीपाती गरिन्छ, रुख रोपिन्छ र बाटो बनाइन्छ। नदी, समुद्र, जङ्गल र पहाड यसैको सतहमा छन्। जमिनमुनिको पानी पनि यसैमा हुन्छ। चट्टान, धातु, कोइला र तेलका सबै खानी पनि यसै तहमा छन्।
म्यान्टल
क्रस्टमुनिको तहलाई म्यान्टल भनिन्छ। यो अन्डाको सेतो भागजस्तै हो। यो पृथ्वीको सबैभन्दा बाक्लो तह हो: यसको मोटाइ करिब 2,900 km छ। यो फलाम र म्याग्नेसियमका सिलिकेट खनिज धेरै भएको तातो चट्टानबाट बनेको छ। यसको चट्टान क्रस्टको चट्टानभन्दा बढी खँदिलो हुन्छ।
म्यान्टल धेरै तातो छ: यसको माथिल्लो भागमा करिब 1,000 °C र पिँधमा झन्डै 4,000 °C तापक्रम हुन्छ। तैपनि यसको लगभग सबै भाग ठोस छ: माथिको चट्टानको भारले थिचिएकाले यो पग्लँदैन। लाखौँ वर्षमा यो तातो ठोस चट्टान नरम चाकुजस्तै निकै बिस्तारै सर्छ। क्रस्टको ठिक मुनि कतै कतै यसको थोरै भाग पग्लिन्छ। ज्वालामुखीको लाभा त्यहीँबाट आउँछ।
कोर
पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री भागलाई कोर भनिन्छ। यो अन्डाको पहेँलो भागजस्तै हो। यो मुख्यतया गह्रौँ धातु, फलाम र निकेलबाट बनेको छ। यसका दुई भाग छन्।
बाहिरी कोर। कोरको बाहिरी भाग करिब 2,200 km बाक्लो छ र यसको तापक्रम करिब 4,000 देखि 5,000 °C छ। यो तरल छ: पग्लेको फलाम र निकेल। यो तरल धातु घुमिरहँदा पृथ्वी एउटा विशाल चुम्बक बन्छ। यसैले कम्पासको सुई उत्तरतिर फर्किन्छ।
भित्री कोर। पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री भाग करिब 1,200 km अर्धव्यास (यसको किनारदेखि पृथ्वीको केन्द्रसम्मको दुरी) भएको गोला हो। यो सबैभन्दा तातो भाग हो: यसको तापक्रम 5,000 °C भन्दा बढी छ: लगभग सूर्यको सतहजत्तिकै। तैपनि यो ठोस छ। माथिको पूरै पृथ्वीको भारले यसमा अत्यधिक चाप पर्छ। यो चाप हावाको चापभन्दा दसौँ लाख गुणा बढी हुन्छ। यस चापले धातुलाई निकै कसिलो गरी थिच्ने भएकाले धातु पग्लिन सक्दैन। भित्री कोर पृथ्वीको सबैभन्दा घना भाग हो।
पृथ्वीको सबैभन्दा बाक्लो तह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पृथ्वीको सबैभन्दा तातो भाग भए पनि भित्री कोर किन ठोस छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सौर्यमण्डलमा पृथ्वी
पृथ्वीको केन्द्र भएर उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने काल्पनिक रेखालाई पृथ्वीको अक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्ने बाटोलाई यसको कक्ष भनिन्छ।
पृथ्वी एकैसाथ दुई किसिमले घुम्छ:
- यो आफ्नो अक्षमा लट्टुजस्तै घुम्छ: करिब 24 घण्टामा एक पटक। यसलाई पृथ्वीको अक्ष भ्रमण (परिक्रमण) भनिन्छ। यसबाट दिन र रात हुन्छन्।
- यो आफ्नो कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ: करिब 365 दिनमा (365¼ दिनमा) एक पटक। यसलाई पृथ्वीको कक्ष परिभ्रमण (परिभ्रमण) भनिन्छ। यसबाट वर्ष हुन्छ।
