नयाँ घर बनिसकेपछि सुमनको परिवारलाई तीनवटा कुराको चिन्ता थियो: धारा कहिले जोडिन्छ, फोहोर कसले उठाउँछ, र अँध्यारो गल्लीमा बत्ती कहिले बल्छ। छिमेकीले भने, “धाराका लागि उपभोक्ता समितिमा जानुपर्छ।” अर्कोले भने, “होइन, खानेपानी संस्थानमा।” फोहोर उठाउने गाडी हप्तामा दुई पटक आउँथ्यो, तर प्लास्टिक र भान्साको फोहोर एउटै झोलामा राखेकाले फर्काइदियो।
खानेपानी, फोहोर व्यवस्थापन र सडक बत्ती, तीनै कानुनले पालिकाको जिम्मामा राखेका सेवा हुन्। तर सबै सेवा पालिका आफैँले दिँदैन; कतै उपभोक्ता संस्था, कतै कम्पनी वा ठेकेदारले दिन्छन्। यस पानामा कुन सेवा कसले दिन्छ, कसरी लिने र नपाए के गर्ने भन्ने कुरा छन्।
आफ्नो टोलमा खानेपानी कसले दिन्छ र फोहोर उठाउने गाडी कहिले आउँछ भन्ने कुरा वडा कार्यालयले बताउन सक्छ; पालिकाको वेबसाइटको लिङ्क माथिको बाकसमा छ।
कानुनले के भन्छ
| प्रश्न | कानुनको उत्तर | कहाँ लेखिएको |
|---|---|---|
| खानेपानीमा पालिकाको काम? | स्थानीय खानेपानीको नीति, कानुन, मापदण्ड, योजना र नियमन; खानेपानी महसुल निर्धारण र सेवा व्यवस्थापन | स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा ११(२)(ध) |
| वडाको काम? | वडास्तरीय सामुदायिक धारा, कुवा, इनार र पोखरीको निर्माण र संरक्षण; घरबाट निस्कने फोहोरको सङ्कलन, चोक र गल्लीको सरसफाइ, ढल निकास | स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा १२(२)(ग)(१०) र (११) |
| खानेपानी सेवा कसले दिन्छ? | सरकार, प्रदेश वा पालिका आफैँ, वा उनीहरूले तोकेको संस्था; आधारभूत सेवा उनीहरूकै स्वामित्व वा नियन्त्रणमा | खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, २०७९, दफा ७ |
| पुराना उपभोक्ता संस्था? | ऐन आउनुअघि दर्ता भई सेवा दिँदै आएका नाफा नकमाउने उपभोक्ता समूह र सामुदायिक संस्थाले इजाजत लिनुपर्दैन, तर एक वर्षभित्र पालिकामा सूचीकृत हुनुपर्थ्यो | खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, दफा ९(२)(ग) र ९(३) |
| धारा र मिटर जडान? | उपभोक्ताले सेवा दिने संस्थामा निवेदन दिने; संस्थाले तोकिएको शुल्क लिएर तोकिएको समयमा जडान गर्ने | खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, दफा २१ |
| पानी नियमित नआए? | अनुमतिपत्र पाएको संस्थाले ट्याङ्कर वा अरू उपायबाट पानी पुर्याउनुपर्छ; पानी दिन नसकेको अवधिको शुल्क वा महसुल लिन पाउँदैन | खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, दफा ७(५) र (६) |
| विपन्न परिवारलाई? | धारा जडान, शौचालय र ढल जडानको शुल्कमा ८० प्रतिशतसम्म छुट दिन सकिन्छ | खानेपानी तथा सरसफाइ नियमावली, नियम ५१ |
| फोहोर व्यवस्थापन कसको जिम्मा? | पालिकाको; अस्पताल र उद्योगको हानिकारक फोहोर भने उत्पादन गर्नेकै | फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, दफा ४ |
| फोहोर फाल्ने समय र ठाउँ? | पालिकाले तोक्छ; टोल वा बस्तीमा सङ्कलन केन्द्र तोक्न सक्छ | फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, दफा ७ र ८ |
| फोहोरको शुल्क? | फोहोरको परिमाण, तौल र प्रकृति हेरेर पालिकाले तोक्छ; विपन्नलाई छुट | फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, दफा १८ |
कसरी लिने
धारा जडान
- आफ्नो टोलमा पाइप लाइन कुन संस्थाको हो पत्ता लगाउनुहोस्: पालिकाको खानेपानी शाखा, खानेपानी उपभोक्ता संस्था, वा काठमाडौँ उपत्यकामा काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (KUKL)। वडा कार्यालयले बताउन सक्छ।
- पालिकाले माग्ने भए वडाबाट धारा जडान सिफारिस लिनुहोस्।
- सेवा दिने संस्थामा नियमावलीको अनुसूची ८ जस्तो ढाँचामा निवेदन दिनुहोस्। त्यसमा जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा नम्बर, कित्ता नम्बर, नक्सा पास प्रमाणपत्र नम्बर, घरको क्षेत्रफल, पानी चलाउने मानिसको सङ्ख्या र दैनिक माग लेख्नुपर्छ, र फोटो टाँस्नुपर्छ।
- संस्थाले जाँचबुझ गरेर सामग्रीको लागत र जडान शुल्क जम्मा गर्न १५ दिनको सूचना दिन्छ।
- शुल्क जम्मा गरेपछि संस्थाले ७ दिनभित्र सेवा दिनुपर्छ। धारामा सिल लगाएर मिटर जडान गरिन्छ।
- धारा जडानका लागि पालिकाको सडक खन्नुपरे कतिपय पालिकाको आर्थिक ऐनले दस्तुर तिरेर स्वीकृति लिनुपर्ने, र खनेको खाल्डो आफैँले पुर्नुपर्ने नियम राखेको छ (तलको उदाहरण हेर्नुहोस्)।
