Skip to content

← हाम्रो स्थानीय तह

रुख, वन र वन्यजन्तुले गरेको क्षति

आफ्नो जग्गाको रुख, निजी र सामुदायिक वन, वन्यजन्तुको क्षति

हरिको बारीको डिलमा बाबुले रोपेका तीनवटा सिसौका रुख ठुला भइसके। एउटा काठ व्यापारीले भन्यो, “रुख मलाई बेच्नुहोस्, ट्रकमा हालेर लैजान्छु।” छिमेकीले चेतायो, “आफ्नै रुख भए पनि काठ ओसार्न अनुमति चाहिन्छ, नत्र बाटैमा समातिन्छ।” उता बस्तीको अर्को छेउमा जङ्गली बँदेलले राति मकैबारी नै खनिदियो, र किसानहरू सोध्दै छन्, “यो क्षति कसले बेहोर्छ?”

रुख र वनका धेरै काममा अहिले पालिका र डिभिजन वन कार्यालय दुवैको भूमिका छ, र वन्यजन्तुले गरेको क्षतिमा सरकारले राहत दिन्छ। यस पानामा कुन काम कहाँबाट हुन्छ भन्ने कुरा छन्।

पालिकाको वन वा वातावरण शाखा कहाँ छ, र काठ ओसार्ने स्वीकृतिमा कति दस्तुर लाग्छ भन्ने कुरा पालिकाको नागरिक बडापत्र र आर्थिक ऐनमा हुन्छ; पालिकाको वेबसाइटको लिङ्क माथिको बाकसमा छ।

कानुनले के भन्छ

प्रश्न कानुनको उत्तर कहाँ लेखिएको
निजी वन दर्ता कहाँ? डिभिजन वा सब-डिभिजन वन कार्यालयको सिफारिससहित पालिकामा; पालिकाले दर्ता गरेर प्रमाणपत्र दिन्छ र वन कार्यालयलाई जानकारी दिन्छ वन ऐन, दफा ३५
निजी वन सरकारले लिन सक्छ? सक्दैन; ऐनअनुसारको निजी वन राष्ट्रियकरण गरिँदैन वन ऐन, दफा ३५(४)
काठ बेच्न ओसार्न? व्यापारका लागि: पालिकाको स्वीकृति; अर्को पालिकामा: डिभिजन वन कार्यालयको वन ऐन, दफा ३६(३), (४)
घरायसी कामका लागि? जिल्लाभित्र अर्को पालिकामा: काठ जुन पालिकाबाट जाने हो, त्यही पालिकाको स्वीकृति; अर्को जिल्लामा: त्यस जिल्लाको डिभिजन वन कार्यालयको वन ऐन, दफा ३६(५)
बाटो वा चौतारीको रुख? तोकिएको प्रक्रिया पूरा गरेर मात्र काट्न वा हटाउन सकिन्छ वन ऐन, दफा ३७(३)
सामुदायिक वनको विवरण? उपभोक्ता समूहले विधान, कार्ययोजना र हस्तान्तरण प्रमाणपत्र, अनि हरेक वर्ष प्रतिवेदन, लेखापरीक्षण र बिक्रीको विवरण पालिकामा बुझाउने वन नियमावली, नियम ४५
सामुदायिक वनको आम्दानी? वन पैदावार बिक्रीको वार्षिक योजना पालिकाबाट स्वीकृत गराउने; बिक्रीको आम्दानीको १० प्रतिशत पालिकाको सञ्चित कोषमा स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा ६२ख
वडाको काम? वडाभित्रको सामुदायिक वन र जैविक विविधताको संरक्षण, नर्सरी, हरियाली स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा १२(२)(ग)(१२), (३७), (३८)

आफ्नै जग्गाको रुख

आफ्नो जग्गामा रोपेको रुख आफ्नै हो, तर त्यसको काठ बेच्न वा ओसार्न भने नियम छ। काठ व्यापारका लागि सङ्कलन गर्न र ओसार्न पालिकाबाट स्वीकृति लिनुपर्छ।⁠ पालिकाभित्रै ओसार्दा पालिकाले काठमा चिनिने चिह्न वा सिल लगाइदिन्छ; अर्को पालिकामा लैजाँदा डिभिजन वन कार्यालयको टाँचा र सिल प्रयोग गर्नुपर्छ।⁠