नामबाटै यी दुई छुट्याउन सकिन्छ: अक्ष भ्रमणमा पृथ्वी आफ्नै अक्षमा घुम्छ भने कक्ष परिभ्रमणमा आफ्नो कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छ। परिक्रमण र परिक्रमा उस्तै सुनिए पनि यहाँ फरक अर्थमा आउँछन्: परिक्रमण भनेको आफ्नै अक्षमा घुम्नु हो भने परिक्रमा भनेको अर्को पिण्डको वरिपरि घुम्नु हो।
पृथ्वीको अक्ष यसको कक्षमा ठाडो नभई ढल्किएको छ: अक्षले कक्षीय धरातलसँग 66.5° को कोण बनाउँछ (अर्थात् यो ठाडोबाट 23.5° ढल्किएको छ)। वर्षभरि अन्तरिक्षमा यो एकैतिर ढल्किएको रहन्छ। यसरी ढल्किनाले तीनओटा प्रभाव पर्छन्:
- भूमध्यरेखाबाहेक अन्य ठाउँमा दिन र रात सधैँ बराबर हुँदैनन्। कहिले दिन लामो र रात छोटो हुन्छ; कहिले दिन छोटो र रात लामो हुन्छ।
- वर्षभरि ऋतु बदलिइरहन्छन् र एकै समयमा सबै ठाउँमा एउटै ऋतु हुँदैन।
- पृथ्वीको एकै ठाउँमा सूर्यको किरण सधैँ सिधा तल (लम्ब रूपमा) पर्दैन।
पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्न कति समय लाग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ऋतु परिवर्तन
पृथ्वीले करिब 365 दिनमा सूर्यको एक पटक परिक्रमा गर्छ। अक्ष ढल्किएको हुनाले वर्षको आधा समय उत्तरी आधा भाग सूर्यतिर र बाँकी आधा समय सूर्यबाट पर ढल्किएको हुन्छ।
उत्तरी आधा भाग सूर्यतिर ढल्किँदा हाम्रो आकाशमा सूर्य अग्लोमा पुग्छ। यसको किरण नेपालमा सिधा तल पर्छ। त्यही प्रकाश जमिनको सानो भागमा खाँदिएर पर्ने भएकाले त्यो भाग धेरै तात्छ। दिन पनि लामो हुन्छ। यही गर्मी हो।
उत्तरी आधा भाग सूर्यबाट पर ढल्किँदा सूर्य होचो रहन्छ। यसको किरण छड्के पर्छ। त्यही प्रकाश जमिनको धेरै ठुलो भागमा फैलिने भएकाले हरेक भाग कम तात्छ। दिन छोटो हुन्छ। यही जाडो हो।
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा एक वर्षलाई चार ऋतुमा बाँडिएको छ। भूमध्यरेखाभन्दा उत्तरतिरको पृथ्वीको आधा भागलाई उत्तरी गोलार्ध भनिन्छ। नेपाल यसैमा पर्छ। उत्तरी गोलार्धमा यी ऋतु यस्ता छन्:
| ऋतु | नेपाली महिना |
|---|---|
| वसन्त ऋतु (स्प्रिङ) | चैत र वैशाख |
| ग्रीष्म ऋतु (समर) | जेठदेखि भदौसम्म |
| शरद् ऋतु (अटम) | असोज र कात्तिक |
| शिशिर ऋतु (विन्टर) | मङ्सिरदेखि फागुनसम्म |
यहाँ चार ऋतुलाई तल दिइएका नेपालका छ ऋतुसँग मिल्ने गरी पूरा महिनामा राखिएको छ: चार ऋतुको ग्रीष्ममा नेपालका ग्रीष्म र वर्षा ऋतु पर्छन् भने शिशिरमा हेमन्त र शिशिर ऋतु। दक्षिणी गोलार्धमा यी ऋतु उल्टो हुन्छन्।
वसन्त ऋतु। जाडोपछि वसन्त आउँछ। यो सुरु भएदेखि दिन लामा र रात छोटा हुँदै जान्छन्। चैतमा (मार्च 21 तिर) सबै ठाउँमा दिन र रात लगभग बराबर हुन्छन्। नयाँ घाँस पलाउँछ र रुखमा नयाँ पात लाग्छन्।
ग्रीष्म ऋतु। वसन्तपछि ग्रीष्म आउँछ। यस बेला धेरै गर्मी हुन्छ; दिन लामा र रात छोटा हुन्छन्। असारमा (जुन 21 तिर) उत्तरी गोलार्धमा दिन सबैभन्दा लामो र रात सबैभन्दा छोटो हुन्छ।
शरद् ऋतु। ग्रीष्मपछि शरद् आउँछ। यो सुरु भएदेखि रात लामा र दिन छोटा हुँदै जान्छन्। असोजमा (सेप्टेम्बर 23 तिर) सूर्यको किरण उत्तर र दक्षिणमा बराबर पर्ने भएकाले सबै ठाउँमा फेरि दिन र रात लगभग बराबर हुन्छन्।
