फ्रिजको ढोकामा टाँसिएको चुम्बकले कागजलाई आफैँ अड्याइराख्छ। कम्पासभित्रको सानो सियो जता घुमाए पनि उत्तरतिरै फर्किन्छ। स्विच थिच्नासाथ कोठाको अर्को छेउको बल्ब बल्छ। चुम्बकत्व र विद्युत् दुवै आँखाले देखिँदैनन्। तर हाम्रो वरिपरिका हरेक पङ्खा, मोबाइल, मोटर र स्पिकर यिनकै सहायताले चल्छन्।
कस्तो वस्तुलाई चुम्बक भनिन्छ? कुनै वस्तु चुम्बक हो वा होइन भनेर कसरी पत्ता लगाउन सकिन्छ? कक्षामा छलफल गरौँ। चुम्बकले के के तान्छ, चुम्बकको कुन भागमा तान्ने शक्ति धेरै हुन्छ र विद्युत्बाट समेत चुम्बक कसरी बनाइन्छ भन्ने कुरा यस एकाइमा पढिन्छ। त्यसपछि कागतीबाट विद्युत् निकाल्ने, परिपथ बनाउने र साङ्केतिक चिह्नले परिपथको चित्र कोर्ने काम गरिन्छ। एउटा मसिनो तारले घरलाई आगलागीबाट कसरी जोगाउँछ भन्ने कुरा पनि बुझिन्छ।
8.1 चुम्बक
फलामको धुलो, किला र पिनजस्ता फलामका वस्तुलाई आफूतिर तान्ने (आकर्षण गर्ने) वस्तुलाई चुम्बक भनिन्छ। चुम्बकमा वस्तुलाई तान्ने एक प्रकारको शक्ति हुन्छ। यसलाई चुम्बकीय शक्ति (चुम्बकीय बल) भनिन्छ। यही शक्तिका कारण चुम्बकले कतिपय वस्तुलाई आफूतिर तान्छ। चुम्बकले आकर्षण गर्ने वस्तुलाई चुम्बकीय वस्तु भनिन्छ।
सबै धातु चुम्बकीय हुँदैनन्। चुम्बकले फलाम, निकेल, कोबाल्ट र तिनबाट बनेका मिश्रित धातुलाई मात्र तान्छ, जस्तै: इस्पात (स्टिल)। तामा, आल्मोनियम, पित्तल, सुन र चाँदी पनि धातु हुन्, तर चुम्बकले तिनलाई तान्दैन। काठ, प्लास्टिक, सिसा, कागज र रबरलाई पनि चुम्बकले तान्दैन। चुम्बकले आकर्षण नगर्ने वस्तुलाई अचुम्बकीय वस्तु भनिन्छ।
रेडियो, टेलिफोन, विद्युत् मोटर, माइक्रोफोन, पङ्खा, स्पिकर, जेनरेटर र अन्य धेरै उपकरणमा चुम्बकको प्रयोग हुन्छ।
चुम्बकले तलकामध्ये कुन वस्तुलाई तान्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चुम्बकीय क्षेत्र
हरेक चुम्बकले निश्चित दुरीसम्मका चुम्बकीय वस्तुलाई मात्र आकर्षण गर्न सक्छ। त्यसभन्दा टाढा यसको तान्ने शक्ति थाहै नपाइने गरी कमजोर हुन्छ। चुम्बकको वरिपरि जति क्षेत्रसम्म यसको तान्ने शक्ति (चुम्बकीय असर) अनुभव गर्न सकिन्छ, त्यहाँसम्मको क्षेत्रलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ।
बलियो चुम्बकको चुम्बकीय क्षेत्र टाढासम्म पुग्छ भने कमजोर चुम्बकको चुम्बकीय क्षेत्र नजिकसम्म मात्र हुन्छ।
चुम्बकीय ध्रुव
क्रियाकलाप 8.1 लाई फेरि हेरौँ। चुम्बकको तान्ने शक्ति सबैतिर एकनास हुँदैन। फलामको धुलो चुम्बकका दुवै छेउमा थुप्रिन्छ र बिच भागमा निकै थोरै टाँसिन्छ। त्यसैले चुम्बकको तान्ने शक्ति यसका दुवै छेउमा सबैभन्दा धेरै हुन्छ। यी छेउलाई चुम्बकका ध्रुव भनिन्छ। हरेक चुम्बकमा दुईओटा ध्रुव हुन्छन्: उत्तरी ध्रुव (N) र दक्षिणी ध्रुव (S)।
ध्रुवबारे अरू दुई कुरा:
- छड चुम्बकलाई धागोमा झुन्ड्याएर स्वतन्त्र रूपमा घुम्न दिँदा यो उत्तर-दक्षिण फर्केर अडिन्छ। उत्तरतिर फर्कने छेउ यसको उत्तरी ध्रुव हो। कम्पास यही सिद्धान्तमा काम गर्छ।
