हाम्रो गल्लीमा तीन दिनदेखि एउटा कुकुर मरेर गन्हाइरहेको छ। मूल सडकमा छाडा गाईहरू बस्छन्, र साँझपख मोटरसाइकलले तिनलाई ठक्कर दिन पुग्छ। छेउको घरले पर्खाल सारेर बाटोको आधा मिटर ओगटेको छ, र शनिबार राति टोलको भोजमा बिहान दुई बजेसम्म चर्को स्वरमा गीत बज्यो। टोलका सबै रिसाएका छन्, तर कसैलाई थाहा छैन, कुन कुरा कसलाई भन्ने।
यी समस्या सानातिना देखिन्छन्, तर कानुनले हरेकको जिम्मा कसैलाई दिएको छ: कतै वडालाई, कतै पालिकालाई, कतै न्यायिक समितिलाई। यस पानामा कुन समस्या कसको जिम्मा हो, र कसरी भन्ने भन्ने कुरा छन्।
आफ्नो पालिकामा यी समस्याको जरिबाना र नियम के छन् भन्ने कुरा माथिको बाकसको पालिकाको वेबसाइटमा आर्थिक ऐन र कानुनको सूचीमा हेर्नुहोस्।
कुन समस्या कसको जिम्मा
| समस्या | जिम्मा | कहाँ लेखिएको |
|---|---|---|
| छाडा गाईवस्तु, छाडा चौपाया | वडाले व्यवस्थापन गर्छ; पालिकाले नियन्त्रण गर्न नगर प्रहरी खटाउन सक्छ | स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा १२(२)(ग)(१५), ११(२)(क)(२)(ञ) |
| गल्ली वा सडकमा मरेको जनावर | वडा | दफा १२(२)(ग)(११) |
| ध्वनि र वायु प्रदूषण | पालिकाको नियन्त्रण र नियमन | दफा ११(२)(झ)(५) |
| छिमेकीको चर्को आवाज, फोहोर वा छाडा पशुले दुःख | न्यायिक समितिमा मेलमिलाप | दफा ४७(२)(छ), (ञ) |
| आफ्नो घरको पानी सार्वजनिक बाटोमा झारेको | न्यायिक समितिले टुङ्ग्याउने विवाद | दफा ४७(१)(ञ) |
| सडक मिचेर बनाएको पर्खाल वा टहरा | वडाले रोक्ने; पालिकाले हटाउन आदेश दिने | दफा १२(२)(ग)(२२), ४५(३), (४) |
| अनुमतिबिनाका होर्डिङ बोर्ड, ब्यानर | पालिका; नगर प्रहरी खटाउन सकिने | दफा ११(२)(क)(२)(झ) |
| सडकमा अलपत्र अशक्त बिरामी | वडाले नजिकको अस्पताल पुर्याउने | दफा १२(२)(ग)(३४) |
| बेवारिसे वा असहाय व्यक्तिको शव | वडाले दाहसंस्कारको व्यवस्था मिलाउने | दफा १२(२)(ग)(३५) |
छाडा चौपाया र मरेका जनावर
पशुपक्षी विकास र छाडा चौपायाको व्यवस्थापन वडाका कामको सूचीमा छ। पालिकाले छाडा पशु चौपाया नियन्त्रण गर्न नगर प्रहरी खटाउन सक्छ। चोक र गल्लीको सरसफाइ, ढल निकास र मरेका जनावरको व्यवस्थापन पनि वडाकै काम हो।
कसैले आफ्नो पशुपक्षी छाडा छाडेर वा पाल्दा लापरबाही गरेर अरूलाई असर पारे त्यो विवाद न्यायिक समितिमा लैजान सकिन्छ। यस्तो विवाद समितिले मेलमिलापबाट मात्र टुङ्ग्याउँछ। न्यायिक समितिमा कसरी उजुरी दिने भन्ने कुरा न्यायिक समिति पानामा छ।
हल्ला र प्रदूषण
स्वच्छ खानेपानी र खानाको गुणस्तर, अनि वायु र ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रण र नियमन गर्ने काम पालिकाको हो। छिमेकीले ध्वनि प्रदूषण गरेर वा फोहोर फ्याँकेर दुःख दिए त्यो पनि न्यायिक समितिले मेलमिलापबाट टुङ्ग्याउने विवाद हो। पक्षले चाहे सिधै अदालत जान पनि बाधा छैन।
फोहोर कहाँ र कहिले फाल्ने, र नफाले के हुन्छ भन्ने कुरा खानेपानी, फोहोर र सडक बत्ती पानामा छ।
सडक र सार्वजनिक जग्गा मिचेमा
पालिकाले आफ्नो क्षेत्रका स्थानीय सडकको दायाँबायाँ अधिकारक्षेत्र (राइट अफ वे) तोक्न सक्छ। त्यसभित्र बनेका संरचना जुनसुकै बेला हटाउन वा भत्काउन आदेश दिन सक्छ, र आदेश नमाने आफैँ हटाएर खर्च सम्बन्धित व्यक्तिबाट असुल्न सक्छ। वडाले पनि सडकको अधिकारक्षेत्रमा अवरोध र अतिक्रमण हुन दिनुहुँदैन, र बाटोघाटो चालु राख्नुपर्छ।
ढल, पुल, पोखरी, पाटी, पौवा, धारा, चोक, गल्ली र सडक जस्ता सार्वजनिक सम्पत्तिको रेखदेख पालिकाले गर्नुपर्छ, र त्यस्तो सम्पत्ति बेच्न, हस्तान्तरण गर्न वा लिजमा दिन पाउँदैन। सार्वजनिक, ऐलानी र पर्ती जग्गाको लगत राख्ने र संरक्षण गर्ने काम वडाको हो।