शिशिर ऋतु। शरद्पछि शिशिर आउँछ। उत्तरी गोलार्धमा सूर्यको किरण छड्के पर्छ; दिन छोटा र रात लामा हुन्छन्। पुसमा (डिसेम्बर 22 तिर) दिन सबैभन्दा छोटो र रात सबैभन्दा लामो हुन्छ।
नेपालका ऋतु
नेपालमा परम्परादेखि वर्षलाई दुई दुई महिनाका छ ऋतुमा बाँडिन्छ:
| ऋतु | महिना |
|---|---|
| वसन्त ऋतु | चैत र वैशाख |
| ग्रीष्म ऋतु | जेठ र असार |
| वर्षा ऋतु | साउन र भदौ |
| शरद् ऋतु | असोज र कात्तिक |
| हेमन्त ऋतु | मङ्सिर र पुस |
| शिशिर ऋतु | माघ र फागुन |
वर्षा ऋतु नेपालकै विशेषता हो: वर्षभरिको धेरैजसो पानी यिनै महिनामा मनसुनले ल्याउँछ।
नेपालका छ ऋतुमध्ये वर्षा ऋतु कुन दुई महिनामा पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपालमा जाडोभन्दा गर्मीमा किन बढी तातो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
11.3 सौर्यमण्डल
सफा रातमा आकाशमा अनगन्ती चम्किला थोप्ला देखिन्छन्। तीमध्ये धेरैजसो तारा हुन्। तिनका बिचमा ग्रह, चन्द्रमा, उल्का (“खसेको तारा”) वा कहिलेकाहीँ पुच्छ्रेतारा पनि देखिन सक्छन्। यी सबै आकाशीय पिण्ड (खगोलीय पिण्ड) हुन्: अन्तरिक्षमा प्राकृतिक रूपमा रहेका वस्तु।
दिनमा देखिने सूर्य पनि एउटा तारा हो: यो पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको तारा हो। सूर्य, ग्रहहरू, तिनका उपग्रह र अन्य ससाना आकाशीय पिण्ड (पुड्के ग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड) मिलेर बनेको परिवारलाई सौर्यमण्डल भनिन्छ। यी सबैले सूर्यलाई केन्द्रमा राखेर आआफ्नो कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन्।
सूर्य
सूर्य सौर्यमण्डलको केन्द्र हो। सूर्यले सौर्यमण्डलका सबै पिण्डलाई आफूतिर तान्छ। यो तान्ने बललाई गुरुत्वबल (गुरुत्वाकर्षण बल) भनिन्छ। यसैका कारण अन्य सबै पिण्डले सूर्यको परिक्रमा गरिरहन्छन्।
सूर्य एउटा मझौला आकारको तारा हो। धेरै तारा सूर्यभन्दा धेरै ठुला छन्; सूर्य अरू ताराभन्दा निकै नजिक भएकाले मात्र यो तिनभन्दा धेरै ठुलो र चम्किलो देखिन्छ। सूर्य एउटा ग्याँसीय पिण्ड हो: मुख्यतया हाइड्रोजन र हिलियमबाट बनेको तातो ग्यासको विशाल गोला। यसबाट अपार मात्रामा ताप र प्रकाश निस्कन्छ। यसको सतहको तापक्रम करिब 5,500 °C र केन्द्रको तापक्रम करिब 1 करोड 50 लाख °C छ। केन्द्रमा हाइड्रोजन हिलियममा बदलिन्छ र यसैबाट सूर्यको ऊर्जा बन्छ।
पृथ्वीका लागि ताप र प्रकाशको मुख्य स्रोत सूर्य हो। सूर्य नभए पृथ्वी अँध्यारो र हिउँले जमेको हुन्थ्यो, बोटबिरुवाले खाना बनाउन सक्दैनथे र जीवन नै हुँदैनथ्यो।
ग्रह
पृथ्वीसहित सौर्यमण्डलमा आठओटा ग्रह छन्। हरेक ग्रह आफ्नो अक्षमा घुम्छ र सूर्यको परिक्रमा गर्छ। ग्रहको आफ्नै प्रकाश हुँदैन: ग्रहहरू सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर चम्किन्छन्। यसरी आफ्नै प्रकाश नभएको र सूर्यको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई ग्रह भनिन्छ। सूर्यको गुरुत्वबलले हरेक ग्रहलाई आफ्नो कक्षमा राख्छ।