- दुईओटा चुम्बकलाई नजिक ल्याउँदा एउटाको उत्तरी ध्रुव र अर्कोको दक्षिणी ध्रुव एकअर्कातिर तानिन्छन् (आकर्षण हुन्छ)। दुवै उत्तरी ध्रुव वा दुवै दक्षिणी ध्रुव भने एकअर्काबाट टाढा धकेलिन्छन् (विकर्षण हुन्छ)। समान ध्रुवबिच विकर्षण र असमान ध्रुवबिच आकर्षण हुन्छ।
छड चुम्बकको तान्ने शक्ति कहाँ सबैभन्दा धेरै हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
दुईओटा चुम्बकका उत्तरी ध्रुवलाई नजिक ल्याउँदा के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चुम्बक बनाउने विधि
चुम्बक बनाउने धेरै विधि छन्। चुम्बकीय वस्तुलाई मात्र चुम्बक बनाउन सकिन्छ। तामा वा काठजस्ता अचुम्बकीय वस्तु कहिल्यै चुम्बक बन्दैनन्। प्रायः फलाम र इस्पातबाट चुम्बक बनाइन्छ। मानिसले यसरी बनाएको चुम्बकलाई कृत्रिम चुम्बक भनिन्छ। (लोडस्टोनजस्तै प्रकृतिमा पाइने चुम्बकलाई प्राकृतिक चुम्बक भनिन्छ।) चुम्बक बनाउने दुई विधि यस्ता छन्:
- क.रगड्ने विधि
- ख.विद्युतीय विधि
रगड्ने विधि
चुम्बकीय वस्तुलाई चुम्बकले रगडेर चुम्बक बनाउन सकिन्छ। यसरी रगड्ने पनि धेरै तरिका छन्। तीमध्ये सबैभन्दा सजिलो तरिका तल दिइएको छ: चुम्बकको एउटा ध्रुवले सधैँ एकोहोरो दिशामा रगड्ने।
यसरी स्थायी चुम्बकले चुम्बकीय वस्तुलाई सधैँ एकोहोरो दिशामा रगडेर चुम्बक बनाउन सकिन्छ।
विद्युतीय विधि
क्रियाकलाप 8.4 बाट विद्युत्को सहायताले पनि चुम्बक बनाउन सकिन्छ भन्ने थाहा हुन्छ। तारको क्वाइलबाट विद्युत् प्रवाह गराएर बनाइएको चुम्बकलाई विद्युत् चुम्बक भनिन्छ।
विद्युत् चुम्बक अस्थायी चुम्बक हो। विद्युत् प्रवाह भइरहुन्जेल मात्र यो चुम्बक रहन्छ। विद्युत् प्रवाह गर्दा यो चुम्बक बन्छ र प्रवाह रोक्दा यसको चुम्बकत्व हराउँछ। यही गुणका कारण विद्युत् चुम्बक धेरै काममा आउँछ: चाहेको बेला यसबाट वस्तु उठाउन र फेरि खसाल्न सकिन्छ।
विद्युत् चुम्बकको क्षमता परिवर्तन
विद्युत् चुम्बकको क्षमता आवश्यकताअनुसार घटबढ गर्न सकिन्छ:
- तारका फन्का बढाउँदा यो बलियो हुन्छ। फन्का घटाउँदा कमजोर हुन्छ।
- सेल बढाउँदा (धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा) यो बलियो हुन्छ। सेल घटाउँदा कमजोर हुन्छ।
विद्युत् चुम्बकलाई कसरी अझ बलियो बनाउन सकिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विद्युत् चुम्बकको उपयोग
विद्युत् पङ्खा, विद्युत् मोटर, विद्युत् घन्टी र स्पिकरमा विद्युत् चुम्बकको प्रयोग हुन्छ। क्रेनमा झुन्ड्याइएका ठुला विद्युत् चुम्बकबाट फलाम र इस्पातका कबाडका थुप्रा उठाइन्छ। विद्युत् प्रवाह बन्द गर्नासाथ ती कबाड तल झर्छन्। अस्पतालमा शरीरभित्रको तस्बिर खिच्ने MRI मेसिनमा अत्यन्त शक्तिशाली विद्युत् चुम्बक प्रयोग गरिन्छ।
8.2 विद्युत्
विद्युत् के के काममा चाहिन्छ? विद्युत्बाट चल्ने कस्ता कस्ता उपकरण हामीले देखेका छौँ? कक्षामा छलफल गरौँ।
हामीलाई दिनहुँ विद्युत् चाहिन्छ: खाना पकाउन, लुगा इस्त्री गर्न, लुगा धुन र कोठा उज्यालो पार्न। टेलिफोन, टेलिभिजन, रेडियो, कम्प्युटर, हिटर, इस्त्री, विद्युत् मोटर र एयर कन्डिसनर सबै विद्युत्बाटै चल्छन्। आजभोलि धेरैजसो उद्योग र कलकारखाना पनि विद्युत्बाटै चल्छन्। त्यसैले आधुनिक युगमा विद्युत्लाई ऊर्जाको अति महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्छ।
विद्युत्का स्रोत
विद्युत् विभिन्न तरिकाले उत्पादन गर्न सकिन्छ। सेल, फोटोसेल (सोलार सेल), डाइनामो र जेनरेटर विद्युत् उत्पादन गर्ने मुख्य उपकरण हुन्। विद्युत् उत्पादन गर्ने उपकरणलाई विद्युत्का स्रोत भनिन्छ।
- सेलभित्रका रसायनबाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ (टर्चको सेल, मोबाइलको ब्याट्री)।
- फोटोसेल वा सोलार सेलमा प्रकाशबाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ (सोलार क्याल्कुलेटर, छानामा राखिएका सोलार प्यानेल)।
- डाइनामो घुमाउँदा विद्युत् उत्पादन हुन्छ। जस्तै: साइकलको पाङ्ग्रासँगै डाइनामो घुम्दा साइकलको बत्ती बल्छ।
- जेनरेटर ठुलो डाइनामो हो। यसलाई इन्जिनले (डिजेल जेनरेटरमा) वा बगिरहेको पानीले (जलविद्युत् गृहमा) घुमाइन्छ।
सेल
टर्चलाइट, रेडियो र भित्ते घडीमा सेल प्रयोग गरिएको हामीले देखेकै छौँ। सेलले कसरी काम गर्छ होला? छलफल गरौँ।
सेलले रासायनिक ऊर्जालाई विद्युत् ऊर्जामा बदल्छ। त्यसपछि विद्युत् उपकरणमा त्यो विद्युत् ऊर्जा प्रकाश, ताप, ध्वनि र अन्य ऊर्जामा बदलिन्छ। टर्च र घडीमा प्रयोग गरिने सेल ड्राइसेल हुन्। यिनमा रसायन तरल नभई लेदो (पेस्ट) हुने भएकाले पोखिँदैन।
साधारण सेल
साधारण सेल कस्तो हुन्छ? यो कसरी बनाइन्छ? यसबाट विद्युत् कसरी उत्पादन हुन्छ? पत्ता लगाऔँ।
तामाको पाता र जस्ताको पातालाई फिक्का सल्फ्युरिक अम्लमा डुबाएर बनाइएको सेललाई साधारण सेल भनिन्छ। यसले रासायनिक ऊर्जालाई विद्युत् ऊर्जामा बदलेर विद्युत् उत्पादन गर्छ। यसबाट करिब 1 भोल्ट पाइन्छ।
तर दैनिक जीवनमा साधारण सेल त्यति उपयोगी हुँदैन:
- यसमा अम्ल हुने भएकाले यसलाई बोकेर हिँड्न गाह्रो र खतरनाक हुन्छ;
- यसबाट धेरै विद्युत् उत्पादन गर्न सकिँदैन;
- केही समयपछि यसले राम्ररी काम गर्न छोड्छ।
सेलले …
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
साधारण सेलमा कुन दुईओटा पाता प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विद्युत् परिपथ
विद्युत् एक प्रकारको ऊर्जा हो। यसलाई प्रकाश, ताप, ध्वनि र चुम्बकीय ऊर्जामा बदल्न सकिन्छ। बल्ब बाल्न र हिटर, पङ्खा, रेडियो, टेलिभिजन तथा कम्प्युटर चलाउन विद्युत् ऊर्जाको प्रयोग गरिन्छ।
विद्युत् प्रवाह हुने बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ। विद्युत् परिपथमा यी कुरा हुनुपर्छ:
- विद्युत्को स्रोत (सेल);
- विद्युत् बोक्ने सुचालक तार;
- विद्युत् प्रयोग गर्ने उपकरण, अर्थात् लोड (बल्ब)।
विद्युत् प्रवाह सुरु गर्न र रोक्न प्रायः एउटा स्विच पनि जोडिन्छ।
यसरी विद्युत् प्रवाह हुने गरी विद्युत्को स्रोत, सुचालक तार र लोड जोडेर बनाइएको निरन्तर बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
ड्राइसेल, फोटोसेल, डाइनामो र जेनरेटरजस्ता विद्युत् उत्पादन गर्ने उपकरणलाई विद्युत्का स्रोत भनिन्छ। विद्युत्बाट चल्ने उपकरणलाई लोड भनिन्छ। बल्ब, हिटर, पङ्खा, रेडियो र टेलिभिजन लोड हुन्।
बन्द र खुला परिपथ
क्रियाकलाप 8.8 लाई फेरि सम्झौँ। स्विच अन गर्दा बल्ब बल्छ। यस्तो परिपथलाई बन्द परिपथ भनिन्छ। स्विच अफ हुँदा वा कतै तार छुटेको बेला बल्ब बल्दैन। यस्तो परिपथलाई खुला परिपथ भनिन्छ।
विद्युत् प्रवाह भइरहेको र लोडले काम गरिरहेको परिपथलाई बन्द परिपथ भनिन्छ। बाटोमा खाली ठाउँ भएको र लोडले काम नगर्ने परिपथलाई खुला परिपथ भनिन्छ।
टर्चको स्विच अन छ, तर भित्रको एउटा तार छुटेकाले बल्ब बलेको छैन। यो परिपथ …
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
विद्युत् उपकरणका साङ्केतिक चिह्न
क्रियाकलाप 8.8 मा जस्तै हरेक सेल, तार, स्विच र बल्बलाई जस्ताको तस्तै कोर्दा झन्झटिलो र गाह्रो हुन्छ। समय पनि धेरै लाग्छ। त्यसैले परिपथको चित्र सजिला साङ्केतिक चिह्न प्रयोग गरेर कोरिन्छ। केही महत्त्वपूर्ण उपकरणका साङ्केतिक चिह्न तल दिइएका छन्।
सेलको साङ्केतिक चिह्नमा लामो पातलो रेखाले के जनाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
धारा विद्युत्को असर
विद्युत् ऊर्जालाई अरू ऊर्जामा बदलेर विभिन्न काम गर्न सकिन्छ। यसलाई धारा विद्युत्को असर भनिन्छ:
- प्रकाश असर: बल्बबाट प्रकाश निस्कन्छ;
- ताप असर: हिटर, इस्त्री वा कित्ली तात्छ;
- चुम्बकीय असर: विद्युत् चुम्बक, पङ्खाको मोटर;
- रासायनिक असर: ब्याट्री चार्ज गर्नु, चम्चामा चाँदीको जलप लगाउनु।
यहाँ ताप असरबारे छलफल गरिन्छ।
धारा विद्युत्को ताप असर
केही धातुका क्वाइलबाट विद्युत् प्रवाह गर्दा क्वाइल धेरै तात्छ। यसरी ताप उत्पन्न हुने प्रक्रियालाई धारा विद्युत्को ताप असर भनिन्छ। कोठा तताउने हिटर, विद्युत् कित्ली, इमर्सन रड (पानी तताउने रड), राइस कुकर र इस्त्रीमा यसको उपयोग गरिन्छ। यी उपकरणमा तात्ने क्वाइललाई हिटिङ इलेमेन्ट भनिन्छ। यो प्रायः निकेल र क्रोमियमको मिश्रित धातु नाइक्रोमबाट बनाइन्छ। नाइक्रोम धेरै वर्षसम्म रातो हुने गरी तात्दा पनि पग्लँदैन र जलेर सकिँदैन।
तलकामध्ये कुन उपकरणमा विद्युत्को ताप असर प्रयोग हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फ्युज
कहिलेकाहीँ परिपथमा त्यसको क्षमताभन्दा बढी विद्युत् प्रवाह हुन सक्छ। धेरै हिटर र इस्त्री एकैसाथ अन गर्दा वा दुईओटा नाङ्गा तार छोइँदा यस्तो हुन्छ। यस्तो बेला तार धेरै तात्छन्। उपकरण बिग्रन सक्छन् र तारमा आगो लाग्न सक्छ। यस्ता दुर्घटनाबाट बच्न परिपथमा फ्युज जोडिन्छ।
फ्युज कम तापक्रममा पग्लिने मसिनो तारको छोटो टुक्रा हो। यसलाई परिपथमा जोडिन्छ। परिपथमा धेरै विद्युत् प्रवाह भएमा फ्युजको तार तातेर सबैभन्दा पहिले पग्लिन्छ। परिपथ खुला हुन्छ। घरका तार आगो लाग्ने गरी तात्नुअघि नै विद्युत् प्रवाह रोकिन्छ।
फ्युजको तारलाई एउटा होल्डरमा राखिन्छ। यो होल्डर (फ्युजको बट्टा) सकेटमा अड्किन्छ। फ्युजको तार पग्लिएमा पहिले गडबडी मिलाइन्छ। अनि होल्डरमा मिल्दो नापको नयाँ फ्युज तार हालिन्छ।
एम्.सी.बी. (मिनिएचर सर्किट ब्रेकर)
फ्युजको तार पग्लिएपछि त्यसलाई फेर्नुपर्छ। यो काम झन्झटिलो हुन्छ र सबैका लागि सजिलो वा सुरक्षित हुँदैन। त्यसैले एम्.सी.बी. बनाइएको हो। एम्.सी.बी. फ्युजको विकसित रूप हो। परिपथको क्षमताभन्दा बढी विद्युत् प्रवाह भएमा यो आफैँ स्विच अफ हुन्छ र दुर्घटना हुनबाट जोगाउँछ। गडबडी मिलाएपछि यसलाई माथि उठाएर फेरि अन गरिन्छ।
फ्युजको तार केका लागि बनाइएको हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दार्थ
सुचालक: विद्युत् प्रवाह हुन दिने पदार्थ (तामा, फलाम, आल्मोनियम)।
कुचालक: विद्युत् प्रवाह हुन नदिने पदार्थ (प्लास्टिक, रबर, सुक्खा काठ)।
कन्स्टेन्ट्यान: तामा र निकेलबाट बनेको मिश्रित धातु।
नाइक्रोम: निकेल र क्रोमियमबाट बनेको मिश्रित धातु।
हिटिङ इलेमेन्ट: विद्युत् प्रवाह हुँदा तात्ने तारको क्वाइल।
अभ्यास
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
चुम्बकीय क्षेत्र, विद्युत् चुम्बक, चुम्बकीय वस्तु, चुम्बकीय विद्युत्, फिक्का सल्फ्युरिक अम्ल
चुम्बकले आकर्षण गर्ने वस्तुलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
चुम्बकले आकर्षण गर्ने वस्तुलाई चुम्बकीय वस्तु भनिन्छ।
साधारण सेलमा ……… को प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
साधारण सेलमा फिक्का सल्फ्युरिक अम्लको प्रयोग गरिन्छ।
चुम्बकले आकर्षण वा विकर्षण गर्ने वरिपरिको क्षेत्रलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
चुम्बकले आकर्षण वा विकर्षण गर्ने वरिपरिको क्षेत्रलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ।
“विद्युत् चुम्बक” र “चुम्बकीय विद्युत्” कुनै खाली ठाउँमा पर्दैनन्।
2. सही विकल्प छान्नुहोस्
क. यीमध्ये कुनलाई चुम्बकले आफूतिर तान्दैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलकामध्ये विद्युत् उत्पादन नगर्ने उपकरण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. चित्र 8.21 का चित्रमध्ये सेलको साङ्केतिक चिह्न कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. सेलको कार्य के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. फ्युजको प्रयोग किन गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. ठिक वा बेठिक छुट्याउनुहोस्
चुम्बकको वरिपरिको आकर्षण वा विकर्षण गर्ने क्षेत्रलाई चुम्बकीय ध्रुव भनिन्छ।
उत्तर
बेठिक। यसलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ। ध्रुव चुम्बकका दुई छेउ हुन्। तिनमा तान्ने शक्ति सबैभन्दा धेरै हुन्छ।
साधारण सेल बनाउँदा फिक्का सल्फ्युरिक अम्लको प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
ठिक।
फ्युज तार कम तापक्रममा पग्लिन्छ।
उत्तर
ठिक।
एम्.सी.बी. फ्युजको विकसित रूप हो।
उत्तर
ठिक।
4. फरक लेख्नुहोस्
बन्द परिपथ र खुला परिपथ
उत्तर
| बन्द परिपथ | खुला परिपथ |
|---|---|
| विद्युत्को बाटो पूरा हुन्छ, कतै खाली ठाउँ हुँदैन। | बाटोमा खाली ठाउँ हुन्छ (स्विच अफ, वा तार खुकुलो वा चुँडिएको)। |
| यसमा विद्युत् प्रवाह हुन्छ। | विद्युत् प्रवाह हुँदैन। |
| लोडले काम गर्छ (बल्ब बल्छ)। | लोडले काम गर्दैन (बल्ब बल्दैन)। |
फ्युज तार र एम्.सी.बी.
उत्तर
| फ्युज तार | एम्.सी.बी. |
|---|---|
| कम तापक्रममा पग्लिने मसिनो तारको छोटो टुक्रा | आफैँ अफ हुने स्विच |
| धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा पग्लिन्छ | धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा अफ हुन्छ |
| पग्लिएपछि नयाँ फ्युज तार हाल्नुपर्छ | माथि उठाएर फेरि अन गरे पुग्छ |
| फेर्न समय लाग्छ र असुरक्षित हुन सक्छ | प्रयोग गर्न सजिलो र सुरक्षित |
| सस्तो | अलि महँगो |
5. कारण दिनुहोस्
फ्युजभन्दा एम्.सी.बी. को प्रयोग सजिलो हुन्छ।
उत्तर
धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा फ्युजको तार पग्लिन्छ। त्यसपछि त्यसलाई निकालेर मिल्दो नापको नयाँ तार हाल्नुपर्छ। यो काम ढिलो हुन्छ र असुरक्षित पनि हुन सक्छ। एम्.सी.बी. भने आफैँ स्विच अफ हुन्छ। गडबडी मिलाएपछि यसलाई माथि उठाउँदा यो फेरि काम गर्न थाल्छ। केही पनि फेर्नुपर्दैन। त्यसैले फ्युजभन्दा एम्.सी.बी. को प्रयोग सजिलो हुन्छ।
फ्युजलाई सुरक्षात्मक तार भनिन्छ।
उत्तर
परिपथको क्षमताभन्दा बढी विद्युत् प्रवाह हुनासाथ फ्युजको तार कम तापक्रममै पग्लिन्छ र परिपथ टुट्छ। घरका तार र उपकरण खतरनाक हुने गरी तात्नुअघि नै विद्युत् प्रवाह रोकिन्छ। यसरी उपकरण बिग्रनबाट र घर आगलागीबाट जोगिन्छन्। त्यसैले फ्युजलाई सुरक्षात्मक तार भनिन्छ।
6. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
चुम्बकीय क्षेत्र भनेको के हो?
उत्तर
चुम्बकको वरिपरि जति क्षेत्रसम्म यसको असर (चुम्बकीय वस्तुमाथि हुने आकर्षण वा विकर्षण) अनुभव गर्न सकिन्छ, त्यहाँसम्मको क्षेत्रलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ। बलियो चुम्बकको चुम्बकीय क्षेत्र कमजोर चुम्बकको भन्दा टाढासम्म पुग्छ।
विद्युत् चुम्बकको परिभाषा दिनुहोस्। फलामको किलालाई विद्युत् चुम्बक कसरी बनाइन्छ? चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
फलामको टुक्रामा बेरिएको तारको क्वाइलबाट विद्युत् प्रवाह गराएर बनाइएको चुम्बकलाई विद्युत् चुम्बक भनिन्छ। विद्युत् प्रवाह भइरहुन्जेल मात्र यो चुम्बक रहन्छ।
बनाउने तरिका:
- एउटा फलामको किला र करिब 1 m कुचालकले ढाकेको तामाको तार लिइन्छ।
- किलामा तारलाई सधैँ एकै दिशामा 80 देखि 100 फन्का बेरिन्छ।
- तारका दुई टुप्पाको प्लास्टिक खुर्केर हटाइन्छ र तिनलाई स्विच हुँदै ड्राइसेलका दुई ध्रुवसँग जोडिन्छ।
- विद्युत् प्रवाह भइरहुन्जेल किलामा पिन र फलामको धुलो टाँसिन्छ: किला विद्युत् चुम्बक बनेको हुन्छ। विद्युत् प्रवाह रोक्दा पिन झर्छन्।
विद्युत् परिपथ भनेको के हो? विद्युत् परिपथ बनाउनका लागि न्यूनतम उपकरणहरू के के चाहिन्छन्?
उत्तर
विद्युत् प्रवाह हुने गरी विद्युत्को स्रोत, सुचालक तार र लोड जोडेर बनाइएको निरन्तर बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
यसका लागि कम्तीमा यी उपकरण चाहिन्छन्:
- विद्युत्को स्रोत, जस्तै: सेल;
- सुचालक तार, जस्तै: तामाको तार;
- लोड, जस्तै: बल्ब।
परिपथ खोल्न र बन्द गर्न प्रायः एउटा स्विच पनि जोडिन्छ।
हिटिङ इलेमेन्ट भनेको के हो? यसका कुनै दुई उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
विद्युत् प्रवाह हुँदा धेरै तातेर विद्युत् ऊर्जालाई ताप ऊर्जामा बदल्ने धातुको क्वाइललाई हिटिङ इलेमेन्ट भनिन्छ। यो प्रायः नाइक्रोमबाट बनेको हुन्छ।
उदाहरण: कोठा तताउने हिटरको क्वाइल र विद्युत् कित्लीभित्रको इलेमेन्ट। इस्त्री, इमर्सन रड र राइस कुकरमा पनि हिटिङ इलेमेन्ट हुन्छ।
साधारण सेल भनेको के हो? आलुबाट साधारण सेल बनाउने विधिको चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
तामा र जस्ताजस्ता दुई फरक धातुका पातालाई फिक्का सल्फ्युरिक अम्लजस्तो अम्लमा डुबाएर बनाइएको सेललाई साधारण सेल भनिन्छ। यसले रासायनिक ऊर्जालाई विद्युत् ऊर्जामा बदल्छ।
आलुको सेल:
- एउटा आलु, जस्ताको सानो पाता (वा जस्ताको जलप लगाएको किला) र तामाको सानो पाता (वा तामाको मोटो तार) लिइन्छ।
- दुवै पातालाई एकअर्कासँग नछोइने गरी केही सेन्टिमिटरको दुरीमा आलुमा गाडिन्छ।
- दुवै पातालाई तामाका तारले ग्याल्भानोमिटरसँग जोडिन्छ।
- ग्याल्भानोमिटरको सुई सर्छ: सानो विद्युत् प्रवाह हुन्छ। आलुको रसले अम्लको काम गर्छ र दुई फरक धातुबाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ।
सेल, बल्ब, तार र स्विचका साङ्केतिक चिह्न प्रयोग गरी विद्युत् परिपथ बनाउनुहोस्।
उत्तर
सेल, स्विच र बल्बलाई एउटै घेरामा जोडिन्छ। तारलाई सिधा रेखाले देखाइन्छ।
तपाईँ एक्लै भएका बेला घरको फ्युज गयो भने के गर्नुहुन्छ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
- म आफैँ फ्युज फेर्ने कोसिस गर्दिनँ। फ्युज बक्स छुँदा खतरनाक करेन्ट लाग्न सक्छ।
- अन भएका उपकरण, विशेष गरी हिटर, इस्त्री र कित्लीजस्ता ठुला उपकरण अफ गर्छु वा तिनको प्लग निकाल्छु। एकैसाथ धेरै उपकरण चलेकाले फ्युज गएको हुन सक्छ।
- फ्युज बक्स र जलेको गन्ध आउने तारबाट टाढै बस्छु। भिजेको हातले तिनलाई कहिल्यै छुँदिनँ।
- आमाबुबा वा छिमेकी ठुला मानिसलाई भन्छु वा बिजुली मिस्त्री बोलाउँछु। यसो गर्दा जानकार मानिसले गडबडी पत्ता लगाएर मिल्दो नापको नयाँ फ्युज तार हाल्न सक्छन्।
रोनिसको घरको विद्युत् परिपथमा भएको फ्युज बेलाबेला जलेर फेर्नुपर्ने भयो। उनका छिमेकीहरूले रोनिसका बुबालाई फ्युजको सट्टा अलि मोटो तामाको तार राख्ने सल्लाह दिन्छन्। यसो गर्दा बेलाबेला फ्युज फेर्नु नपर्ने र ढुक्क भएर बिजुली प्रयोग गर्न पाइने उनीहरूको भनाइ छ। यस विचारप्रति तपाईँको प्रतिक्रिया कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
यो विचार खतरनाक छ। रोनिसका बुबाले यसो गर्नुहुँदैन।
- फ्युजको तार कम तापक्रममा पग्लियोस् भनेर मसिनो बनाइएको हुन्छ। मोटो तामाको तार सजिलै पग्लँदैन। त्यसैले धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा पनि परिपथ टुट्दैन।
- यस्तो बेला घरका तार र उपकरण धेरै तात्छन्। उपकरण बिग्रन सक्छन् र आगलागी हुन सक्छ।
- फ्युज बारम्बार जानु कुनै गडबडी भएको सङ्केत हो: एकैसाथ धेरै उपकरण चलाइएको हुन सक्छ वा तार वा उपकरणमा खराबी हुन सक्छ।
त्यसको सट्टा उहाँले कारण पत्ता लगाउनुपर्छ: धेरै बिजुली खाने उपकरण एकैसाथ कम चलाउनुपर्छ, बिजुली मिस्त्रीबाट तार र उपकरण जाँच गराउनुपर्छ अनि मिल्दो क्षमताको फ्युज तार हाल्नुपर्छ वा एम्.सी.बी. जडान गर्नुपर्छ।
कुनै घरको एम्.सी.बी. बेलाबेला तल झर्छ र विद्युत् प्रवाह बन्द हुन्छ। एम्.सी.बी. तल झर्न नपाओस् भनेर घरधनीले काठको छेस्काले अड्याएर बिजुली प्रयोग गरिरहे भने के होला? तपाईँको सुझाव पनि लेख्नुहोस्।
उत्तर
छेस्काले अड्याइएको एम्.सी.बी. धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा अफ हुन सक्दैन। त्यस घरमा एम्.सी.बी. नै नभएजस्तो हुन्छ। तार धेरै तात्छन्, उपकरण बिग्रन सक्छन् र घरमा आगलागी हुन सक्छ। बिग्रेको उपकरण छुने मानिसलाई जोडले करेन्ट पनि लाग्न सक्छ।
सुझाव:
- छेस्का तुरुन्तै हटाउनुपर्छ। एम्.सी.बी. लाई कहिल्यै अड्याउनुहुँदैन।
- हिटर, इस्त्री, कित्ली र पानी तान्ने पम्पजस्ता धेरै बिजुली खाने उपकरण एकैसाथ चलाउनुहुँदैन।
- एम्.सी.बी. झर्नुको कारण बनेको तार वा उपकरणको खराबी पत्ता लगाएर मर्मत गर्न बिजुली मिस्त्री बोलाउनुपर्छ।
वर्तमान समयमा विद्युत् मानिसका लागि एक अत्यावश्यक वस्तु भइसकेको छ। यस भनाइलाई आफ्नो तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
- घरमा: बत्ती बाल्न र पङ्खा, फ्रिज, राइस कुकर, इस्त्री, पानी तान्ने पम्प र लुगा धुने मेसिन चलाउन विद्युत् चाहिन्छ।
- सञ्चार: फोन, टेलिभिजन, रेडियो, कम्प्युटर र इन्टरनेट सबैलाई विद्युत् चाहिन्छ।
- शिक्षा र स्वास्थ्य: विद्यालयमा कम्प्युटर र प्रोजेक्टर प्रयोग हुन्छन्। अस्पतालका एक्स-रे मेसिन, ज्यान बचाउने मेसिन र औषधी राख्ने फ्रिज विद्युत्बाटै चल्छन्।
- उद्योग र खेती: कलकारखाना, मिल र सिँचाइका पम्प विद्युत्बाट चल्छन्।
- यातायात: विद्युतीय बस, कार र केबलकार विद्युत्बाट चल्छन्। पेट्रोल र डिजेलका गाडीबाट जस्तो यिनबाट सहरको हावा प्रदूषित हुँदैन।
- सफा ऊर्जा: नेपालमा धेरैजसो विद्युत् आफ्नै नदीबाट उत्पादन हुन्छ। त्यसैले यसको प्रयोग गर्दा विदेशबाट पेट्रोल, डिजेल र ग्याँस किन्न लाग्ने पैसा जोगिन्छ।
यसरी विद्युत्बिना आधुनिक जीवनको झन्डै कुनै पनि काम हुँदैन। त्यसैले विद्युत् ऊर्जाको अत्यावश्यक स्रोत, अर्थात् मानिसका लागि अत्यावश्यक वस्तु भइसकेको छ।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →