छातीमा हात राखेर एकछिन चुपचाप बसौँ। छाती माथि उठेको र तल झरेको थाहा हुन्छ? हामीले याद नगरे पनि सास चलिरहेको हुन्छ, मुटु धड्किरहेको हुन्छ। बिहान खाएको खानाबाट ऊर्जा निस्किरहेको हुन्छ। हामी सुतेका बेला पनि शरीरले काम गर्न छोड्दैन।
रुख चुपचाप उभिएको देखिन्छ, तर यो पनि काममा व्यस्त हुन्छ। यसको जराबाट पानी माथि तानिन्छ भने पातमा घामको सहायताले खाना बन्छ। कमिलादेखि पिपलको रुखसम्म हरेक सजीवले जीवनभर यी काम गर्छ। यिनलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। यस एकाइमा जीवन प्रक्रिया के के हुन् र बिरुवा तथा जनावरले यी काम कसरी गर्छन् भन्ने पढिन्छ।
जीवन प्रक्रिया
सजीवलाई बाँच्न खाना चाहिन्छ। सास फेर्दा यिनले अक्सिजन लिन्छन्। अक्सिजनको सहायताले शरीरमा खाना टुक्रिन्छ र ऊर्जा निस्कन्छ।
शरीरमा केही नचाहिने वस्तु पनि बन्छन्। यिनलाई विकार वस्तु भनिन्छ। सजीवहरू यस्ता वस्तु शरीरबाट बाहिर फाल्छन्।
- जनावरहरू (मानिस पनि) कार्बन डाइअक्साइड, पसिना, पिसाब र दिसा फाल्छन्।
- बिरुवाबाट ग्यासका रूपमा कार्बन डाइअक्साइड र पानीको बाफ निस्कन्छ। कुनै बिरुवाको बोक्रा, डाँठ र पातबाट खोटो वा चोप पनि निस्कन्छ।
सजीवहरूले आफूजस्तै सन्तान पनि जन्माउँछन्। यसलाई प्रजनन भनिन्छ।
जीवनभर पटक पटक गरिने यी सबै कामलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। कक्षा 5 मा यीमध्ये पाँचओटा जीवन प्रक्रिया पढिन्छ:
- पोषण: खाना प्राप्त गर्नु।
- श्वासप्रश्वास: अक्सिजनको सहायताले खानाबाट ऊर्जा निकाल्नु।
- परिवहन: शरीरभित्र वस्तुहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउनु।
- निष्कासन: विकार वस्तु बाहिर फाल्नु।
- प्रजनन: सन्तान जन्माउनु।
Apple: H. A. Köhler, Medizinal-Pflanzen (1887), public domain
Heart and lungs: Patrick J. Lynch, medical illustrator, CC BY 2.5, via Wikimedia Commons
Kidneys and bladder: BodyParts3D, © The Database Center for Life Science, CC BY 4.0
Bean: É. Deyrolle, wall chart "Graine. Germination" (c. 1900), public domain
Amoeba: unknown, CC0, via PhyloPic
तलका मध्ये कुन चाहिँ जीवन प्रक्रिया होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा र जनावरमा पोषण
उनीहरूले पत्ता लगाएका कुरा यस्ता छन्।
हरिया बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछ। यसका लागि पानी, कार्बन डाइअक्साइड र सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ। पातको हरियो हरितकणले यसमा सघाउँछ।
- जराले माटोबाट पानी सोस्छ र डाँठले त्यो पानी पातसम्म पुर्याउँछ।
- हावाको कार्बन डाइअक्साइड पातका साना प्वालबाट भित्र पस्छ। यी प्वाललाई स्टोमाटा भनिन्छ।
- हरितकणले सूर्यको प्रकाश सोस्छ। त्यही प्रकाशको ऊर्जाबाट पातमा खाना बन्छ।
खाना बनाउने यो तरिकालाई प्रकाश संश्लेषण भनिन्छ। आफ्नो खाना आफैँ बनाउने जीवलाई स्वपोषक (स्वपोषित जीव) भनिन्छ। हरिया बिरुवा स्वपोषक हुन्।
जनावर, च्याउ र हरितकण नभएका बिरुवाले आफ्नो खाना आफैँ बनाउन सक्दैनन्। यिनले अरूबाट खाना लिन्छन्। यिनलाई परपोषक (परपोषित जीव) भनिन्छ।
- च्याउले सडेगलेका वस्तुबाट खाना लिन्छ।
- शाकाहारी जनावरहरू (बाख्रा, खरायो, मृग) बिरुवा खान्छन्।
- मांसाहारी जनावरहरू (चितुवा, बाघ, सिंह, स्याल) अरू जनावर खान्छन्।
- सर्वाहारी जीवहरू (मानिस, काग, भालु) बिरुवा र जनावर दुवै खान्छन्।
जीवहरूले खानाबाट ऊर्जा पाउँछन्। त्यही ऊर्जाबाट शरीरमा सबै जीवन प्रक्रिया चल्छन्। जीवन प्रक्रिया नचले जीवन हुँदैन।
- शाकाहारी जनावरहरूले हरिया बिरुवा खाएर ऊर्जा पाउँछन्।
- मांसाहारी जनावरहरूले शाकाहारी जनावर खाएर ऊर्जा पाउँछन्।
यसरी हरेक जनावर खानाका लागि हरिया बिरुवामै भर पर्छ। कुनैले बिरुवा सिधै खान्छन् भने कुनैले बिरुवा खाने जनावर खान्छन्।