सूर्यबाट नजिकदेखि टाढासम्मको क्रममा ग्रहहरू यी हुन्: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण (युरेनस) र वरुण (नेप्च्युन)। यो क्रम सम्झन पहिलो अक्षर जोडेर “बु-शु-पृ-म, बृ-श-अ-व” भन्न सकिन्छ। अङ्ग्रेजी नाम सम्झन “My Very Educated Mother Just Served Us Noodles” भनिन्छ।
- बुध, शुक्र, पृथ्वी र मङ्गल चारओटा भित्री ग्रह हुन्। यी चट्टान र धातुका साना गोला हुन्।
- बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण चारओटा बाहिरी ग्रह हुन्। यी मुख्यतया ग्यास र तरलबाट बनेका विशाल ग्रह हुन्। यिनमा उभिन मिल्ने ठोस सतह हुँदैन।
Planets: NASA (Mercury: MESSENGER; Venus: Mariner 10, processed by Ricardo Nunes; Earth: Apollo 17;
Mars: Viking, USGS; Jupiter: Hubble, with ESA and A. Simon; Saturn: Cassini, JPL/Space Science Institute;
Uranus and Neptune: Voyager 2), public domain
The Sun: NASA/SDO and the HMI science team, public domain
Planets: NASA (Mercury: MESSENGER; Venus: Mariner 10, processed by Ricardo Nunes; Earth: Apollo 17; Mars: Viking, USGS;
Jupiter: Hubble, with ESA and A. Simon; Saturn: Cassini, JPL/Space Science Institute; Uranus and Neptune: Voyager 2), public domain
The Sun: NASA/SDO and the HMI science team, public domain
बुध सूर्यको सबैभन्दा नजिक रहेको र सबैभन्दा सानो ग्रह हो। यो करिब 59 दिनमा आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्छ र करिब 88 दिनमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ: सबै ग्रहको भन्दा छोटो वर्ष। सूर्यको धेरै नजिक भएकाले यहाँ दिनमा धेरै तातो हुन्छ (400 °C भन्दा बढी)। ताप थाम्ने वायुमण्डल लगभग नभएकाले रातमा धेरै चिसो हुन्छ (करिब −180 °C)। यसको उपग्रह छैन।
शुक्र पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउने ग्रह हो। यसको आकार करिब पृथ्वीजत्रै छ र हाम्रो आकाशमा यो सबैभन्दा चम्किलो ग्रह हो। यो साँझ पश्चिममा वा बिहान सबेरै पूर्वमा देखिने भएकाले तारा नभए पनि यसलाई साँझको तारा वा बिहानको तारा भनिन्छ। यो निकै बिस्तारै घुम्छ: करिब 243 दिनमा एक पटक। सूर्यको परिक्रमा भने करिब 225 दिनमा गर्छ। त्यसैले यसको दिन यसको वर्षभन्दा लामो हुन्छ। यसको उपग्रह छैन। कार्बन डाइअक्साइडको बाक्लो हावाले ताप थुनेर राख्ने भएकाले यो सबैभन्दा तातो ग्रह हो: करिब 465 °C।
पृथ्वी हाम्रो ग्रह हो। सूर्यबाट यो तेस्रो स्थानमा पर्छ। जीवन भएको थाहा भएको यो एक मात्र ग्रह हो: यहाँ पानी, अक्सिजनसहितको वायुमण्डल र जीवलाई सुहाउने तापक्रम छ। यो करिब 24 घण्टामा आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्छ र करिब 365 दिनमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसको एउटा मात्र प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा हो।
