एक गिलास पानीमा एक चम्चा चिनी हालेर चलाउँदा चिनी हराएजस्तो हुन्छ, तर पानीको हरेक घुट्को गुलियो हुन्छ। अर्को गिलासमा एक चम्चा बालुवा हालेर चलाउँदा बालुवा केही बेर पानीमा घुम्छ र पिँधमा गएर बस्छ। चिनी कहाँ गयो? बालुवा किन चिनीजस्तै पानीमा हराएन?
बिहान पिइने चिया पानी, दुध, चियापत्ती र चिनीको मिश्रण हो। हामीले फेर्ने हावा पनि थुप्रै ग्याँसको मिश्रण हो। खोलाको धमिलो पानी, खेतको माटो र नकेलाएको चामल पनि मिश्रण नै हुन्। यस एकाइमा मिश्रणका प्रकारबारे पढिन्छ। मिश्रण छुट्याउने रोचक तरिका पनि पढिन्छ: समुद्रको पानी सुकाएर नुन निकाल्ने, बाफबाट शुद्ध पानी जम्मा गर्ने, कागजको धर्सोमा रङहरूलाई फरक फरक गतिमा माथि सारेर छुट्याउने र रगतलाई धेरै छिटो घुमाएर तह तह छुट्याउने।
शुद्ध पदार्थ र मिश्रण
हाम्रो वरिपरि विभिन्न प्रकारका वस्तु पाइन्छन्। माटो, नुन, पानी, काठ, फलाम र हावा सबैको तौल हुन्छ र यी सबै ठाउँ ओगटेर रहन्छन्। तौल (पिण्ड) भएका र ठाउँ ओगट्ने सबै वस्तुलाई पदार्थ भनिन्छ।
कुनै पदार्थ शुद्ध हुन्छन्। एकै प्रकारको पदार्थ मात्र भएको र सबैतिर एकनास हुने पदार्थलाई शुद्ध पदार्थ भनिन्छ। पानी, नुन, चिनी, फलाम र तामा शुद्ध पदार्थ हुन्।
कुनै पदार्थ अशुद्ध हुन्छन्। यस्ता पदार्थमा दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ मिसिएका हुन्छन्। माटो, दुध र हावा अशुद्ध पदार्थ हुन्। अशुद्ध पदार्थलाई मिश्रण भनिन्छ।
दिइएकामध्ये कुन शुद्ध पदार्थ हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
9.1 मिश्रण
हामीले दैनिक जीवनमा माटो, चामल, दुध, दही, चिया र हावा देखेका छौँ। के यी हरेक वस्तु एउटै पदार्थबाट बनेका हुन्छन्? कि धेरै पदार्थ मिलेर बनेका हुन्छन्?
चिया पकाउँदा पानी, दुध, चियापत्ती र चिनी मिसाइन्छ। धमिलो पानीमा माटो, बालुवा र फोहोरका टुक्रा मिसिएका हुन्छन्। नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड र अन्य ग्याँस मिलेर हावा बनेको हुन्छ।
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ भौतिक रूपमा मिलेर बनेको पदार्थलाई मिश्रण भनिन्छ। मिश्रणमा पदार्थहरू मिसिएका मात्र हुन्छन्। ती जोडिएर नयाँ पदार्थ नबन्ने भएकाले हरेक पदार्थको आफ्नै गुण कायम रहन्छ। चियामा भएको चिनी गुलियो नै रहन्छ र पानी पनि पानी नै रहन्छ।
जुन पदार्थहरू मिलेर मिश्रण बनेको हुन्छ, तिनलाई मिश्रणका अवयव भनिन्छ। पानी, दुध, चियापत्ती र चिनी चियाका अवयव हुन्।
मिश्रणका प्रकार
फोहोर चामलमा ससाना ढुङ्गा, इँटा र काँचका टुक्रा, धानका बियाँ र भुस मिसिएका हुन सक्छन्। यी हरेकलाई सजिलै देख्न र टिपेर निकाल्न सकिन्छ। तर हावामा मिसिएका नाइट्रोजन, अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइड देख्न सकिँदैन। यसरी अवयवहरू कसरी मिसिएका छन् भन्ने आधारमा मिश्रण दुई प्रकारका हुन्छन्:
- क.समान मिश्रण
- ख.असमान मिश्रण
नुन र पानी समान रूपले मिसिन्छन्। यसमा नुनलाई आँखाले देख्न वा छुट्याउन सकिँदैन। बालुवा र पानी भने समान रूपले मिसिँदैनन्। यसमा बालुवा देख्न सकिन्छ।
