पदार्थ

हाम्रो वरिपरि पाइने केही वस्तु यी हुन्:

भिनेगर, पानी, ढुङ्गा, नाइट्रोजन, अक्सिजन, चकलेट, काठ, तेल, पेन्सिल, किताब, दुध, मर्करी (पारो), दाँत, काइँयो, कप, जुस र बादल।

कुनै वस्तु कडा छन् भने कुनैलाई खन्याउन सकिन्छ। नाइट्रोजन र अक्सिजनजस्ता कुनै वस्तु त देखिँदैनन् पनि। यी सबैमा के कुरा मिल्छ होला? तलका तीनओटा क्रियाकलाप गरेर पत्ता लगाऔँ।

यसरी ढुङ्गा, पानी र हावाले ठाउँ ओगट्छ भन्ने थाहा भयो। हाम्रो वरिपरि अरू कुन कुन वस्तुले ठाउँ ओगट्छ होला? झोला, डेस्क, कपको दुध र हाम्रो आफ्नै शरीरले पनि ठाउँ ओगट्छ। झन्डै सबै वस्तुले ठाउँ ओगट्छ।

ठाउँ ओगट्ने वस्तुको पिण्ड पनि हुन्छ। कुनै वस्तुमा जति कुरा हुन्छ, त्यसलाई त्यसको पिण्ड भनिन्छ। धेरै पिण्ड भएको वस्तु हातमा लिँदा गह्रौँ लाग्छ। कुनै वस्तुले ओगटेको ठाउँलाई त्यसको आयतन भनिन्छ।

पिण्ड भएको र ठाउँ ओगट्ने जुनसुकै वस्तुलाई पदार्थ भनिन्छ। ठाउँ ओगट्नु भनेको ठाउँ लिनु हो।

ढुङ्गा, टेबुल, हावा, पानी, बिरुवा र जनावर सबै पदार्थ हुन्। हामी आफैँ पनि पदार्थ हौँ!

कुनै कुरा भने पदार्थ होइनन्। प्रकाश, ताप, ध्वनि र छायाको पिण्ड हुँदैन। यी ठाउँ पनि ओगट्दैनन्। छायालाई झोलामा हालेर जोख्न सकिँदैन। त्यसैले यी पदार्थ होइनन्।

यो कस्तो छ?

पदार्थ तीन रूप वा अवस्थामा पाइन्छ: ठोस, तरल र ग्याँस। ढुङ्गा ठोस हो। पानी तरल हो। हावा ग्याँस हो। हरेक अवस्थाको आफ्नै स्वभाव हुन्छ। पदार्थको आकार, आयतन, बग्छ कि बग्दैन र खाँद्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुरालाई त्यसका भौतिक गुण भनिन्छ।

आकार र आयतन

यसरी:

• ठोसको आफ्नै आकार र आफ्नै आयतन हुन्छ।
• तरलको आयतन निश्चित हुन्छ, तर यसले भाँडाको आकार लिन्छ।
• ग्याँस फैलिएर पूरै भाँडामा भरिन्छ। यसको न निश्चित आकार हुन्छ, न निश्चित आयतन।

खाँद्न सकिन्छ?

कुनै वस्तुलाई थिचेर कम ठाउँमा अटाउने कामलाई खाँद्नु भनिन्छ। ग्याँसलाई खाँद्न सकिन्छ। ठोस र तरललाई भने खाँद्न सकिँदैन, वा आँखाले देख्नै नसकिने गरी अलिकति मात्र खाँद्न सकिन्छ।

बग्छ कि बग्दैन?

ठोस, तरल र ग्याँस

ठोस पदार्थका भौतिक गुण

1. ठोसको आकार र आयतन निश्चित हुन्छ, अर्थात् बदलिँदैन।
2. यसलाई खाँद्न (थिचेर कम ठाउँमा अटाउन) सकिँदैन।
3. यो कडा हुने भएकाले बग्दैन।

तरल पदार्थका भौतिक गुण

1. तरलको आयतन निश्चित हुन्छ, तर आकार निश्चित हुँदैन। यसले आफू रहेको भाँडाको आकार लिन्छ।
2. यसलाई खाँद्न सकिँदैन।
3. यो कडा नहुने भएकाले बग्छ। कुनै तरल अरूभन्दा छिटो बग्छन्।
4. कुनै तरल पानीमा मिसिन्छन्, कुनै मिसिँदैनन्।

ग्याँस पदार्थका भौतिक गुण

1. ग्याँसको न निश्चित आकार हुन्छ, न निश्चित आयतन। यो आफू रहेको पूरै भाँडामा भरिन्छ।
2. यसलाई खाँद्न सकिन्छ।
3. यो पटक्कै कडा हुँदैन। त्यसैले यो सजिलै बग्छ र फैलन्छ।