मङ्गल आकाशमा खियाजस्तो रातो देखिने भएकाले यसलाई रातो ग्रह भनिन्छ: यसको धुलोमा फलामको अक्साइड (खिया) धेरै छ। यो करिब साढे 24 घण्टामा आफ्नो अक्षमा घुम्छ र करिब 687 दिनमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसको पातलो हावामा धेरैजसो कार्बन डाइअक्साइड छ। यसका ध्रुवमा बरफ छ र धेरै पहिले यसमा पानी बग्थ्यो। त्यसैले वैज्ञानिकहरू त्यहाँ कुनै बेला बाँचेका हुन सक्ने ससाना जीवका चिह्न खोजिरहेका छन्। यसका फोबोस र डिमोस गरी दुईओटा साना उपग्रह छन्।
बृहस्पति सबैभन्दा ठुलो ग्रह हो: यसभित्र 1,300 भन्दा बढी पृथ्वी अटाउँछन्। यो सबैभन्दा छिटो घुम्ने ग्रह हो: करिब 10 घण्टामा एक पटक। यसले करिब 12 वर्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसको ठुलो रातो दाग पूरै पृथ्वीभन्दा ठुलो आँधी हो। यो आँधी कम्तीमा 190 वर्षदेखि चलिरहेको छ। यसका करिब 100 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)।
शनि पनि बृहस्पतिजस्तै विशाल ग्रह हो। यो बृहस्पतिभन्दा अलि सानो छ। यसका वरिपरि सुन्दर रिङ (चक्का) छन्। शनि यिनैका लागि प्रसिद्ध छ। यसको परिक्रमा गरिरहने बरफ र चट्टानका अनगन्ती टुक्रा मिलेर यी रिङ बनेका छन्। यो करिब साढे 10 घण्टामा आफ्नो अक्षमा घुम्छ र करिब साढे 29 वर्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। सबै ग्रहमध्ये सबैभन्दा धेरै उपग्रह यसैका पत्ता लागेका छन्: 270 भन्दा बढी (सन् 2026 सम्म)।
अरुण (युरेनस) ग्यास र तरल पदार्थबाट बनेको फिका निलो-हरियो विशाल ग्रह हो। यो पृथ्वीभन्दा करिब 4 गुणा चौडा र करिब 14 गुणा गह्रौँ छ। सूर्यबाट धेरै टाढा भएकाले यो निकै चिसो छ: करिब −200 °C। यो कोल्टे परेर ढलेजस्तो गरी करिब 17 घण्टा 14 मिनेटमा आफ्नो अक्षमा घुम्छ र करिब 84 वर्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसका 29 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)।
वरुण (नेप्च्युन) सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो। यो गाढा निलो रङको विशाल ग्रह हो। सन् 1989 मा भ्वायजर 2 अन्तरिक्षयानले यसमा पृथ्वीजत्रै एउटा कालो धब्बा देखेको थियो। त्यो एउटा विशाल आँधी थियो; यस्ता धब्बा देखा पर्छन् र हराउँछन्। यो करिब 16 घण्टामा आफ्नो अक्षमा घुम्छ र करिब 165 वर्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। यसका 16 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)।
| ग्रह | अक्षमा एक पटक घुम्न (यसको दिन) | सूर्यको एक पटक परिक्रमा गर्न (यसको वर्ष) | पत्ता लागेका उपग्रह (2026) |
|---|---|---|---|
| बुध | करिब 59 दिन | करिब 88 दिन | 0 |
| शुक्र | करिब 243 दिन | करिब 225 दिन | 0 |
| पृथ्वी | करिब 24 घण्टा | करिब 365 दिन | 1 |
| मङ्गल | करिब साढे 24 घण्टा | करिब 687 दिन | 2 |
| बृहस्पति | करिब 10 घण्टा | करिब 12 वर्ष | करिब 100 |