मिश्रणमा भएका सबै अवयव सबैतिर समान रूपले मिसिएका छन् र तिनलाई नाङ्गो आँखाले देख्न वा छुट्याउन सकिँदैन भने त्यस्तो मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ। यस्तो मिश्रणको हरेक भाग उस्तै हुन्छ। नुनपानी, चिनीपानी, सोडा पानी, सफा सर्बत र हावा समान मिश्रणका उदाहरण हुन्।
मिश्रणमा भएका अवयव समान रूपले मिसिएका छैनन् र तिनलाई नाङ्गो आँखाले देख्न र छुट्याउन सकिन्छ भने त्यस्तो मिश्रणलाई असमान मिश्रण भनिन्छ। यस्तो मिश्रणको एक ठाउँ र अर्को ठाउँ फरक फरक हुन्छ। बालुवा मिसिएको पानी, खोलाको धमिलो पानी र ढुङ्गा वा भुस मिसिएको चामल असमान मिश्रणका उदाहरण हुन्।
दिइएकामध्ये कुन असमान मिश्रण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समान मिश्रणमा अवयवहरू…
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मिश्रणका स्वरूप
मिश्रणको हरेक अवयव ठोस, तरल वा ग्याँस हुन सक्छ। अवयवको अवस्थाका आधारमा मिश्रणका छओटा स्वरूप हुन्छन्:
| क्र.स. | के के मिलेर बनेको | उदाहरण |
|---|---|---|
| 1. | ठोस र ठोस | माटो; ढुङ्गा र भुस मिसिएको चामल; फलामको धुलो मिसिएको बालुवा |
| 2. | ठोस र तरल | नुनपानी; चिनीपानी; धमिलो पानी |
| 3. | ठोस र ग्याँस | हावामा धुलो वा धुवाँ |
| 4. | तरल र तरल | दुध र पानी; मटितेल र पानी |
| 5. | तरल र ग्याँस | सोडा पानी र ग्याँस भएका अन्य पेय पदार्थ (पानीमा कार्बन डाइअक्साइड ग्याँस) |
| 6. | ग्याँस र ग्याँस | हावा |
तरल र तरलका यी दुई मिश्रण फरक फरक हुन्छन्। दुध र पानी समान रूपले मिसिन्छन्। मटितेल भने पानीसँग पटक्कै मिसिँदैन। यो पानीमाथि छुट्टै तह बनाएर तैरिन्छ।
सोडा पानी कुन कुन अवस्थाका पदार्थको मिश्रण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सबै मिश्रणलाई एउटै तरिकाले छुट्याउन सकिँदैन। मिश्रणमा भएका पदार्थका गुण हेरेर छुट्याउने तरिका छानिन्छ: कणको आकार, गह्रौँपन, पानीमा घुल्ने वा नघुल्ने र उम्लने तापक्रम। छान्ने, थिग्राउने, वाष्पीकरण, आसवन र अन्य विधिबाट मिश्रण छुट्याउन सकिन्छ। यिनबारे अब पढिन्छ।
मिश्रण छुट्याउने विधि
हरेक मिश्रणमा दुई वा दुईभन्दा बढी अवयव हुन्छन्। ती सबै हामीलाई चाहिने नहुन सक्छन्। त्यसैले चाहिने भाग मात्र छुट्याइन्छ। चामलमा मिसिएका ढुङ्गा, भुस, धानका बियाँ र इँटा वा काँचका टुक्रा नचाहिने भएकाले तिनलाई केलाएर सफा चामल निकालिन्छ। शुद्ध र उपयोगी पदार्थ प्राप्त गर्न मिश्रणका अवयवलाई अलग गर्ने कामलाई मिश्रण छुट्याउने भनिन्छ।
घरमा हामी यसका लागि धेरै तरिका प्रयोग गर्छौँ:
| विधि | कसरी काम गर्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| केलाउने | देखिने टुक्रा टिपेर निकालिन्छ | चामल वा दालबाट ढुङ्गा |
| निफन्ने | हावामा वा नाङ्लोले फट्कारिन्छ; हलुका भाग उडेर जान्छ | नाङ्लोले चामलबाट भुस |
| चाल्ने | ससाना टुक्रा प्वालबाट तल झर्छन् | चाल्नोले पिठो |
| थिग्राउने र निथार्ने | गह्रौँ टुक्रा पिँधमा थिग्रिन दिइन्छ, अनि माथिको तरल बिस्तारै खन्याइन्छ | धमिलो पानीलाई केही बेर राख्दा |