हरेक वस्तु कण भनिने साना साना टुक्रा मिलेर बनेको हुन्छ। कण अत्यन्त साना हुने भएकाले हाते लेन्सले हेर्दा पनि देखिँदैनन्। कण कसरी बसेका छन् र कसरी चल्छन् भन्नेअनुसार वस्तु ठोस, तरल वा ग्याँस हुन्छ।

कणका यी तीनओटा बाकस हेरौँ।

ठोस, तरल र ग्याँस गरी पदार्थ तीन अवस्थामा पाइन्छ। सबै पदार्थ कणबाट बनेका हुन्छन्। कणहरू एकअर्कालाई आफूतिर तान्छन्। यो तानलाई आकर्षण शक्ति भनिन्छ।

• ठोसमा कण एकअर्कासँग टाँसिएर बसेका हुन्छन्। तिनका बिचको आकर्षण शक्ति धेरै हुन्छ। बलियो आकर्षणका कारण कण आफ्नै ठाउँमा अडिएका हुन्छन् र त्यहीँ हल्लिन मात्र सक्छन्।
• तरलमा कण अलि टाढा हुन्छन् र आकर्षण शक्ति कम हुन्छ। कण अझै एकअर्कालाई छोएरै बस्छन्, तर एकअर्कामाथि चिप्लिँदै सर्छन्। त्यसैले तरल बग्छ।
• ग्याँसमा कण एकअर्काबाट धेरै टाढा हुन्छन् र आकर्षण शक्ति निकै कम हुन्छ। कण सबै दिशातिर स्वतन्त्र रूपमा उड्छन्। त्यसैले ग्याँस फैलन्छ।

तापले पदार्थको अवस्था बदल्छ

पदार्थका तीन अवस्था एकबाट अर्कोमा बदलिन सक्छन्। बरफ पानी बन्छ। पानी बाफ बन्छ। बाफ फेरि पानी बन्छ र पानी बरफ बन्छ। एक अवस्थालाई अर्कोमा बदल्न पदार्थलाई तताइन्छ वा चिस्याइन्छ।

बरफ तात्दै जाँदा के हुन्छ, हेरौँ। ताप पाउँदा यसका कण झन् झन् जोडले हल्लिन थाल्छन्। अन्त्यमा कण आकर्षण शक्तिले थाम्नै नसकिने गरी हल्लिन्छन्। ती लहरबाट छुट्छन् र एकअर्कामाथि चिप्लिन थाल्छन्। ठोस यसरी तरल बन्नुलाई पग्लनु भनिन्छ। अझै तताइरहँदा कण झन् छिटो चल्छन्। अन्त्यमा ती एकअर्काबाट पूरै छुट्छन् र ग्याँस बनेर उड्छन्। तरल यसरी ग्याँस बन्नुलाई उम्लनु भनिन्छ।

चिस्याउँदा उल्टो हुन्छ। ग्याँस चिसिएर तरल बन्नुलाई द्रवीकरण भनिन्छ। तरल चिसिएर ठोस बन्नुलाई जम्नु भनिन्छ।

तापले आयतन बढाउँछ

तापको अर्को असर पनि छ। ताप पाउँदा पदार्थले अलिकति बढी ठाउँ ओगट्छ। तताउँदा वस्तुको आयतन बढ्नुलाई फुक्नु भनिन्छ। चिस्याउँदा आयतन घट्नुलाई खुम्चिनु भनिन्छ।

ठोस, तरल र ग्याँस सबै तताउँदा फुक्छन्। ग्याँस सबैभन्दा धेरै फुक्छ र ठोस सबैभन्दा कम।

दैनिक जीवनमा तापको असरका फाइदा

सूर्य र आगोको तापबिना जीवन असम्भव हुन्थ्यो। बिहानदेखि बेलुकासम्म तापले हामीलाई सघाउँछ। तापबाट हामी खाना पकाउँछौँ। लुगा, अन्न र तरकारी सुकाउँछौँ। हामीले प्रयोग गर्ने धेरै वस्तु कलकारखानामा तापको प्रयोग गरेर बनाइन्छन्।

तापको असरबाट हामीलाई यस्ता फाइदा हुन्छन्:

1. तापले पदार्थको अवस्था बदल्ने भएकाले वस्तुलाई पगालेर नयाँ आकार दिन सकिन्छ। सुन पगालेर गहना बनाइन्छ। पुरानो प्लास्टिक पगालेर नयाँ सामान बनाइन्छ।
2. तापले खानेकुरामा भएको पानी सुकाउने भएकाले तरकारी, फलफूल, मासु र अन्नलाई घाममा सुकाएर धेरै समयसम्म राखिन्छ। गुन्द्रुक र सिन्की (सुकाएको मुला) यसका उदाहरण हुन्।
3. ताप पाउँदा वस्तु फुक्ने भएकाले कसिएको बिर्को तातो पानीको सहायताले खुकुलो पार्न सकिन्छ।
4. तापले दुध, पानी र अरू खानेकुरामा भएका हानिकारक कीटाणु मार्छ। त्यसैले दुध र खानेपानी उमालिन्छ।
5. तापले भिजेका लुगा सुक्न मदत गर्छ।