| शनि | करिब साढे 10 घण्टा | करिब साढे 29 वर्ष | 270 भन्दा बढी |
| अरुण | करिब 17 घण्टा | करिब 84 वर्ष | 29 |
| वरुण | करिब 16 घण्टा | करिब 165 वर्ष | 16 |
सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
रातको आकाशमा ग्रहहरू किन चम्किन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
उपग्रह
रातमा हामीले चन्द्रमा देखेका छौँ। के यसको आफ्नै प्रकाश हुन्छ? हुँदैन। ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ। उपग्रहको आफ्नै प्रकाश हुँदैन: ग्रहहरूजस्तै उपग्रह पनि सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर चम्किन्छन्।
चन्द्रमा पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो। यसले करिब 27 दिनमा पृथ्वीको एक पटक परिक्रमा गर्छ (एउटा पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमासम्म करिब साढे 29 दिन लाग्छ)।
उपग्रह दुई किसिमका हुन्छन्:
- प्राकृतिक उपग्रह अन्तरिक्षमा आफैँ बनेका हुन्, जस्तै: चन्द्रमा वा मङ्गलका फोबोस र डिमोस।
- कृत्रिम उपग्रह मानिसले बनाएर रकेटको सहायताले अन्तरिक्षमा पठाएका हुन्। यस्ता उपग्रहबाट फोन, टिभी र इन्टरनेटका सङ्केत पुग्छन्, मौसमको निगरानी हुन्छ र नक्सामा आफू कहाँ छ भनेर पत्ता लगाउन सकिन्छ। नेपालको पहिलो उपग्रह नेपालीस्याट-1 नेपाली वैज्ञानिकहरूले बनाएको सानो घनाकार उपग्रह हो। यो सन् 2019 मा कक्षमा पुगेको थियो।
बुध र शुक्रबाहेक सबै ग्रहका प्राकृतिक उपग्रह छन्।
सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वीको आकार
पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य र चन्द्रमा लगभग उत्रै देखिन्छन्। तर वास्तवमा सूर्य चन्द्रमाभन्दा धेरै ठुलो छ: करिब 400 गुणा चौडा। सूर्य चन्द्रमाभन्दा करिब 400 गुणा टाढा पनि भएकाले यो ठुलो देखिँदैन। वस्तु जति टाढा भयो हेर्दा उति सानो देखिन्छ: सडकमा टाढा रहेको बस हाम्रो हातभन्दा सानो देखिन्छ।
सूर्य र पृथ्वीको वास्तविक आकार तुलना गर्न तिनको व्यास (चौडाइ) तुलना गर्नुपर्छ। सूर्यको व्यास करिब 13,92,000 km (13 लाख 92 हजार km) र पृथ्वीको करिब 12,742 km छ। यसरी हेर्दा सूर्य पृथ्वीभन्दा करिब 109 गुणा चौडा छ। सूर्यलाई एउटा बास्केटबल मान्ने हो भने पृथ्वी करिब 2 mm को तोरीको दानाजत्रो हुन्छ।
सूर्य धेरै टाढा पनि छ: पृथ्वीबाट करिब 15 करोड km। 60 km/h मा दिनरात नरोकी गुड्ने बसलाई त्यहाँ पुग्न करिब 285 वर्ष लाग्छ।
उल्का र उल्कापिण्ड
सफा रातमा कहिलेकाहीँ आकाशमा प्रकाशको एउटा धर्सो कुद्दै गएर एकै सेकेन्डमा हराएको देखिन्छ। मानिसहरू यसलाई “खसेको तारा” भन्छन्। तर यो तारा होइन। यो उल्का हो।