निजी जग्गामा रोपिएका केही रुख र बिरुवाको काठ र पैदावार भने अरू कृषि उपजजस्तै सङ्कलन, बिक्री र ओसारपसार गर्न सकिन्छ। तिनको सूची नियमावलीको अनुसूची ४८ मा छ, जसमा आँप, लिची, कटहर, उत्तिस, चिलाउने, कटुस, खोटे र गोब्रे सल्ला, वृक्षारोपण गरिएको सिसौ, टिक, बाँस, अम्रिसो, अमला, टिमुर र तेजपात जस्ता पर्छन्।⁠

निजी वन दर्ता

आफ्नो जग्गामा रुख रोपेर वनै बनाउन चाहने व्यक्ति वा संस्थाले त्यसलाई निजी वनका रूपमा दर्ता गराउन सक्छन्।⁠ क्रम यस्तो छ⁠:

  1. अनुसूची ४६ को ढाँचामा सब-डिभिजन वा डिभिजन वन कार्यालयमा निवेदन दिने। साथमा जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा, मालपोत तिरेको रसिद, नापी कार्यालयले प्रमाणित गरेको नक्सा र फिल्डबुक, र नागरिकताको प्रतिलिपि; संस्था भए दर्ता र नवीकरणका कागज पनि।
  2. वन कार्यालयले जाँचबुझ गरेर ठिक देखे दर्ताका लागि पालिकालाई सिफारिस पठाउँछ।
  3. पालिकाले निजी वन दर्ता गरेर अनुसूची ४७ को ढाँचामा प्रमाणपत्र दिन्छ, र वन कार्यालयलाई जानकारी दिन्छ।
  4. पालिकाले दर्ता भएका निजी वनको लगत राख्छ।

निजी वनका धनीले वनको विकास र संरक्षण गर्न, पैदावार प्रयोग गर्न र मूल्य तोकेर बेच्न सक्छन्; अनुरोध गरे वन कार्यालयले प्राविधिक सहयोग दिन सक्छ।⁠

सामुदायिक वन र बिरुवा

सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले आफ्नो विधान, स्वीकृत कार्ययोजना र हस्तान्तरण प्रमाणपत्रको एक-एक प्रति पालिकामा बुझाउनुपर्छ। हरेक आर्थिक वर्ष सकिएको तीन महिनाभित्र योजना, वार्षिक प्रतिवेदन, लेखापरीक्षण प्रतिवेदन र बेचेको पैदावारको विवरण पनि दिनुपर्छ।⁠ वन पैदावार बेच्ने वार्षिक योजना पालिकाबाट स्वीकृत गराउनुपर्छ, र बिक्रीको आम्दानीको १० प्रतिशत पालिकाको सञ्चित कोषमा जान्छ।⁠

बिरुवा उत्पादन, वितरण र रोपण, सडक र नदी किनारमा रुख रोप्ने काम, अनि हरियाली बढाउने काम पनि पालिकाकै हो; नर्सरी र हरियाली क्षेत्र वडाको काममा पनि पर्छन्।⁠ बिरुवा कहिले र कहाँ पाइन्छ भन्ने सूचना पालिका र वडाबाट निस्कन्छ।

वन्यजन्तुले क्षति गरे

वन्यजन्तुले मानिस, पशु, घर, अन्न वा बालीमा गरेको क्षतिमा नेपाल सरकारको वन्यजन्तुबाट भएको क्षतिको राहत वितरण निर्देशिका, २०८० अनुसार राहत पाइन्छ। कुन जनावरले के क्षति गरे पाइन्छ भन्ने कुरा निर्देशिकाको अनुसूची १ मा छ⁠:

क्षति कुन वन्यजन्तुले गरे राहत पाइन्छ
मानिसलाई घाइते वा मृत्यु सूचीका सबै १६: हात्ती, गैँडा, बाघ, भालु, चितुवा, हिउँ चितुवा, ध्वाँसे चितुवा, ब्वाँसो, जङ्गली कुकुर, जङ्गली बँदेल, अर्ना, मगर गोही, गौरीगाई, अजिङ्गर, नीलगाई र बाँदर
घरपालुवा पशु बाघ, भालु, तीनै किसिमका चितुवा, ब्वाँसो, जङ्गली कुकुर, मगर गोही र अजिङ्गर
बाली हात्ती, गैँडा, भालु, जङ्गली बँदेल, अर्ना, नीलगाई र बाँदर
घरगोठ र भण्डारको अन्न हात्ती मात्र
कुखुरा तीनै किसिमका चितुवा, ब्वाँसो, जङ्गली कुकुर र अजिङ्गर
पोखरीको माछा मगर गोही मात्र

राहत कति पाइन्छ भन्ने कुरा क्षतिअनुसार छ⁠:

  • सामान्य घाइते: बिलअनुसार उपचार खर्च, बढीमा रु. २० हजार।
  • गम्भीर घाइते: बिलअनुसार बढीमा रु. २ लाख; उपचारमा त्योभन्दा बढी लागे आकस्मिक उपचार र सरकारी अस्पतालको पूरै खर्च।
  • जीवनभर अशक्त: एकै पटक रु. ५ लाख। मृत्यु: नजिकको हकवालालाई रु. १० लाख।
  • पशुको मृत्यु (निकुञ्ज वा आरक्षबाहिर): भैँसी, राँगो, गोरु, उन्नत गाई, चौँरी, घोडा र खच्चड मूल्याङ्कनअनुसार बढीमा रु. ६० हजार; अरू पशु बढीमा रु. १० हजार।
  • कुखुरा वा माछा: वर्षमा एक पटक बढीमा रु. १० हजार।
  • घरगोठ: बढीमा रु. २० हजार। अन्न: बढीमा रु. १० हजार। बाली (निजी जग्गाको): एक मौसममा एक पटक, वर्षमा दुई पटकसम्म, बढीमा रु. १० हजार।
  • सरकारको तर्फबाट पशु वा बालीको बिमा गरिएको भए बिमाबाट पाएको रकम कटाएर मात्र राहत दिइन्छ।⁠
  • मृत्यु भए रु. १ लाख र गम्भीर घाइते भए रु. ५० हजार अग्रिम राहत दिन सकिन्छ; पछि दिने राहतबाट यो कटाइन्छ।⁠

निवेदनसँग चाहिने कागज क्षतिअनुसार फरक छन्⁠:

  • सबै क्षतिमा: सकेसम्म पीडित वा घटनास्थलको फोटो, र घटनास्थलको सर्जमिन मुचुल्का, जुन नजिकको प्रहरी, वन वा निकुञ्जका कर्मचारी, उपभोक्ता समिति, सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति वा पालिकाका निर्वाचित प्रतिनिधिको रोहबरमा गरिन्छ।
  • मानिस घाइते भए: स्वास्थ्य संस्थाको सिफारिस र औषधिको बिल; गम्भीर घाइते वा मृत्युमा नाता प्रमाणित कागज; मृत्युमा पोस्टमार्टम रिपोर्ट, प्रहरी प्रतिवेदन र मृत्यु दर्ता प्रमाणपत्र।
  • पशु, अन्न, घरगोठ, बाली, माछा र कुखुरामा: पशु सेवा, कृषि सेवा वा अरू प्राविधिकको मूल्याङ्कन वा सिफारिस; घरगोठ, बाली, माछा र कुखुरामा जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा; बिमा गरिएको पशु वा बाली भए बिमालेख नम्बर।

आफ्नो पालिकामा

आफ्नो पालिकाको वन शाखा, दस्तुर र काठ ओसार्ने प्रक्रिया यहाँ हेर्नुहोस्:

सीताको गाउँ निकुञ्जबाहिर छ। एक रात बाँदरको हुलले उनको मकैबारी सखाप पार्‍यो, अर्को हप्ता बाँदरले नै उनको बाख्राको पाठो पनि घाइते बनायो। वन्यजन्तुबाट भएको क्षतिको राहत वितरण निर्देशिकाअनुसार उनले कुन क्षतिको राहत पाउँछिन्?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। वन र वन्यजन्तुसम्बन्धी कानुन र कार्यविधि फेरिन सक्छन्; रुख काट्नु वा राहत माग्नुअघि वडा कार्यालय, पालिकाको वन शाखा वा डिभिजन वन कार्यालयमा सोध्नुहोस्।

कानुनी आधार
यी तथ्य कहाँबाट

← हाम्रो स्थानीय तह