| छान्ने | कपडा वा फिल्टर पेपरबाट खन्याइन्छ; ठोस टुक्रा त्यसैमा रहन्छन् | चिया छान्ने जालीले चियापत्ती; पानीबाट बालुवा |
नुन पानीमा घुलेको हुन्छ। यसका कण छानेर रोक्न नसकिने गरी साना हुन्छन्। त्यसैले यीमध्ये कुनै पनि विधिबाट नुनपानीको नुन छुट्याउन सकिँदैन। यस्ता मिश्रणका लागि तल दिइएका विधि चाहिन्छन्।
वाष्पीकरण विधि
मिश्रणलाई तताएर तरललाई बाफ बनाई उडाउने र घुलेको ठोस पदार्थलाई तरलबाट छुट्याउने विधिलाई वाष्पीकरण विधि भनिन्छ। यस विधिमा मिश्रणलाई बिस्तारै तताइन्छ। पानी बाफ बनेर उड्छ र नुन भाँडामै बाँकी रहन्छ। समुद्रको पानीबाट नुन यसरी नै बनाइन्छ। समुद्रको पानीलाई कम गहिरा पोखरीमा राखिन्छ। घाम र हावाले त्यस पानीको वाष्पीकरण गराउँछ।
आसवन क्रिया
पानीलाई तताउँदा एक निश्चित तापक्रममा यो उम्लन्छ र बाफ बन्छ। त्यही बाफ चिसिँदा फेरि पानी बन्छ। त्यसैले मिश्रणबाट पानीलाई बाफका रूपमा छुट्याउन सकिन्छ र त्यो बाफलाई चिस्याएर अर्को भाँडामा पानीका रूपमा जम्मा गर्न सकिन्छ।
नुनपानीलाई यसरी छुट्याउन सकिन्छ। नुनलाई उम्लन धेरै उच्च तापक्रम चाहिने भएकाले मिश्रणलाई तताउँदा नुनभन्दा धेरै पहिले नै पानी बाफ बन्छ। उक्त बाफलाई अर्को ठाउँमा लगेर चिस्याइन्छ र यो शुद्ध पानी बन्छ।
मिश्रणमा भएको तरललाई तताएर बाफ बनाउने, त्यो बाफलाई चिस्याएर फेरि तरल बनाउने र अर्को भाँडामा जम्मा गर्ने विधिलाई आसवन क्रिया भनिन्छ। प्रयोगशालामा बाफ चिस्याउन काँचको एउटा विशेष नली प्रयोग गरिन्छ। यसको वरिपरि चिसो पानी बगिरहन्छ। यस नलीलाई कन्डेन्सर भनिन्छ।
स्थानीय प्रविधिका रूपमा आसवन क्रियाको प्रयोग
केही समुदायका मानिसले घरमै आसवन गरेर रक्सी (कडा मादक पेय) बनाउँछन्। पकाएको कोदो (वा चामल) मा मर्चा मिसाइन्छ। मर्चामा यिस्ट र ढुसी भरिएका हुन्छन्। यो मिश्रणलाई केही दिनसम्म राखेर कुहाइन्छ। यसरी कुहाउने कामलाई फर्मेन्टेसन भनिन्छ। यस बेला ढुसी र यिस्टले अन्नको स्टार्चलाई बिस्तारै अल्कोहलमा बदल्छन्। त्यसपछि कुहिएको मिश्रणलाई घरको भट्टीमा तताइन्छ (चित्र 9.4)। पानीभन्दा पहिले अल्कोहल बाफ बन्छ। यो बाफ चिसो पानी भएको भाँडाको चिसो पिँधमा पुगेर फेरि तरल बन्छ र रक्सीका रूपमा छुट्टै जम्मा गरिन्छ। मिश्रण झन् झन् तात्दै जाँदा पानीको बाफ पनि बढी बढी मिसिने हुनाले रक्सी कहिल्यै शुद्ध अल्कोहल हुँदैन।
बिरुवाबाट सुगन्धित तेल निकाल्न पनि आसवन प्रयोग गरिन्छ। पात वा जरा हुँदै बाफ पठाइन्छ र तेल बाफसँगै बाहिर आउँछ। नेपालमा लेमनग्रास, धसिङ्गरे र जटामसीबाट यस्ता तेल बनाइन्छ। समुद्र छेउका केही सुक्खा ठाउँमा आसवन गरेर समुद्रको पानीबाट पिउने पानी बनाइन्छ।
समुद्रको पानीबाट नुन कसरी निकालिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
आसवन क्रियामा कन्डेन्सरले के काम गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रोमाटोग्राफी
कहिलेकाहीँ फाउन्टेन पेन वा स्केच पेनले लेखेको कागजमा पानीको थोपा खस्दा मसी फैलिएर अक्षर नै चिन्न नसकिने भएको देख्नुभएको छ? ध्यान दिएर हेर्दा त्यसको किनारामा फरक फरक रङका घेरा देख्न सकिन्छ।