बोर्ड, ब्यानर र पोस्टर
अनधिकृत विज्ञापन र होर्डिङ बोर्ड नियन्त्रण गर्न पालिकाले नगर प्रहरी खटाउन सक्छ। कुन बोर्डका लागि अनुमति र कर चाहिन्छ भन्ने कुरा पालिकाको आर्थिक ऐनमा हुन्छ। बोर्ड, ब्यानर र विज्ञापनको कर र अनुमतिबारे घर बहाल, विज्ञापन र मनोरञ्जन कर पानामा छ।
असहाय बिरामी र बेवारिसे शव
सडक वा सार्वजनिक ठाउँमा अशक्त, बिरामी, बेवारिसे वा असहाय व्यक्ति भेटिए वडाले नजिकको अस्पताल वा स्वास्थ्य केन्द्रमा पुर्याएर उपचार गराउनुपर्छ। असहाय वा बेवारिसे व्यक्तिको मृत्यु भए दाहसंस्कारको व्यवस्था मिलाउने काम पनि वडाकै हो। यस्तो व्यक्ति देखे वडा कार्यालयलाई तुरुन्त खबर गर्नुहोस्।
नगर प्रहरी
छाडा चौपाया, अतिक्रमण, अनधिकृत बोर्ड, बजार र पार्किङ जस्ता काममा पालिकाले नगर प्रहरी खटाउन सक्छ। नगर प्रहरीले के गर्न पाउँछ, के पाउँदैन र चित्त नबुझे कहाँ जाने भन्ने कुरा नगर प्रहरी पानामा छ।
उजुरी कहाँ दिने
- वडा कार्यालयमा: छाडा चौपाया, मरेको जनावर, बाटो अतिक्रमण, असहाय बिरामी जस्ता कुरा वडाकै काम हुन्, त्यसैले पहिले वडामा भन्नुहोस्।
- पालिकामा: प्रदूषण, बोर्ड र सडकको अधिकारक्षेत्रको कुरा पालिकाको हो। पालिकाको सेवासम्बन्धी गुनासो व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा अध्यक्ष वा प्रमुखको हो।
- न्यायिक समितिमा: छिमेकीको हल्ला, फोहोर वा पशुले दुःख दिएको जस्ता दुई पक्षबीचका विवाद।
सेवा नपाएको गुनासो कसरी लेख्ने र कसरी पछ्याउने भन्ने कुरा गुनासो र उजुरी पानामा छ।
छिमेकीको घरमा हरेक रात ढिलोसम्म चर्को स्वरमा गीत बज्छ। भन्दा पनि सुनेनन्। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनअनुसार यो विवाद कहाँ लैजान सकिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। जरिबाना र नियम पालिकैपिच्छे फरक हुन्छन्; आफ्नो पालिकाको आर्थिक ऐन र वडा कार्यालयमा बुझ्नुहोस्।
कानुनी आधार
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४: दफा ११(२)(क)(२), ११(२)(क)(२)(झ), ११(२)(क)(२)(ञ), ११(२)(झ)(५), १२(२)(ख)(२), १२(२)(ग)(११), १२(२)(ग)(१५), १२(२)(ग)(२१), १२(२)(ग)(२२), १२(२)(ग)(३४), १२(२)(ग)(३५), १६(४)(क)(११), ४५(१), ४५(३), ४७(२)(क), ४७(२)(छ), ४७(२)(ञ), ४७(३), ९७(१)(ग); (१५), (२), (२२), (३), (३५), (४), (ञ), (ट)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३: दफा १२, २५; अनुसूची १२, अनुसूची २७(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको नगर प्रहरी संचालन कार्यबिधि, २०७५: दफा ६(५); (२०), (८)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
यी तथ्य कहाँबाट
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; सरकारी साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभको सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा ११(२)(क), ११(२)(झ)(५), १२(२)(ख)(२), १२(२)(ग), १६(४)(क)(११), ४५, ४७, ९७।
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३ (सुरक्षित प्रति), स्थानीय राजपत्र खण्ड १०, सङ्ख्या १, २०८३ असार २४, २०८३ साउन १ देखि लागु (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): दफा ९(२), १२, २५; अनुसूची १२, खण्ड २, सि.नं. २३ र २४; अनुसूची २७, सि.नं. ९, १० र १४(१०)।
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको नगर प्रहरी संचालन कार्यबिधि, २०७५ (सुरक्षित प्रति), २०७५ असार १० मा नगरसभाबाट पारित (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): दफा ६(५), (८), (२०)।