अन्तरिक्षमा चट्टान र धातुका ससाना टुक्रा सूर्यको परिक्रमा गरिरहेका हुन्छन्। तीमध्ये धेरैजसो बालुवाको दानाभन्दा ठुला हुँदैनन्। यस्तो टुक्रा पृथ्वीको वायुमण्डलमा पस्दा निकै छिटो चलिरहेको हुन्छ: एक सेकेन्डमा दसौँ किलोमिटर। यसको अगाडिको हावा खाँदिएर तात्छ। हावासँग रगडिँदा हुने घर्षणका कारण पनि टुक्रा निकै तात्छ। त्यसपछि यो चम्कन थाल्छ, पग्लिन्छ र बाफ बनेर बिलाउँछ। प्रायः यसो 80 देखि 100 km माथि हुन्छ। प्रकाशको त्यही धर्सो उल्का हो। वर्षका केही रातमा पृथ्वी यस्ता टुक्राको लहरबाट भएर जान्छ र एक घण्टामा धेरै उल्का देखिन्छन्। यसलाई उल्कापात (उल्का वर्षा) भनिन्छ।
कुनै कुनै टुक्रा निकै ठुला भएकाले पूरै जलेर सकिँदैनन्। बाँकी रहेको भाग जमिनसम्म खस्छ। पृथ्वीको सतहसम्म आइपुग्ने अन्तरिक्षको टुक्रालाई उल्कापिण्ड भनिन्छ।
उल्का र उल्कापिण्डमा के फरक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पुच्छ्रेतारा
पुच्छ्रेतारा (धूमकेतु) केही किलोमिटर चौडा बरफ र धुलोको डल्लो हो। यसमा केही चट्टान पनि हुन्छ। यसले लामो तन्किएको दीर्घवृत्ताकार कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ। पुच्छ्रेताराको आफ्नै प्रकाश हुँदैन।
सूर्यबाट टाढा हुँदा पुच्छ्रेतारा जमेको र अँध्यारो हुन्छ। सूर्यको नजिक आउँदा सूर्यको तापले यसको बरफ ग्यासमा बदलिन्छ र ग्याँससँगै धुलो पनि बाहिर निस्कन्छ। सूर्यबाट बाहिरतिर कणहरूको प्रवाह बहिरहन्छ। यसलाई सौर्य बतास (सौर्य आँधी) भनिन्छ। सूर्यको प्रकाश र सौर्य बतासको धक्काले गर्दा ग्यास र धुलो सूर्यको उल्टोतिर उडेर जान्छन् र सूर्यको प्रकाश परेर चम्किन्छन्। यसरी पुच्छ्रेतारामा कुचोजस्तो लामो चम्किलो पुच्छर बन्छ। यसको पुच्छर सधैँ सूर्यको उल्टोतिर फर्किएको हुन्छ। पुच्छर भएकाले यसलाई पुच्छ्रेतारा भनिन्छ। तर यो तारा होइन।
पुच्छ्रेताराको पुच्छर कतातिर फर्किएको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
वसन्त ऋतु · सूर्य · निक्षेपण · शरद् ऋतु · बुध · 5000 · शिशिर ऋतु · क्रस्ट · विघटन · शुक्र
पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी भागलाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
पृथ्वीको सबैभन्दा तातो भाग भित्री कोर हो। यसको तापक्रम __________ °C भन्दा बढी हुन्छ।
उत्तर
एक वर्षमा ग्रीष्म ऋतु, __________, __________ र __________ हुन्छन्।
उत्तर
चट्टान र खनिजको भौतिक खियाइ र रासायनिक विच्छेदनलाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
पृथ्वीबाट सबैभन्दा नजिकको तारा __________ हो।
उत्तर
सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह __________ हो।
उत्तर
सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चम्किलो ग्रह __________ हो।
उत्तर
हावाले एक ठाउँको माटो उडाएर अर्को ठाउँमा थुपार्छ। नयाँ ठाउँमा माटो थुप्रिने यो प्रक्रियालाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
2. तल दिइएका विकल्पबाट सही उत्तर छान्नुहोस्