धेरैजसो मसी र रङ्गीन पदार्थ धेरै रङ मिलेर बनेका हुन्छन्। कागज, कपडा वा चकमा पानी सर्दा यसले रङहरूलाई पनि सँगै बोकेर लैजान्छ। तर कुनै रङ छिटो सर्छ र कुनै ढिलो। त्यसैले रङहरू छुट्टिन्छन्। कागजमा तरलसँगै हरेक रङलाई आफ्नै गतिमा सार्दै मिश्रणका रङ छुट्याउने विधिलाई पेपर क्रोमाटोग्राफी भनिन्छ। रङ्गीन पदार्थलाई छुट्याउन र पहिचान गर्न यो विधि प्रयोग गरिन्छ।
क्रोमाटोग्राफीको उपयोगिता। क्रोमाटोग्राफी विधि अस्पताल, प्रयोगशाला र अनुसन्धान केन्द्रमा प्रयोग गरिन्छ:
- प्रयोगशाला र अनुसन्धान केन्द्रमा विभिन्न किसिमका रसायन छुट्याएर पहिचान गर्न।
- अस्पतालमा पिसाब र रगतमा मिसिएका रसायन छुट्याएर पहिचान गर्न (जस्तै: कुनै औषधी वा विष पत्ता लगाउन)।
- मिठाई र पेय पदार्थमा हालिने रङजस्ता मिश्रणमा भएका रङ छुट्याएर पहिचान गर्न।
पेपर क्रोमाटोग्राफीमा रङहरू किन छुट्टिन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि
कुनै कुनै मिश्रणमा पानीमा नघुल्ने गह्रौँ र हलुका दुवै पदार्थ हुन्छन्। यस्तो मिश्रणलाई धेरै छिटो घुमाउँदा गह्रौँ भाग पिँधतिर (घुमेको घेराको बाहिरतिर) जान्छ र हलुका भाग त्यसमाथि रहन्छ। मिश्रणलाई धेरै छिटो घुमाएर छुट्याउने विधिलाई सेन्ट्रिफ्युजिङ भनिन्छ। यस विधिबाट दुधको तर र दहीको नौनी छुट्याइन्छ। प्रयोगशालामा रगत जाँच्दा पनि यही विधि प्रयोग गरिन्छ।
धमिलो पानीलाई नचलाई राखेमा केही समयपछि माटो आफैँ थिग्रिन्छ। घुमाउँदा पनि यही काम हुन्छ, तर धेरै छिटो र धेरै राम्ररी हुन्छ।
आजकल प्रयोगशालामा विद्युत् मोटरले घुमाउने यन्त्र प्रयोग गरिन्छ। यस्तो यन्त्रलाई सेन्ट्रिफ्युज भनिन्छ। छुट्याउनुपर्ने मिश्रणलाई परीक्षण नलीमा राखिन्छ र ती नलीलाई यन्त्रभित्रका विशेष कक्षमा राखिन्छ। मोटरले तिनलाई एक मिनेटमा हजारौँ फन्को लगाउने गरी धेरै छिटो घुमाउँछ। घुमाइसकेपछि हरेक परीक्षण नलीको पिँधमा गह्रौँ पदार्थ र माथि हलुका पदार्थ रहेका हुन्छन्।
गाउँघरमा ठेकी र मदानीले दही मथेर नौनी निकालेको देख्नुभएको छ? स्थानीय रूपमा दहीबाट नौनी निकाल्ने सबैभन्दा सजिलो विधि मथ्ने विधि हो। काठको भाँडो, ठेकीमा दही राखिन्छ। त्यसमा काठको मथ्ने लट्ठी, मदानी उभ्याइन्छ। मदानीमा डोरी (नेती) बेरिन्छ। नेतीका दुई छेउ पालैपालो तान्दा मदानी एकपटक एकातिर र अर्कोपटक अर्कोतिर छिटो छिटो घुम्छ। केही बेरपछि नौनीका डल्ला देखा पर्छन्। ठेकीमा पानी हालेपछि नौनी माथि तैरिन्छ र यसलाई हातले निकालिन्छ। बाँकी रहेको तरललाई मही भनिन्छ। नौनीलाई तताएर घिउ बनाइन्छ।
आजकल सहरमा विद्युत् मोटर जडित मथ्ने यन्त्र र ब्लेन्डरजस्ता यन्त्रमा दुध वा दही बेसरी हल्लाएर पनि नौनी निकालिन्छ।
सेन्ट्रिफ्युजमा गह्रौँ पदार्थ कहाँ जम्मा हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
रगतका कोषलाई रगतको बाँकी भागबाट छुट्याउन कुन विधि प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
9.2 घोल, कोलोइड र सस्पेन्सन
यी तीनओटा मिश्रणका कण फरक फरक आकारका हुने भएकाले यी फरक हुन्छन्। कणको आकारका आधारमा मिश्रण तीन प्रकारका हुन्छन्: घोल, कोलोइड र सस्पेन्सन।