फोहोर
- घरमै फोहोर कुहिने (भान्साको, बगैँचाको) र नकुहिने (प्लास्टिक, सिसा, धातु) छुट्याउनुहोस्। पालिकाले अरू भाग पनि तोकेको हुन सक्छ।
- पालिकाले तोकेको दिन, समय र ठाउँमा मात्र फोहोर दिनुहोस्।
- फोहोर उठाउने मासिक शुल्क पालिका वा पालिकाले तोकेको संस्था वा कम्पनीलाई तिर्नुहोस्।
- हानिकारक वा रासायनिक फोहोर सङ्कलन केन्द्रमा फाल्न पाइँदैन।
सडक बत्ती
सडक बत्ती पनि पालिकाको सेवा हो, र यसमा सेवा शुल्क लिन सकिन्छ।
सेवा नपाए
- खानेपानी: सेवा दिने संस्थामै पहिले गुनासो गर्नुहोस्। काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेडका ग्राहकका लागि अनलाइन गुनासो प्रणाली (grievance.kukl.org.np) र शाखा कार्यालयहरू छन्। नियमित पानी नआए ट्याङ्कर वा अरू उपायबाट पानी पुर्याउनु सेवा दिने संस्थाको दायित्व हो।
- फोहोर र सडक बत्ती: घरबाट निस्कने फोहोरको सङ्कलन र गल्लीको सरसफाइ वडाको काम भएकाले पहिले वडा कार्यालयमा।
- छिमेकीले फोहोर फ्याँकेर दुःख दिए पालिकाको न्यायिक समितिले मेलमिलाप गराउन सक्छ।
- सुनुवाइ नभए कहाँ जाने भन्ने कुरा सेवा नपाए कहाँ गुनासो गर्ने पानामा छ।
आफ्नो पालिकाको दर
धारा जडान सिफारिस, फोहोर उठाउने मासिक शुल्क, सडक बत्ती शुल्क र फोहोर फाल्दाको जरिबाना पालिकाको चालु वर्षको आर्थिक ऐनमा हुन्छन्। फोहोर छुट्याउने भाग, फाल्ने दिन र समय पालिकाको आफ्नै फोहोर वा सरसफाइ कानुन र सूचनामा हुन्छन्।
उदाहरण: एउटा हिसाब
दुईतले घरमा एउटै भान्सा भएको एउटा परिवार बस्छ। माथिको उदाहरणको पालिकामा साढे दुई तलासम्मको घरमा फोहोर उठाउने शुल्क मासिक रु. २५० भएकाले वर्षभरिमा १२ × २५० = रु. ३,००० हुन्छ। (यो अङ्क बुझ्नका लागि मात्र हो।)
रीताले भान्साको फोहोर र प्लास्टिकका बोतल एउटै झोलामा हालेर फोहोर उठाउने गाडीमा दिइन्। फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ अनुसार के हुन सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। शुल्क, फोहोर फाल्ने दिन र नियम पालिकैपिच्छे फरक हुन्छन्; आफ्नो पालिका वा खानेपानी सेवा दिने संस्थामा बुझ्नुहोस्।
कानुनी आधार
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४: दफा ११(२)(ध), १२(२)(ग)(११), ४७(२)(ञ), ६२(२), ६२(२)(ख)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- खानेपानी तथा सरसफाइ नियमावली, २०८१: नियम ५६, ५६(३), ५६(४), ५७; अनुसूची ८(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८: दफा ४, ५, ६, ७, ७(३), १९, ३८, ३८(थ), ३९, ३९(११), ४०, ४२(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, २०७९: दफा ७(५)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३: दफा २५(१)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
यी तथ्य कहाँबाट
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; सरकारी साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ वैशाखमा सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा ११(२)(ध), १२(२)(ग)(१०) र (११), ४७(२)(ञ) र ६२(२)।
- खानेपानी तथा सरसफाइ ऐन, २०७९ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (प्रमाणीकरण २०७९।०५।२१; इन्टरनेट आर्काइभमा सुरक्षित प्रति): दफा ७, ८, ९, २१ र ३३।
- खानेपानी तथा सरसफाइ नियमावली, २०८१ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (राजपत्रमा २०८१।१०।१०; इन्टरनेट आर्काइभमा सुरक्षित प्रति): नियम ५१, ५६, ५७ र अनुसूची ८।
- फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (प्रमाणीकरण २०६८।०३।०१, २०७२ र २०७५ को संशोधनसहित; इन्टरनेट आर्काइभमा सुरक्षित प्रति): दफा ४–९, १८, १९, ३८–४० र ४२।
- काठमाडौँ उपत्यका खानेपानी लिमिटेड: खानेपानी सेवा, २०८३ मङ्सिरमा हेरिएको: सेवा क्षेत्र र शाखा कार्यालय; ग्राहक गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली।
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३ (सुरक्षित प्रति), स्थानीय राजपत्र खण्ड १०, सङ्ख्या १, २०८३ असार २४, २०८३ साउन १ देखि लागु (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): दफा ३(१), १२ र २५(१), अनुसूची ११, १२, २७, र सेवा शुल्कका तालिका (PDF पृष्ठ ५४ र ६५)।