दैनिक जीवनमा तापको असरका बेफाइदा

ताप सधैँ उपयोगी हुँदैन। धेरै गर्मी वा धेरै चिसो हुँदा मानिस र जनावरलाई समस्या हुन्छ।

1. जाडोमा चिसोका कारण पानीका पाइप फुट्न सक्छन्। पानी जमेर बरफ बन्दा फुक्छ। बरफलाई बढी ठाउँ चाहिने भएकाले पाइप फुट्छ।
2. चिसो काँचको गिलासमा धेरै तातो कुरा खन्याउँदा गिलास चर्कन सक्छ। गिलासको भित्री भाग बाहिरी भागभन्दा छिटो तात्छ र फुक्छ।
3. प्लास्टिकको बोतलमा धेरै तातो कुरा खन्याउँदा बोतल खुम्चिन्छ र बाङ्गिन्छ।
4. तातोमा खाना बिग्रने परिवर्तन छिटो हुने भएकाले गर्मी याममा खाना छिटो बिग्रन्छ।
5. गर्मीमा बिजुली र टेलिफोनका तार फुकेर लच्किन्छन्। धेरै तल लच्किएको तारका कारण दुर्घटना हुन सक्छ।

1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?

2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्

ग्याँस, ठोस, तरल, तीन, आयतन, पिण्ड

3. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्

कुनै वस्तु एकै किसिमको पदार्थबाट मात्र बनेका हुन्छन्। शुद्ध सुनमा सुन मात्र हुन्छ। शुद्ध पानीमा पानी मात्र हुन्छ। यस्ता वस्तुलाई शुद्ध पदार्थ भनिन्छ।

कुनै वस्तु भने दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ मिलेर बनेका हुन्छन्। चिया, दुध, माटो र हावा यस्तै हुन्। दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ मिसिएर बनेको वस्तुलाई मिश्रण भनिन्छ। शुद्ध पदार्थमा अरू वस्तु मिसिँदा यो अशुद्ध हुन्छ, अर्थात् मिश्रण बन्छ। मिश्रणमा हरेक पदार्थका आफ्नै गुण रहिरहन्छन्। कुनै नयाँ पदार्थ बन्दैन।

मिश्रणमा भएका पदार्थलाई त्यसका अवयव भनिन्छ। खिर एउटा मिश्रण हो। चामल, दुध, चिनी र मसला यसका अवयव हुन्।

मिश्रणका प्रकार

मिश्रणका अवयव ठोस, तरल वा ग्याँस हुन सक्छन्। अवयवको अवस्थाका आधारमा मिश्रण पाँच किसिमका हुन्छन्।

क. ठोस र ठोसको मिश्रण: क्वाँटी (गेडागुडीको मिश्रण), माटो, अनि बालुवा मिसिएको चामल।

ख. ठोस र तरलको मिश्रण: चिनी र पानी, बालुवा र पानी।

ग. तरल र तरलको मिश्रण: अल्कोहल र पानी, दुध र पानी, भिनेगर र पानी।

घ. तरल र ग्याँसको मिश्रण: कुहिरो अर्थात् हुस्सु (हावामा तैरिएका पानीका थोपा), अनि सोडा पानी र ग्याँस भएका अरू पेय पदार्थ (तरलमा ग्याँस)।

ङ. ग्याँस र ग्याँसको मिश्रण: हावा। हावामा नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड र अरू ग्याँस मिसिएका हुन्छन्।

कुनै मिश्रणमा अवयव समान रूपमा मिसिएका हुन्छन्। तिनलाई नाङ्गो आँखाले देख्न सकिँदैन। नाङ्गो आँखा भनेको लेन्स वा अरू उपकरणबिना हेर्ने आँखा हो। मिश्रणको हरेक भाग उस्तै हुन्छ। यस्तो मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ। नुन र पानी, चिनी र पानी, भिनेगर र पानी, अनि फिटकिरी र पानीका मिश्रण समान मिश्रण हुन्।

कुनै मिश्रणमा भने अवयव समान रूपमा मिसिएका हुँदैनन्। तिनलाई आँखाले देख्न सकिन्छ। यस्तो मिश्रणलाई असमान मिश्रण भनिन्छ। बालुवा र पानी, माटो र पानी, भुस र पानी, अनि चकको धुलो र पानीका मिश्रण असमान मिश्रण हुन्।