घोल
के तपाईँले झाडापखाला लाग्दा जीवनजल पिउनुभएको छ? यो के के पदार्थ मिसाएर बनाइएको हुन्छ? यसमा मिसाइएका पदार्थ देख्न सक्नुहुन्छ? कक्षामा साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस्।
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ समान रूपले मिसिएर बनेको मिश्रणलाई घोल भनिन्छ। घोलमा मिसिएका पदार्थलाई देख्न वा छुट्याउन सकिँदैन। उदाहरणका लागि चिनीपानीमा चिनी देखिँदैन।
घोल घुलित पदार्थ र घोलक पदार्थ मिलेर बन्छ:
- घुल्ने पदार्थलाई घुलित पदार्थ भनिन्छ। चिनीपानीमा चिनी घुलित पदार्थ हो।
- जुन पदार्थमा घुलित पदार्थ घुलेर समान मिश्रण बन्छ, त्यसलाई घोलक पदार्थ भनिन्छ। चिनीपानीमा पानी घोलक पदार्थ हो।
घोल = घुलित पदार्थ + घोलक पदार्थ
एउटै घोलक पदार्थमा एकभन्दा बढी घुलित पदार्थ पनि हुन सक्छन्। पानी, कागतीको रस र चिनी मिलाएर बनाइने कागती पानीमा पानी घोलक पदार्थ हो भने कागतीको रस र चिनी दुवै घुलित पदार्थ हुन्। जीवनजलमा पनि धेरै घुलित पदार्थ हुन्छन्: लवणहरू र ग्लुकोज। यी सबै सफा पानीमा घुलेका हुन्छन्।
| क्र.स. | घोल | घुलित पदार्थ | घोलक पदार्थ |
|---|---|---|---|
| 1. | चिनीपानीको घोल | चिनी | पानी |
| 2. | नुनपानीको घोल | नुन | पानी |
| 3. | रक्सी | अल्कोहल | पानी |
| 4. | कपर सल्फेटको घोल | कपर सल्फेट | पानी |
एक गिलास नुनपानीमा घुलित पदार्थ कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन सही हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कोलोइड
दुध, गम (गुँद) र रगत अर्कै प्रकारका मिश्रण हुन्। यिनलाई कोलोइड भनिन्छ।
यिनका कण कति ठुला हुन्छन्? घोलमा घुलित पदार्थका कण अत्यन्त साना हुन्छन्: तिनको व्यास 10⁻⁷ cm भन्दा कम (एक सेन्टिमिटरको एक करोड भागमा एक भाग) हुन्छ। कोलोइडमा कण अलि ठुला हुन्छन्: तिनको व्यास 10⁻⁷ cm देखि 10⁻⁵ cm सम्म हुन्छ। तैपनि यी कण हाते लेन्सले पनि देख्न नसकिने गरी साना हुन्छन्। फिल्टर पेपरले पनि यिनलाई रोक्न सक्दैन। बाहिरबाट हेर्दा कोलोइड घोलजस्तै समान रूपले मिसिएको देखिन्छ। तर यसका कण प्रकाशलाई छर्न सक्ने गरी ठुला हुन्छन्। त्यसैले यसलाई एक प्रकारको असमान मिश्रण मानिन्छ।
सस्पेन्सन
एउटा बिकरमा आधाजति पानी लिनुहोस्। त्यसमा चकको धुलो, मैदा वा चुन हालेर केही बेर चलाइरहनुहोस्। कस्तो मिश्रण बन्यो, समान कि असमान? छलफल गर्नुहोस्।
यो असमान मिश्रण हो: यो धमिलो देखिन्छ, यसमा टुक्रा देख्न सकिन्छ र नचलाई राख्दा टुक्रा बिस्तारै पिँधमा थिग्रिन्छन्। यस्तो मिश्रणलाई सस्पेन्सन भनिन्छ। यसका कण कोलोइडका भन्दा ठुला हुन्छन्: तिनको व्यास 10⁻⁵ cm भन्दा बढी हुन्छ। यी कणलाई फिल्टर पेपरले रोक्न सकिन्छ र धेरैजसो कण देख्न पनि सकिन्छ।
| घोल | कोलोइड | सस्पेन्सन | |
|---|---|---|---|
| कणको आकार | 10⁻⁷ cm भन्दा कम | 10⁻⁷ cm देखि 10⁻⁵ cm | 10⁻⁵ cm भन्दा बढी |
| नाङ्गो आँखाले देखिने? | देखिँदैन | देखिँदैन | प्रायः देखिन्छ |
| फिल्टर पेपरले रोक्ने? | रोक्दैन | रोक्दैन | रोक्छ |