बिरुवाले खाना बनाउने तरिकालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका मध्ये कुन चाहिँ स्वपोषक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा र जनावरमा श्वासप्रश्वास
सबै सजीवलाई अक्सिजन चाहिन्छ। जमिनमा बस्ने बिरुवा र जनावरले हावाबाट अक्सिजन लिन्छन्। माछा र पानीमा उम्रने बिरुवाले भने पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छन्।
सास फेर्दा अक्सिजन शरीरभित्र पस्छ र शरीरका सबै भागमा पुग्छ। त्यहाँ अक्सिजनको सहायताले खाना टुक्रिन्छ। यसबाट ऊर्जा निस्कन्छ र कार्बन डाइअक्साइड तथा पानी बन्छन्।
यही ऊर्जाबाट हरेक पल सबै जीवन प्रक्रिया चलिरहन्छन्: पोषण, परिवहन, निष्कासन, सास फेर्ने काम र प्रजनन।
जनावरका सास लिने अङ्ग
फरक फरक जनावरका सास लिने अङ्ग फरक हुन्छन्।
- माछा र चेपागाँडा गिल्सबाट सास फेर्छन्।
- मानिस र जमिनमा बस्ने धेरैजसो जनावर (स्तनधारी, चरा र सरीसृप) फोक्सोबाट सास फेर्छन्।
- किराहरू शरीरको छेउमा भएका साना प्वालबाट सास फेर्छन्। यी प्वाललाई स्पाइराकल्स (स्पाइरेकल) भनिन्छ।
- भ्यागुता पानीमा हुँदा छालाबाट सास फेर्छन्। जमिनमा हुँदा फोक्सोबाट पनि सास फेर्छन्।
Grasshopper: Pearson Scott Foresman (public domain)
Carp: DBCLS (CC BY 4.0)
सास फेर्नु र श्वासप्रश्वास उस्तै लाग्छन्, तर यी फरक कुरा हुन्।
- सास फेर्नु भनेको अक्सिजन भित्र लिनु र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्नु हो। यो फोक्सो जस्ता सास लिने अङ्गमा हुन्छ।
- श्वासप्रश्वास भनेको ऊर्जा पाउन शरीरभित्र खाना टुक्र्याउनु हो। यसबाट कार्बन डाइअक्साइड र पानी बन्छन्। यो शरीरका सबै भागमा हुन्छ।
Body: BodyParts3D (CC BY 4.0)
Lungs: Patrick J. Lynch (CC BY 2.5), recolored
जनावरलाई कार्बन डाइअक्साइड चाहिँदैन, तर प्रकाश संश्लेषणका लागि हरिया बिरुवालाई चाहिन्छ। त्यसैले सजीवहरूले फालेको कार्बन डाइअक्साइड हरिया बिरुवाले फेरि प्रयोग गर्छ। खाना बनाउँदा बिरुवाबाट अक्सिजन फेरि हावामा निस्कन्छ।
यसरी हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको सन्तुलन कायम रहन्छ र बिरुवा तथा जनावर बाँचिरहन सक्छन्।
किराहरू केबाट सास फेर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शरीरको कुन भागमा श्वासप्रश्वास हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा र जनावरमा परिवहन
बाँच्नका लागि सजीवले आफ्नो शरीरभित्र वस्तुहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउनुपर्छ।
- खाना, पानी, अक्सिजन र अरू उपयोगी वस्तु शरीरका सबै भागमा पुग्नुपर्छ।
- शरीरका फरक फरक भागमा बनेका विकार वस्तु तिनलाई बाहिर फाल्ने अङ्गसम्म पुग्नुपर्छ।
बिरुवामा
- जराले माटोबाट पानी र खनिज सोस्छ। यी डाँठ हुँदै पातसम्म पुग्छन्।
- हरिया पातमा बनेको खाना डाँठका मसिना नली हुँदै बिरुवाका सबै भागमा पुग्छ: हाँगा, पात, फूल, फल र जरा।
जनावरमा
- धेरैजसो जनावरमा यो काम रगतले गर्छ। मुटुले रगतलाई शरीरभरि पठाउँछ।
शरीरभित्र खाना, पानी, अक्सिजन, खनिज र विकार वस्तु एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा ओसारपसार गर्ने कामलाई परिवहन भनिन्छ।
Carnation: traced from a photo by Darren Coleshill (CC0)
बिरुवामा जराबाट पातसम्म पानी केबाट पुग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा र जनावरमा निष्कासन
सजीवले जीवन प्रक्रिया चलाउँदा शरीरमा केही नचाहिने र हानिकारक वस्तु पनि बन्छन्। यस्ता विकार वस्तुलाई शरीरबाट बाहिर फाल्ने कामलाई निष्कासन भनिन्छ।
जनावरले फाल्ने विकार वस्तु:
- दिसा (गाईभैँसीको गोबर, हात्ती र घोडाको लिदी);
- पिसाब;
- पसिना;
- सास फेर्दा निस्कने कार्बन डाइअक्साइड।
बिरुवाले फाल्ने विकार वस्तु:
- श्वासप्रश्वासमा निस्कने कार्बन डाइअक्साइड;
- खाना बनाउँदा निस्कने अक्सिजन;