क. भित्री कोरमा भएका धातु र चट्टान किन ठोस अवस्थामा रहन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. माटाको प्रोफाइलमा माथिबाट दोस्रो तहलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. सूर्यको चारैतिर दीर्घवृत्ताकार कक्षमा घुम्ने, कुचोजस्तो आकारका बरफ र धुलोका डल्लालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. नेपालका छ ऋतुमध्ये कुनै एउटा ऋतु बनाउने महिनाको जोडी कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. पृथ्वीमा मात्र जीवहरू हुनुको कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. तलका वाक्य पढी ठिक र बेठिक छुट्याउनुहोस्
वरुण सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो।
उत्तर
पृथ्वीले दीर्घवृत्ताकार कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ।
उत्तर
चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्न करिब 365 दिन लगाउँछ।
उत्तर
सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चिसो ग्रह शनि हो।
उत्तर
पृथ्वीको भित्री भागको सबैभन्दा बाक्लो तह क्रस्ट हो।
उत्तर
4. फरक लेख्नुहोस्
ग्रह र पुच्छ्रेतारा
उत्तर
भूक्षय र निक्षेपण
उत्तर
क्रस्ट र कोर
उत्तर
उल्का र उल्कापिण्ड
उत्तर
तारा र ग्रह
उत्तर
5. कारण दिनुहोस्
पृथ्वीको भित्री कोरमा वस्तुहरू ठोस हुन्छन्।
उत्तर
भूक्षय र निक्षेपण सँगसँगै हुने प्रक्रिया हुन्।
उत्तर
सूर्य ताप र प्रकाशको प्रमुख स्रोत हो।
उत्तर
6. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
माटो भनेको के हो?
उत्तर
माटो बन्ने प्रक्रियाको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
माटाको संरक्षण किन गर्नुपर्छ?
उत्तर
पृथ्वीको अक्ष र कक्ष भनेको के हो? चित्र बनाई देखाउनुहोस्।
उत्तर
पृथ्वीको भित्री बनोटको सचित्र वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
सूर्यको परिक्रमा गर्दा पृथ्वीको अक्ष ढल्किएकाले पर्ने प्रभावबारे बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
ऋतु परिवर्तन कसरी, कहिले र कहाँ हुन्छ? चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
“भूक्षय र निक्षेपण सँगसँगै हुने प्राकृतिक प्रक्रिया हुन्।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
हामीले खाने विभिन्न खाद्य पदार्थ र माटोबिचको सम्बन्ध उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
माटो प्रदूषण नियन्त्रण कसरी गर्न सकिन्छ?
उत्तर
बेलाबेलामा पोलिथिन झोलाको प्रयोगमा रोक लगाउनुपर्ने माग उठ्ने गर्छ। माटाको प्रदूषण र संरक्षणसँग यसको के सम्बन्ध छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सौर्यमण्डलका विभिन्न सदस्यको छोटकरीमा परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
शब्दार्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| अक्ष | पृथ्वीको केन्द्र भएर उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने काल्पनिक रेखा |
| कक्ष | पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्ने बाटो |
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: पृथ्वी र अन्तरिक्ष (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।