| राख्दा थिग्रिने? | थिग्रिँदैन | थिग्रिँदैन | थिग्रिन्छ |
| प्रकाश | सिधै पार हुन्छ | छरिन्छ: किरणको बाटो देखिन्छ | धेरैजसो रोकिन्छ |
| मिश्रणको प्रकार | समान | असमान (समानजस्तो देखिन्छ) | असमान |
| उदाहरण | नुनपानी, चिनीपानी | दुध, गम, रगत | धमिलो पानी, पानीमा चक |
एउटा मिश्रण समान रूपले मिसिएजस्तो देखिन्छ र फिल्टर पेपरले यसलाई छुट्याउन सक्दैन। तर यसमा टर्चको किरणको बाटो चम्किन्छ। यो के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दिइएकामध्ये कुन सस्पेन्सन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दैनिक जीवनमा घोलको उपयोगिता
किसानले खेतबारीमा मल हालेको हामीले देखेका छौँ। तर के बिरुवाले हामीले भात खाएजस्तै मल खान्छन्? पक्कै पनि खाँदैनन्। बिरुवाले आफ्ना पोषक तत्त्व पानीमा घुलेपछि घोलका रूपमा जराबाट लिन्छन्। मानिस र जनावरले पनि आफूलाई चाहिने धेरै पदार्थ घोलका रूपमा लिन्छन्। छोटकरीमा भन्दा दैनिक जीवनमा घोलका उपयोगिता यस्ता छन्:
- बिरुवाले खाना बनाउन चाहिने पानी र खनिज लवण घोलका रूपमा जराबाट लिन्छन्।
- हामीले खाएको खाना पच्छ र औषधी घुल्छ। दुवै घोलका रूपमा रगतमा पुग्छन्।
- पानीमा बस्ने जनावर र बिरुवाले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिएर श्वासप्रश्वास गर्छन्।
- धेरै औषधी, पेय पदार्थ र जुस घोलका रूपमा पाइन्छन्।
अभ्यास
1. बाकसबाट मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
समान · आसवन · पिँध · वाष्पीकरण · मिश्रण · अवयव
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ भौतिक रूपमा मिलेर बनेको पदार्थलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
मिश्रण
मिश्रण बनाउने पदार्थलाई मिश्रणका ……… भनिन्छ।
उत्तर
अवयव
……… मिश्रणमा अवयवहरू समान रूपले मिसिएका हुन्छन्।
उत्तर
समान
……… विधि प्रयोग गरेर गाउँघरमा रक्सी बनाइन्छ।
उत्तर
आसवन
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधिमा गह्रौँ पदार्थ परीक्षण नलीको ……… मा जम्मा हुन्छन्।
उत्तर
पिँध
(वाष्पीकरण शब्द बाँकी रहन्छ।)
2. सही उत्तर छान्नुहोस्
क. कुन मिश्रणमा अवयवहरू समान रूपले मिसिएका हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. दिइएकामध्ये असमान मिश्रण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. दहीबाट नौनी निकाल्न कुन विधि प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. अस्पतालमा पिसाब र रगतमा मिसिएका रसायन छुट्याएर पहिचान गर्न कुन विधि प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. ठिक वा बेठिक छुट्याउनुहोस्
वायु विभिन्न ग्याँसको मिश्रण हो।
उत्तर
ठिक। हावामा धेरैजसो नाइट्रोजन र अक्सिजन हुन्छन्। यसमा आर्गन, कार्बन डाइअक्साइड, पानीको बाफ र अन्य ग्याँस पनि हुन्छन्।
नुनपानीको घोल असमान मिश्रण हो।
उत्तर
बेठिक। नुनपानी समान मिश्रण हो: यसमा नुन सबैतिर बराबर फैलिएको हुन्छ र देखिँदैन।
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधिबाट रङहरू छुट्याउन सकिँदैन।
उत्तर