- पातबाट पानीको बाफका रूपमा निस्कने बढी भएको पानी;
- डाँठबाट निस्कने खोटो र चोप।
Basil: F. M. Blanco, Flora de Filipinas (1880s), public domain
बिरुवाले जराबाट पानी सोस्छ। यो पानी डाँठ हुँदै पातसम्म पुग्छ। बढी भएको पानी पातका साना प्वालबाट बाफ बनेर बाहिर निस्कन्छ। यी प्वाललाई स्टोमाटा भनिन्छ। स्टोमाटाबाट बढी भएको पानी बाफका रूपमा बाहिर फाल्ने कामलाई उत्स्वेदन भनिन्छ।
पातबाट बढी भएको पानी बाफका रूपमा बाहिर फाल्ने कामलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवा र जनावरमा सन्तान उत्पादन
तोरीको बोटमा तोरीका बिउ फल्छन्। हरेक बिउबाट नयाँ तोरीको बोट उम्रन्छ। सुन्तलाको बोटमा सुन्तला फल्छ र यसका बिउबाट नयाँ सुन्तलाका बोट उम्रन सक्छन्।
- चरा, गोही, सर्प, भ्यागुता, माछा र किराहरू फुल पार्छन्। फुलबाट बच्चा निस्कन्छन्।
- मानिस, कुकुर, बिरालो, मुसा र अरू धेरैजसो स्तनधारी जनावर आफूजस्तै बच्चा जन्माउँछन्।
आफ्नो जाति कायम राख्न आफूजस्तै सन्तान जन्माउने कामलाई सन्तान उत्पादन वा प्रजनन भनिन्छ।
कुन जनावरले बच्चा जन्माउँछ (फुल पार्दैन)?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. ठिक कि बेठिक?
क. अक्सिजन नभएमा सजीवहरूले खानाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्दैनन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. बिरुवाले श्वासप्रश्वास गर्दा कार्बन डाइअक्साइड लिन्छ र अक्सिजन फाल्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. सजीवहरूले आफूजस्तै सन्तान उत्पादन गर्ने प्रक्रियालाई प्रजनन भनिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. माछाले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. बिरुवाले खोटो धेरैजसो पातबाट निष्कासन गर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
रगत, कार्बन डाइअक्साइड, उत्स्वेदन, अक्सिजन, फुल
सजीवहरू श्वासप्रश्वास प्रक्रियामा ______ लिन्छन् र ______ फाल्छन्।
उत्तर
माछा, भ्यागुता जस्ता जनावरहरूले पानीमा ______ पारेर सन्तान उत्पादन गर्छन्।
उत्तर
बिरुवाको पातबाट बढी भएको पानी निस्कने प्रक्रियालाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
प्रकाश संश्लेषण क्रियामा बिरुवाले ______ लिन्छ र ______ फाल्छ।
उत्तर
जनावरहरूमा साधारणतया ______को माध्यमबाट परिवहन हुन्छ।
उत्तर
3. सही विकल्प छान्नुहोस्
क. किराहरू केबाट सास फेर्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सजीवले अनावश्यक विकार वस्तु बाहिर फाल्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तलका मध्ये बच्चा जन्माएर सन्तान उत्पादन गर्ने जीव कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. साधारणतया बिरुवाको कुन भागबाट उत्स्वेदन हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. सजीवहरूलाई अक्सिजन किन चाहिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
जीवन प्रक्रिया भनेको के हो?
उत्तर
सजीवमा हुने जीवन प्रक्रियाहरू के के हुन्?
उत्तर
बिरुवाले के के कुरा निष्कासन गर्छ?
उत्तर
के सबै बिरुवाले आफैँ खाना बनाउन सक्छन्? कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्वपोषक र परपोषकबिच कुनै दुईओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
सास फेर्नु र श्वासप्रश्वास गर्नु भनेको फरक फरक कुरा हुन्? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
टाउको दुख्दा, पेट दुख्दा वा शरीरका अरू भागमा बिसन्चो हुँदा हामी मुखबाट नै औषधी खान्छौँ। हाम्रो शरीरमा हुने कुन प्रक्रियाले गर्दा औषधी दुखेको ठाउँसम्म पुगेर निको पार्छ होला? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: जीवन प्रक्रिया र मानव शरीर (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।