मिश्रणका सबै अवयव हामीलाई सधैँ चाहिँदैनन्। त्यसैले नचाहिने अवयव निकालिन्छ। मिश्रणका अवयवलाई एकअर्काबाट अलग गर्ने कामलाई मिश्रण छुट्याउनु भनिन्छ।

हरेक मिश्रण छुट्याउन आफ्नै विधि चाहिन्छ। कुन विधि प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा अवयव कति ठुला वा साना छन्, कति गह्रौँ छन् र पानीमा घुल्छन् कि घुल्दैनन् भन्नेमा भर पर्छ। मिश्रण छुट्याउने पाँचओटा विधि यी हुन्:

1. हातले टिप्ने
2. थिग्राउने र निथार्ने
3. निफन्ने
4. चाल्ने
5. छान्ने

क. हातले टिप्ने

मिश्रणमा नचाहिने वस्तु देख्न र टिप्न सकिने जति ठुला छन् भने तिनलाई औँलाले टिपेर निकालिन्छ। यसलाई हातले टिप्ने विधि भनिन्छ। चामल र दालबाट ढुङ्गा, अनि सागपातबाट झार यसरी नै टिपिन्छ।

ख. थिग्राउने र निथार्ने

पानीमा बालुवा हालेर चलाएपछि केही बेर छोडिदिँदा गह्रौँ बालुवा पिँधमा थिग्रिन्छ। यसरी गह्रौँ अवयवलाई पिँधमा थिग्रिन दिने कामलाई थिग्राउने भनिन्छ। त्यसपछि माथिको सफा पानी बिस्तारै अर्को भाँडामा खन्याइन्छ र बालुवा पहिलेकै भाँडामा रहन्छ। यसरी थिग्रिएको अवयवमाथिको तरल बिस्तारै खन्याएर छुट्याउने कामलाई निथार्ने भनिन्छ।

नचाहिने अवयव चाहिने अवयवभन्दा गह्रौँ छ र पानीमा डुब्छ भने थिग्राउने र निथार्ने विधि प्रयोग गरिन्छ, जस्तै पानीबाट बालुवा छुट्याउन। तिल र ज्वानो पनि यसरी नै सफा गरिन्छ। पानीमा माटो र कसिङ्गर डुब्छन् र बिउलाई खन्याएर निकालिन्छ।

ग. निफन्ने

भुस चामलभन्दा धेरै हलुका हुन्छ। भुस भएको चामल हावा चलेको बेला माथिबाट खसाल्दा हलुका भुस उडेर जान्छ। गह्रौँ चामल भने सिधै तल खस्छ। यसरी हावाको सहायताले हलुका अवयव छुट्याउने कामलाई निफन्ने भनिन्छ। चामल र धान बाँसको चेप्टो नाङ्लोले निफनिन्छ।

नचाहिने अवयव चाहिने अवयवभन्दा हलुका छ भने निफन्ने विधि प्रयोग गरिन्छ।

घ. चाल्ने

चाहिने अवयव मसिनो छ र नचाहिने अवयव ठुलो छ भने मिश्रणलाई चाल्नीमा हालेर हल्लाइन्छ। मसिनो भाग प्वालबाट तल झर्छ। ठुला टुक्रा माथि नै रहन्छन्। यसरी चाल्नीमा हालेर मसिनो र ठुलो अवयव छुट्याउने कामलाई चाल्ने भनिन्छ। पिठोबाट डल्ला, चोकर र किरा निकाल्न पिठो चालिन्छ।

ङ. छान्ने

कुनै नचाहिने वस्तु पानीमा नघुल्ने साना साना कण हुन्छन्, जस्तै धमिलो पानीमा भएको माटो। यी टिप्न नसकिने गरी साना र चाल्न नसकिने गरी मसिना हुन्छन्। ती चाल्नीको प्वालबाट छिर्छन्, तर फिल्टरमा रोकिन्छन्। फिल्टर भनेको धेरै मसिना प्वाल भएको वस्तु हो। यसका प्वालबाट तरल मात्र छिर्न सक्छ। फिल्टर पेपर र सफा, पट्याएको कपडा फिल्टर हुन्।

धमिलो पानीलाई फिल्टर पेपरमा खन्याउँदा पानी छिरेर तल झर्छ, तर माटो कागजमै रहन्छ। यसरी फिल्टरबाट तरल खन्याएर नघुल्ने ठोस छुट्याउने कामलाई छान्ने भनिन्छ। कागजमा बाँकी रहेको ठोसलाई रेसिड्यु (अवशेष) भनिन्छ। छिरेर आएको सफा तरललाई छानेको पानी भनिन्छ। नुन वा चिनीजस्ता पानीमा घुलेका वस्तु भने पानीसँगै कागजबाट छिर्छन्।

1. ठिक (✓) कि बेठिक (✗)?

2. मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्

समान, अवयव, असमान, निफन्ने, छान्ने

3. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्