ठिक। घुलेका रङ सबैतिर बराबर फैलिएका हुन्छन् र सेन्ट्रिफ्युजमा घुमाउँदा पनि थिग्रिँदैनन्। तिनलाई क्रोमाटोग्राफीबाट छुट्याइन्छ।
आसवन विधिबाट रक्सी बनाउन सकिन्छ।
उत्तर
ठिक। रक्सी बनाउँदा जस्तै कुहाइएको अन्नको मिश्रणबाट आसवन गरेर अल्कोहल छुट्याइन्छ। (अल्कोहल भने अन्न कुहिँदा, फर्मेन्टेसनमै बन्छ; आसवनले त्यसलाई छुट्याएर जम्मा गर्छ।)
रक्तकोष छुट्याउन सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि अपनाइन्छ।
उत्तर
ठिक। सेन्ट्रिफ्युजमा गह्रौँ रक्तकोष नलीको पिँधमा जान्छन् र प्लाज्मा माथि रहन्छ।
4. फरक लेख्नुहोस्
समान मिश्रण र असमान मिश्रण
उत्तर
| समान मिश्रण | असमान मिश्रण |
|---|---|
| अवयव समान रूपले मिसिएका हुन्छन्। | अवयव समान रूपले मिसिएका हुँदैनन्। |
| अवयवलाई नाङ्गो आँखाले देख्न र छुट्याउन सकिँदैन। | अवयवलाई नाङ्गो आँखाले देख्न र छुट्याउन सकिन्छ। |
| हरेक भाग उस्तै हुन्छ। | फरक भाग फरक फरक हुन्छन्। |
| उदाहरण: नुनपानी, चिनीपानी, हावा। | उदाहरण: धमिलो पानी, बालुवा मिसिएको पानी, ढुङ्गा मिसिएको चामल। |
घोलक पदार्थ र घुलित पदार्थ
उत्तर
| घोलक पदार्थ | घुलित पदार्थ |
|---|---|
| अर्को पदार्थ घुल्ने पदार्थ। | घोलक पदार्थमा घुल्ने पदार्थ। |
| घोलमा प्रायः यो धेरै हुन्छ। | घोलमा प्रायः यो थोरै हुन्छ। |
| एउटा घोलमा एउटा घोलक पदार्थ हुन्छ। | एउटा घोलमा एक वा एकभन्दा बढी घुलित पदार्थ हुन सक्छन्। |
| उदाहरण: चिनीपानीमा पानी। | उदाहरण: चिनीपानीमा चिनी। |
5. कारण दिनुहोस्
चिनीपानीको घोललाई समान मिश्रण भनिन्छ।
उत्तर
चिनीपानीमा चिनी घुलेर पूरै पानीमा बराबर फैलिन्छ। त्यसैले यसको हरेक भाग उस्तै हुन्छ र नाङ्गो आँखाले चिनी देख्न सकिँदैन। यसरी अवयव समान रूपले मिसिएको मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ।
विभिन्न प्रकारका रङको मिश्रणलाई क्रोमाटोग्राफी विधिबाट छुट्याइन्छ।
उत्तर
कागजमा तरल सर्दा यसले रङहरूलाई पनि सँगै लैजान्छ, तर हरेक रङ आफ्नै गतिमा सर्छ। छिटो सर्ने रङ धेरै माथि पुग्छन् र ढिलो सर्ने पछाडि रहन्छन्। त्यसैले रङहरू छुट्टिन्छन्। घुलेका रङलाई छानेर, थिग्राएर वा घुमाएर छुट्याउन सकिँदैन, तर क्रोमाटोग्राफीले छुट्याउन सक्छ।
तरल र ठोसको मिश्रणमा भएका हलुका र गह्रौँ पदार्थ छुट्याउन सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
मिश्रणलाई धेरै छिटो घुमाउँदा गह्रौँ पदार्थ सबैभन्दा बेसरी बाहिरतिर, भाँडाको पिँधमा धकेलिन्छन्। हलुका पदार्थ भने तिनमाथि रहन्छन्। यसरी गह्रौँ र हलुका पदार्थ छुट्टिन्छन्। मिश्रणलाई त्यसै थिग्रिन छोड्दाभन्दा यसरी धेरै छिटो छुट्टिन्छन्।
नुनपानीको घोलबाट नुन छुट्याउन वाष्पीकरण विधि प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
नुन पानीमा घुलेको हुने भएकाले यसलाई छानेर रोक्न सकिँदैन। तर तताउँदा पानी सजिलै बाफ बन्छ, नुन भने बन्दैन (यसलाई उम्लन 1000 °C भन्दा धेरै बढी तापक्रम चाहिन्छ)। त्यसैले नुनपानी तताउँदा पानी बाफ बनेर उड्छ र नुन बाँकी रहन्छ।
6. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
मिश्रण भनेको के हो?
उत्तर
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ जोडिएर नयाँ पदार्थ नबनी भौतिक रूपमा मात्र मिसिएर बनेको पदार्थलाई मिश्रण भनिन्छ। यसमा हरेक पदार्थको आफ्नै गुण कायम रहन्छ र तिनलाई सजिला विधिबाट छुट्याउन सकिन्छ। उदाहरण: माटो, नुनपानी, दुध, हावा।
कस्तो प्रकारको मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ? कुनै दुई उदाहरणसहित बताउनुहोस्।
उत्तर
अवयवहरू सबैतिर समान रूपले मिसिएका हुन्छन् र तिनलाई नाङ्गो आँखाले देख्न वा छुट्याउन सकिँदैन भने त्यस्तो मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ। उदाहरण: नुनपानी र चिनीपानी (सोडा पानी र हावा पनि)।
खोलाको धमिलो पानी र नुनपानीमध्ये कुनलाई असमान मिश्रण भनिन्छ? तर्क दिनुहोस्।
उत्तर
खोलाको धमिलो पानी असमान मिश्रण हो। यसमा माटो समान रूपले मिसिएको हुँदैन: यसका टुक्रा देखिन्छन्, पानी कतै बढी र कतै कम धमिलो हुन्छ र नचलाई राख्दा माटो पिँधमा थिग्रिन्छ। नुनपानीमा भने नुन सबैतिर बराबर फैलिएको हुन्छ र देखिँदैन। त्यसैले नुनपानी समान मिश्रण हो।
कस्तो गुण भएका मिश्रणलाई आसवन विधिबाट छुट्याइन्छ? लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै तरलमा त्योभन्दा धेरै फरक तापक्रममा उम्लने पदार्थ मिसिएको छ भने त्यस्तो मिश्रणलाई आसवन विधिबाट छुट्याइन्छ। जस्तै:
- तरलमा घुलेको ठोस, जस्तै पानीमा नुन: नुनभन्दा धेरै पहिले पानी उम्लिएर बाफ बन्छ। त्यसलाई चिस्याएर शुद्ध पानीका रूपमा जम्मा गरिन्छ;
- समान रूपले मिसिने तर फरक तापक्रममा उम्लने दुई तरल, जस्तै अल्कोहल (करिब 78 °C) र पानी (100 °C): पहिले उम्लने तरल पहिले जम्मा हुन्छ।
छुट्याउन खोजिएको तरल तातोले नबिग्रिई बाफ बन्न र फेरि तरल बन्न सक्नुपर्छ।
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि कहाँ र किन प्रयोग गरिन्छ? बताउनुहोस्।
उत्तर
तरलमा भएका गह्रौँ र हलुका पदार्थ छिटो छुट्याउनुपर्ने ठाउँमा सेन्ट्रिफ्युजिङ प्रयोग गरिन्छ:
- डेरीमा दुधबाट तर छुट्याउन (र मथेर दहीबाट नौनी छुट्याउन);
- अस्पताल र प्रयोगशालामा रगत जाँच्न रक्तकोषलाई प्लाज्माबाट छुट्याउन र पिसाब तथा अन्य नमुनाका ठोस भाग छुट्याउन;
- लुगा धुने मेसिनमा लुगाबाट पानी निकाल्न।
धेरै छिटो घुमाउँदा मिश्रणलाई आफैँ थिग्रिन छोड्दाभन्दा गह्रौँ भाग धेरै छिटो र राम्ररी पिँधमा पुग्ने भएकाले यो विधि प्रयोग गरिन्छ।
रगतमा भएका विभिन्न रसायन छुट्याउनुपर्दा कुन विधि प्रयोग गर्नुहुन्छ? कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
क्रोमाटोग्राफी। रगतमा घुलेका रसायन समान रूपले मिसिएका हुन्छन्। तिनलाई छानेर वा घुमाएर छुट्याउन सकिँदैन। क्रोमाटोग्राफीमा तरलले रसायनलाई धर्सो (वा नली) मा सार्छ र हरेक रसायन आफ्नै गतिमा सर्छ। त्यसैले ती छुट्टिन्छन् र तिनको पहिचान गर्न सकिन्छ। (रगतको तरल प्लाज्माबाट रक्तकोष मात्र छुट्याउन भने सेन्ट्रिफ्युजिङ प्रयोग गरिन्छ।)
हाम्रो दैनिक जीवनमा घोलको प्रयोग कहाँ कहाँ भएको पाइन्छ? चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
- बिरुवाले खाना बनाउन माटोबाट पानी र खनिज लवण घोलका रूपमा जराद्वारा लिन्छन्।
- हामीले खाएको खाना र औषधी पचेपछि घोलका रूपमा रगतमा सोसिन्छन्।
- पानीमा बस्ने जनावर र बिरुवाले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिएर सास फेर्छन्।
- धेरै औषधी, पेय पदार्थ र जुस घोल हुन्: जीवनजलले झाडापखाला लागेका मानिसको ज्यान बचाउँछ; चिया र सर्बत घोल हुन्; कुल्ला गर्न नुनपानी प्रयोग गरिन्छ; स्पिरिट र स्यानिटाइजरले कीटाणु मार्छ।
तपाईँलाई एउटा गिलासमा नुनपानी र अर्को गिलासमा शुद्ध पानी दिइएको छ। नचाखीकन यीमध्ये शुद्ध पानी कुन हो भनेर छुट्याउनुपर्यो भने के गर्नुहुन्छ? मिश्रण छुट्याउने विधिका आधारमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
वाष्पीकरण विधिबाट छुट्याउन सकिन्छ। हरेक गिलासबाट अलिकति पानी दुईओटा सफा र सुक्खा चम्चा वा भाँडामा (वा काँचका दुईओटा सफा टुक्रामा) राख्नुपर्छ। सबै पानी नउडेसम्म तिनलाई बिस्तारै तताउनुपर्छ वा घाममा राख्नुपर्छ।
- जुनमा नुनको सेतो पाप्रो बाँकी रहन्छ, त्यसमा नुनपानी थियो।
- जुनमा केही पनि बाँकी रहँदैन, त्यसमा शुद्ध पानी थियो।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →