लेख्य चिह्न: एउटा चिह्न, अर्कै अर्थ
चिह्नले बोल्दाको रोकाइ, स्वर र भाव लेखाइमा ल्याउँछन्
कक्षाको समूहमा साँझ एउटा सन्देश आउँछ: भोलि विद्यालय बिदा। कसैले खुसी भएर ‘आहा’ लेख्छ, कसैले सोध्छ, ‘पक्का हो?’ पठाउनेले भोलि विद्यालय बिदा? लेखेको भए ऊ आफैँ सोध्दै थियो भन्ने सबैले थाहा पाउँथे। भोलि विद्यालय बिदा! लेखेको भए खुसीको खबर हुन्थ्यो। शब्द उही, अर्थ तीन किसिमका। फरक एउटा सानो चिह्नले ल्यायो।
बोल्दा हामी रोकिन्छौँ, स्वर उठाउँछौँ, कसैको कुरा उसकै शैलीमा दोहोर्याउँछौँ। लेख्दा सुन्ने कोही हुँदैन, त्यसैले यही काम लेख्य चिह्नले गर्छन्। यस पानामा नेपालीका सबै लेख्य चिह्न व्याकरणमा चल्ने नामसहित छन्, तिनलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने छ, र एउटै वाक्यको चिह्न बदलेर अर्थ कसरी बदलिन्छ भनेर आफैँ हेर्न सकिन्छ।
एउटै वाक्य, फरक चिह्न
तलका हरेक वाक्यमा एउटा खाली ठाउँ (□) छ। शब्द नछोई त्यहाँ फरक चिह्न राखेर हेर्नुहोस्, अर्थ कसरी बदलिन्छ।
यी वाक्यले चिह्नका तीन ठुला काम देखाउँछन्:
- वाक्यको भाव छुट्याउने: पूर्णविराम, प्रश्नवाचक र उद्गारले भनाइ, प्रश्न र भावना छुट्याउँछन्।
- शब्दको सिमाना देखाउने: अल्पविराम र योजकले कुन शब्द कुनसँग जोडिन्छ, कुन छुट्टै छ भनेर देखाउँछन्। आमा, बुबा आउनुभयो। मा एक जना (बुबा) आउनुभयो, आमा-बुबा आउनुभयो। मा दुई जना।
- कसको कुरा हो भन्ने देखाउने: उद्धरण चिह्नले अर्काका शब्द छुट्याउँछ।
दिदी, भाइ घर गयो। यो वाक्यमा कति जना घर गए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सबै चिह्न, एकै ठाउँ
नेपाली लेखाइमा चल्ने सबै चिह्न तलको तालिकामा छन्। पहिला पाँचओटा (पूर्णविराम, प्रश्नवाचक, उद्गार, अल्पविराम र योजक) जुनसुकै लेखाइमा चाहिन्छन्; बाँकी चिह्न लामो र मिहिन लेखाइमा काम लाग्छन्।
| चिह्न | नाम | मुख्य काम | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| । | पूर्णविराम | सामान्य वाक्य, आदेश र अनुरोध टुङ्ग्याउने | म हरेक दिन बसमा विद्यालय जान्छु। |
| ? | प्रश्नवाचक | प्रश्न सोधिएको वाक्य टुङ्ग्याउने | तिमीले गृहकार्य सक्यौ? |
| ! | उद्गार (विस्मयादिबोधक, विस्मयसूचक) | हर्ष, दुःख, अचम्म, झर्को देखाउने | स्याबास! तिमी त प्रथम भयौ। |
| , | अल्पविराम | सूचीका पद छुट्याउने, सम्बोधनपछि, थोरै रोकिने ठाउँमा | सुनिता, खाजा खाएर आऊ। |
| ; | अर्धविराम | एउटै विषयका दुई वाक्य जोड्ने | पानी पर्यो; खेल रोकियो। |
| - | योजक | जोडी शब्द जोड्ने, हरफमा नअटेको शब्द टुक्र्याउने | कापी-किताब, दाजु-भाइ |
| — | निर्देश (निर्देशक) | पछि सूची वा व्याख्या आउँदै छ भनेर देखाउने | तीन रङ — रातो, हरियो, निलो। |
| ( ) | कोष्ठक | थप जानकारी वा अर्थ राख्ने | सगरमाथा (चोमोलुङ्मा) |
| “ ” | दोहोरो उद्धरण | कसैको भनाइ जस्ताको तस्तै राख्ने | सरले भन्नुभयो, “भोलि जाँच छ।” |
| ‘ ’ | एकोहोरो उद्धरण | पुस्तक, कविता, पाठको नाम वा विशेष शब्द | ‘मुनामदन’ पढ्यौ? |
| / | तिर्यक् (विकल्पबोधक) | ‘वा’ को अर्थ दिने | चिया / कफी |
| ... | लोप | छुटेको, अधुरो वा अड्किएको कुरा | म त... के भनूँ... |
| ^ | छुट चिह्न (कागपादे) | हातले लेख्दा छुटेको शब्द थप्ने ठाउँ देखाउने | हरफमुनि ^, माथि छुटेको शब्द |
| . | सङ्क्षेप चिह्न | छोटो पारिएको शब्दपछि | डा., पृ., नं., प्रा. |
कक्षा ६–१० का नेपाली किताब र पाठ्यक्रममा पहिला पाँच चिह्नका साथै अर्धविराम, कोष्ठक, निर्देश, उद्धरण र विकल्पबोधक (तिर्यक्) आउँछन्; छुट चिह्न (कागपादे) कक्षा ११–१२ को पाठ्यक्रममा आउँछ। लोप र सङ्क्षेप चिह्न ती सूचीमा छैनन्, तर सङ्क्षेप चिह्न नाम शब्दकोशमा छ।
पूर्णविराम, प्रश्नवाचक र उद्गार
यी तीन वाक्यको अन्त्यमा आउँछन्, र एउटा वाक्यमा एउटा मात्र लाग्छ।
- पूर्णविराम सामान्य भनाइ, आदेश र अनुरोधमा: ढोका बन्द गर। कृपया बिस्तारै बोल्नुहोस्। आदेश भए पनि पूर्णविराम नै लाग्छ, उद्गार होइन।
- प्रश्नवाचक प्रश्नमा, उत्तर नखोजिएको प्रश्नमा पनि: यत्रो मेहनत खेर जाला र?
- उद्गार भाव बोकेका शब्द (आहा, ओहो, उफ्, स्याबास, छि) पछि, वा भावले भरिएको सिङ्गो वाक्यपछि: कति राम्रो साँझ!
अल्पविराम
सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने र सबैभन्दा धेरै गल्ती हुने चिह्न यही हो।
- सूचीमा: गोलभेँडा, खुर्सानी, धनिया र लसुन किन। अन्तिम दुई पदबिच र आएकाले त्यहाँ अल्पविराम लाग्दैन।
- सम्बोधनपछि: बहिनी, बत्ती निभाऊ। साथीहरू, आज सरसफाइ गरौँ।
- भन्ने क्रियापछि, भनाइअघि: उसले भन्यो, “म आउँदिनँ।”
- ‘हो’, ‘होइन’, ‘अँ’ जस्ता उत्तरपछि: होइन, मैले त्यसो भनेको होइन।
- लामो वाक्यमा, एकपछि अर्को काम आउँदा: बिहान सबेरै उठेर, नुहाइधुवाइ गरेर, खाजा खाएर ऊ विद्यालय गयो।
अर्धविराम, निर्देश र लोप
अर्धविराम अल्पविरामभन्दा बढी र पूर्णविरामभन्दा कम रोकिने ठाउँमा आउँछ। यसले आफैँमा पूरा, तर एउटै विषयका दुई वाक्यलाई साथै राख्छ: बत्ती गयो; सबै मैनबत्ती खोज्न थाले।
निर्देश (—) ले ‘अब सूची वा व्याख्या आउँदै छ’ भन्छ: नेपालका प्रदेश सात छन् — कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकी, लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम।
लोप (...) ले कुरा अधुरो छोडिएको वा बोल्ने अड्किएको देखाउँछ: मैले त... बिर्सिएँ। कसैको लामो भनाइबाट केही भाग छोडेर उद्धृत गर्दा पनि यही लाग्छ।
कोष्ठक, उद्धरण र तिर्यक्
कोष्ठक भित्रको कुरा हटाए पनि वाक्य पूरा हुन्छ: उनी कक्षा दश (क) मा पढ्छिन्। कोष्ठकले थप जानकारी, अर्थ वा अर्को नाम राख्छ।
दोहोरो उद्धरण (“ ”) कसैले भनेको कुरा उसकै शब्दमा राख्छ। भनाइको अन्त्यको चिह्न (। ? !) उद्धरणभित्रै पर्छ, किनभने त्यो भनाइकै भाग हो:
- सरले सोध्नुभयो, “सबैले गृहकार्य ल्यायौ?”
- दिदी कराइन्, “ओहो, दुध पोखियो!”
एकोहोरो उद्धरण (‘ ’) पुस्तक, कविता, कथा वा पाठको नाम, र विशेष अर्थमा प्रयोग गरिएको शब्द छुट्याउँछ: ‘मुनामदन’ देवकोटाको खण्डकाव्य हो। भनाइभित्र अर्को भनाइ आए भित्रको चाहिँ एकोहोरोमा राखिन्छ: भाइले भन्यो, “सरले ‘भोलि बिदा’ भन्नुभयो।”
तिर्यक् (/) ले ‘वा’ बुझाउँछ: आवेदक / आवेदिका, हो / होइन मा उत्तर दिनुहोस्। सूचना र फारममा यसको धेरै प्रयोग हुन्छ।
कुन वाक्यमा चिह्न ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
छुट चिह्न र सङ्क्षेप चिह्न
हातले लेख्दा कुनै शब्द छुट्यो भने सिङ्गो हरफ काट्नु पर्दैन। छुटेको ठाउँमा हरफमुनि छुट चिह्न (^, कागपादे) राखेर त्यो शब्द ठिक माथि सानो अक्षरमा लेखिन्छ। कापी सफा राख्ने तरिका यही हो।
लामो शब्द छोटो पारेर लेख्दा पछि विन्दु (.) राखिन्छ: डा. (डाक्टर), पृ. (पृष्ठ), नं. (नम्बर), प्रा. (प्राध्यापक)। यो विन्दु पूर्णविराम होइन; वाक्य सकिँदा त्यसपछि पनि पूर्णविराम नै लाग्छ: उनको घर वार्ड नं. ५ मा छ।
खाली ठाउँ: चिह्नको अघि र पछि
कागजमा थाहा नहुने, तर स्क्रिनमा धेरै देखिने समस्या खाली ठाउँको हो। यो साइटले यो नियम मान्छ:
- पूर्णविराम (।), प्रश्नवाचक (?), उद्गार (!) र विवरण चिह्न (:) अघि खाली ठाउँ हुँदैन, पछि एउटा हुन्छ: गर्नुहोस्। किन? वाह! उदाहरण: …
- अल्पविराम र अर्धविराम पनि अघिल्लो शब्दमा टाँसिन्छन्, पछि एउटा खाली ठाउँ: राम, श्याम।
- कोष्ठक र उद्धरण बाहिर खाली ठाउँ, भित्र छैन: (चोमोलुङ्मा), “आऊ।”
- योजक दुवैतिर टाँसिन्छ (आमा-बुबा); निर्देशका दुवैतिर एक एक खाली ठाउँ (रङ — रातो)।
धेरैले गर्ने गल्ती
- अन्तिम ‘र’ अघि अल्पविराम: आँप, केरा, र स्याउ होइन; आँप, केरा र स्याउ।
- भनाइको चिह्न उद्धरणबाहिर: “म आउँछु”। होइन; “म आउँछु।”
- हरेक लामो वाक्यमा अल्पविराम छर्ने: अल्पविराम रोकिनुपर्ने ठाउँमा मात्र। कर्ता र क्रियाबिच (मेरो साथी, असल छ) अल्पविराम राख्नु गल्ती हो।
- पूर्णविरामको सट्टा अङ्ग्रेजी विन्दु: नेपाली वाक्य ‘।’ ले टुङ्गिन्छ; विन्दु सङ्क्षेपका लागि हो।
आफैँ गर्नुहोस्
सरले कति जना आए भनेर सोध्नुभयो को अन्त्यमा कुन चिह्न लाग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: यस पानाका सबै शब्दको हिज्जे यसैबाट जाँचिएको।
- नेपाली, कक्षा ६, ८ र १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षामा पढिने चिह्नका नाम (निर्देश, विकल्पबोधक); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम (कक्षा ११ र १२), भाग १, पृ. २३: निर्देशक, विस्मयसूचक, छुट चिह्न / कागपादे।
- The Unicode Standard, Chapter 12: South and Central Asia-I, Unicode Consortium, संस्करण १६.०, २०२४: DEVANAGARI DANDA र हिन्दीमा अङ्ग्रेजी विन्दुको प्रयोग।
