Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

अलङ्कार

साहित्य: कवितालाई सिँगार्ने तरिका

बिहान विद्यालय जाने बेला साथी भन्छ, “आज त घामले आगो बर्सायो!” कक्षामा शिक्षक भन्नुहुन्छ, “यो केटो त किताबको किरा हो।” घर फर्कँदा आमा भन्नुहुन्छ, “तेरो हाँसो झरना जस्तै छ।” घामले साँच्चै आगो बर्साउँदैन, केटो किरा होइन, हाँसोमा पानी बग्दैन। तैपनि यी कुरा सबैले तुरुन्तै बुझ्छन्। सिधा भनेको भन्दा यी राम्रो पनि लाग्छन्।

भाषालाई यसरी सिँगार्ने तरिकालाई साहित्यमा अलङ्कार भनिन्छ। हामी दिनहुँ अलङ्कार बोल्छौँ, नाम मात्र थाहा हुँदैन। यस पानामा तिनैका नाम, चिन्ने तरिका र पाठ्यपुस्तकका कवितामा तिनको खोजी छ।

अलङ्कार भनेको के हो?

अलङ्कार शब्दको सामान्य अर्थ गहना हो। मान्छे गहना लगाएर सुन्दर देखिएझैँ कविता पनि राम्रो शब्दयोजना र अर्थको चमत्कारले सुन्दर बन्छ। संस्कृत काव्यशास्त्रमा अलङ्कारको चर्चा भरतको नाट्यशास्त्रबाट सुरु भएको मानिन्छ। भरतले उपमा, रूपक, दीपक र यमक गरी चार अलङ्कार गनाएका थिए। पछिका आचार्यले यसलाई धेरै बढाए।

तर गहना जति धेरै लगाए पनि राम्रो हुन्छ भन्ने छैन। कवितामा पनि अलङ्कारले भावलाई उज्यालो पार्नुपर्छ, भावलाई नै छोपिदिनु हुँदैन।

अलङ्कार दुई किसिमका हुन्छन्:

शब्दालङ्कार अर्थालङ्कार
सौन्दर्य कहाँ शब्दमै: आवाजको मेल वा एउटै शब्दका दुई अर्थ अर्थमा, मनमा चित्र उभ्याउने
उदाहरण अनुप्रास, यमक, श्लेष, वक्रोक्ति उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति
हाम्रो सजिलो जाँच उस्तै अर्थको अर्को शब्द राख्दा अलङ्कार हराउँछ अर्को शब्द राखे पनि अलङ्कार रहन्छ

शब्दालङ्कार

अनुप्रास

एउटै व्यञ्जन वा व्यञ्जनको समूह फेरि फेरि आउँदा अनुप्रास हुन्छ। यसले कवितामा लय ल्याउँछ र सुन्दा मिठो बनाउँछ। अनुप्रासका पाँच भेद गनिन्छन्: छेकानुप्रास, वृत्त्यनुप्रास, श्रुत्यनुप्रास, लाटानुप्रास र अन्त्यानुप्रास। तीमध्ये तीनवटा यहाँ छन्:

भेद के दोहोरिन्छ हाम्रो उदाहरण
छेकानुप्रास दुई वा बढी व्यञ्जन उही क्रममा, एक पटक मात्र मनको कुरा मनन गर। (म–न, म–न)
वृत्त्यनुप्रास एक वा धेरै व्यञ्जन धेरै पटक, क्रम मिल्नै पर्दैन खोलाको किनारमा खरखर खस्यो खैरो पात। (ख)
अन्त्यानुप्रास हरफका अन्त्यमा उस्तै आवाज: तुकबन्दी झरीमा भिजेर घर फर्कियो भाइ, / आगो तापेर खितखित हाँस्यो दाइ। (भाइ, दाइ)

अन्त्यानुप्रासले हरफका अन्त्य मिलाएर कवितालाई लयमा मधुरता दिन्छ। आफूलाई मनपर्ने कुनै गीत सम्झनुहोस्: हरफका अन्त्य मिलेका छन् कि छैनन्?

यमक

एउटै शब्द वा आवाज दोहोरिन्छ, तर हरेक पटक अर्थ फरक हुन्छ भने यमक हुन्छ।

श्लेष र वक्रोक्ति

श्लेषमा एउटै शब्द एक पटक मात्र आउँछ, तर एकैचोटि दुई अर्थ दिन्छ। “पानी गएपछि मान्छेको के बाँकी रहन्छ?” भन्दा पानी को अर्थ जल पनि हुन्छ र मान वा प्रतिष्ठा पनि। वक्रोक्तिमा बोल्नेले एउटा अर्थमा भनेको कुरा सुन्नेले जानाजान अर्कै अर्थमा लिएर जवाफ दिन्छ। पराजुली र गौतमले वक्रोक्तिलाई शब्दालङ्कारमा राखेका छन्; शब्दकोशले भने यसलाई अर्थालङ्कार भनेको छ।

“आकाशमा तारा थिए, आँखामा पनि तारा।” (आँखाको नानीलाई पनि तारा भनिन्छ।) यहाँ कुन अलङ्कार छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अर्थालङ्कार

उपमा

दुई फरक कुराको कुनै गुण मिल्दा एउटालाई अर्कोसँग दाँज्नु उपमा हो। उपमामा दुवै कुरा छुट्टाछुट्टै रहन्छन्; ‘जस्तै’, ‘झैँ’, ‘सरि’ जस्ता शब्दले तिनलाई जोड्छन्। उपमाका चार तत्त्व हुन्छन्:

परीक्षामा उपमा देखाउँदा यी चारै तत्त्व औँल्याउनुहोस्। कहिलेकाहीँ साधारण धर्म लेखिएको हुँदैन (“उसको हाँसो झरना जस्तै छ”), तर वाचक शब्द हुन्छ।

रूपक

उपमेय र उपमानलाई छुट्टै नराखी एउटै बनाइदिनु रूपक हो। यहाँ ‘जस्तै’ हुँदैन; एउटा कुरा अर्को कुरा नै हो भनिन्छ।

उपमालाई सजिलै रूपक बनाउन सकिन्छ: साधारण धर्म र वाचक शब्द हटाउनुहोस्।

उपमा रूपक
आमाको बोली मह जस्तै गुलियो छ। आमाको बोली मह हो।
किताब साथी जस्तै सधैँ साथ दिन्छ। किताब मेरो साथी हो।
चिन्ता भारी झैँ थिचिरहेको छ। मनमा चिन्ताको भारी छ।

तेस्रो पङ्क्तिमा चिन्ताको भारी भनेर चिन्तालाई भारी नै बनाइएको छ। रूपक प्रायः यसरी दुई शब्द जोडेर पनि आउँछ: दुःखको पहाड, आँसुको खोला, ज्ञानको ज्योति।

उत्प्रेक्षा

कुनै स्वाभाविक दृश्यलाई देखेर “यो त अर्कै कुरा हो कि!” भनी सम्भावना वा अनुमान गर्नु उत्प्रेक्षा हो। उपमाले “यो त्यस्तै छ” भन्छ; उत्प्रेक्षाले “यो त्यही हो कि जस्तो लाग्छ” भन्छ। यसमा प्रायः मानौँ, होला, हो कि, पो… कि जस्ता शब्द आउँछन्।

घाम साँच्चै सिन्दूर छर्दैन, आकाश साँच्चै रुँदैन। कविले रातो रङ र झरीको कारण कल्पना गरेका छन्। त्यो कल्पना पनि निश्चित भनेर होइन, अनुमानका रूपमा भनेका छन्। यही अनुमान उत्प्रेक्षाको पहिचान हो।

अतिशयोक्ति

कुनै कुरालाई सम्भव सीमा नाघेर बढाइचढाइ गरी वर्णन गर्नु अतिशयोक्ति हो।

शास्त्रमा अतिशयोक्तिको अर्को अर्थ पनि दिइन्छ: वर्णन गर्न खोजेको कुरा (उपमेय) लुकाएर त्यसको ठाउँमा उपमान मात्र भन्नु। माथिका उदाहरण भने पहिलो अर्थका हुन्: तिनमा बढाइचढाइ प्रस्ट छ।

मानवीकरण

निर्जीव वस्तु, प्रकृति वा भावनालाई मान्छेका गुण दिएर वर्णन गर्नु मानवीकरण हो। प्रकृति वर्णन गर्दा कविहरू यसलाई धेरै प्रयोग गर्छन्।

हावाले भन्दैन, पिपलले सम्झिँदैन; यी मान्छेका काम हुन्। मानवीकरण शब्द पश्चिमी साहित्यको पर्सनिफिकेसन (personification) सँग मिल्छ। पूर्वीय काव्यशास्त्रमा भने यो कुरा रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति वा स्वभावोक्तिजस्ता अलङ्कारबाट व्यक्त गर्न सकिन्छ। नमुना प्रश्नमा पनि “कसरी मानवीकरण गरिएको छ?” र “कुन अलङ्कार छ?” छुट्टाछुट्टै प्रश्नका रूपमा आउँछन्। मानवीकरण देखाउँदा कुन वस्तुलाई, कुन मानवीय काम वा भाव दिइएको छ भनेर लेख्नुहोस्।

अरू केही अर्थालङ्कार

कक्षा ११ को पाठ्यक्रमले चारवटा अलङ्कार मात्र नाम लिएर माग्छ: अनुप्रास, उपमा, रूपक र उत्प्रेक्षा। अलङ्कारशास्त्रमा भने धेरै छन्। यी चार पनि चिन्नुहोस्:

अलङ्कार छोटो चिनारी
दृष्टान्त दुई वाक्य सँगसँगै राखिन्छन्, एउटाको भाव अर्कोमा प्रतिबिम्ब जस्तै देखिन्छ
दीपक एउटै गुण वा क्रियाले वर्णनको विषय र अरू धेरै कुरालाई सँगै जोड्छ
समासोक्ति छोटो भनाइमा वर्णनको विषयमाथि अर्कै कुराको व्यवहार आरोप गरिन्छ
अर्थान्तरन्यास सामान्य कुरालाई विशेष उदाहरणले, वा विशेषलाई सामान्य नियमले पुष्टि गरिन्छ

उस्तै लाग्ने अलङ्कार छुट्याउने तरिका

उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, मानवीकरण र अतिशयोक्ति धेरैलाई उस्तै लाग्छन्। वाक्य पढेर यी प्रश्न क्रमैसँग सोध्नुहोस्:

प्रश्न हो भने
‘जस्तै’, ‘झैँ’, ‘सरि’ ले दुई कुरा दाँजिएका छन्? उपमा
‘जस्तै’ बिना एउटालाई अर्कै बनाइएको छ? रूपक
‘मानौँ’, ‘हो कि’ भनेर अनुमान गरिएको छ? उत्प्रेक्षा
निर्जीव कुराले मान्छेले जस्तो सोच्छ, बोल्छ वा काम गर्छ? मानवीकरण (यससँगै माथिको कुनै अलङ्कार पनि हुन सक्छ)
सम्भव सीमाभन्दा धेरै बढाएर भनिएको छ? अतिशयोक्ति

मानवीकरण अरू अलङ्कारसँगै पनि आउन सक्छ। “नदी गीत गाउँदै समुद्रतिर हिँडी” मा नदीले गीत गाउँछे र हिँड्छे: मानवीकरण। यसमा जस्तै वा मानौँ छैन, त्यसैले उपमा वा उत्प्रेक्षा होइन। “नदी गीत गाउँदै, मानौँ बिहेमा जाँदै छ” भनियो भने मानवीकरणसँगै उत्प्रेक्षा पनि हुन्छ।

“मानौँ हिमालले सेतो पगरी गुथेर गाउँको रखवाली गरिरहेको छ।” यहाँ मुख्य अलङ्कार कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

पाठ्यपुस्तकमा खोजौँ

अलङ्कार चिन्ने सबैभन्दा राम्रो अभ्यास आफ्नै पाठ्यपुस्तक हो। कविता पाठ्यपुस्तकबाटै पढ्नुहोस्, अनि यी कुरा खोज्नुहोस्:

  • कक्षा ९, पाठ १, ‘मेघ बिजुली विवाह’ (भरतराज पन्त): पूरा कवितामा बादल र बिजुलीको बिहे हुन्छ, पहाड पुरेत बन्छ, वन मण्डप बन्छ: प्रकृतिको मानवीकरण। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रकै कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले यस कवितामा प्रकृतिलाई मानवीकरण गरिएको भनेको छ। तेस्रो श्लोकमा पृथ्वीलाई तन्ना, चउरलाई गलैँचा र हिमचुलीलाई पगरी नै भनिएको छ: रूपक। त्यही श्लोकमा आकाशमा उडेका बकुल्लालाई ‘जस्तै’ ले जन्तीसँग दाँजिएको छ: उपमा। कविताको अर्थ श्लोक श्लोक गरी ‘मेघ बिजुली विवाह’ को एकाइमा छ।
  • कक्षा ९, पाठ १५, ‘आमाको तस्बिर’ (भूपिन): आमाले उमेर घुमाएको कुरा र छोराको जीवनको चक्र दुवैलाई ‘झैँ’ ले जाँतोसँग दाँजिएको छ: उपमा। एकाइ यहाँ छ।
  • कक्षा १२, पाठ ३, ‘घनघस्याको उकालो काट्ता’ (तारानाथ शर्माको नियात्रा; शीर्षक पुस्तकमा छापिएजस्तै): पाठको अभ्यासले नै सोध्छ, घनघस्या डाँडालाई कसरी मानवीकरण गरिएको छ। गद्यमा पनि अलङ्कार हुन्छ भन्ने यो राम्रो उदाहरण हो।

परीक्षामा

पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार अलङ्कार ऐच्छिक नेपालीमा सोधिन्छ:

कक्षा कहाँ के सोधिन्छ
११ (ऐच्छिक) समूह क, कविताको अंश शब्दशक्ति, रस, अलङ्कार, छन्द आदिबाट एक प्रश्न
११ (ऐच्छिक) समूह ख, साहित्य र साहित्यसिद्धान्त, प्रति प्रश्न ५ अङ्क शब्दशक्ति, रस, छन्द र अलङ्कारबाट एक सैद्धान्तिक प्रश्न; कविताको अंश दिएर छन्द, अलङ्कार, गण आदिबाट एक प्रश्न
११ (ऐच्छिक, नमुना) समूह क, निबन्धको अंश “प्रकृतिलाई कसरी मानवीकरण गरिएको छ?”
१२ (ऐच्छिक) समूह क, कविताको अंश (प्रति अंश ५ अङ्क, दुई प्रश्न) नमुनामा: “प्रकृतिलाई कसरी मानवीकरण गरी देखाइएको छ?” र “कुन अलङ्कारको प्रयोग भएको छ?”
१२ (ऐच्छिक) समीक्षात्मक उत्तर (८ अङ्क) कविता वा खण्डकाव्यको रस, अलङ्कार, छन्द आदिबाट

कक्षा ११ को पाठ्यक्रमले शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कारको चिनारी र अनुप्रास, उपमा, रूपक र उत्प्रेक्षा माग्छ।

तलको अंश हाम्रै लेखेको हो। नमुना प्रश्नपत्रमा जस्तै यसमा दुई प्रश्न सोधिएका छन्।

अभ्यास

“बाटोको छेउमा उभिएको बुढो पिपलले बटुवालाई छहारी दिएर बिसाउन बोलायो।” यस वाक्यमा प्रकृतिलाई के गरिएको छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

उपमा र उत्प्रेक्षामा मुख्य फरक के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, अध्याय १८ ‘अलङ्कार र रस’, पृ. २४८–२५४: अलङ्कारको अर्थ, शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कार, अनुप्रासका पाँच भेद, यमक, श्लेष, वक्रोक्ति, उपमाका चार तत्त्व, रूपक, उत्प्रेक्षा, समासोक्ति, अतिशयोक्ति, दृष्टान्त, दीपक र अर्थान्तरन्यास।
  • भरत, नाट्यशास्त्र, अध्याय १७, श्लोक ४३ (मनमोहन घोषको अङ्ग्रेजी अनुवाद, wisdomlib.org): नाटकका चार अलङ्कार, उपमा, रूपक, दीपक र यमक।
  • तुलसीप्रसाद गौतम, ‘कविता, गीत र गजलमा अलङ्कारको प्रयोग’, ज्ञानदीप १०(१), २०८१, पृ. ३२–४३ (doi:10.3126/gyandeep.v10i1.69719): भरतका चार अलङ्कार, शब्दालङ्कारमा अनुप्रास, यमक, श्लेष र वक्रोक्ति, अर्थालङ्कारमा दीपक र दृष्टान्तसमेत, अनुप्रास, उपमाका तत्त्व, रूपक, अतिशयोक्ति र मानवीकरण (पश्चिमी अवधारणा, पूर्वीय अलङ्कारबाट व्यक्त हुने)।
  • आनन्दा खत्री, ‘लेखनाथ पौड्यालको जीवनचङ्गा कवितामा अलङ्कार विधान’, Journal of Rapti Babai Campus ६, २०२६ (nepjol.info): छेकानुप्रास, वृत्त्यनुप्रास र अन्त्यानुप्रासका परिभाषा, उपमाका चार तत्त्व।
  • सुभाषचन्द्र न्यौपाने, ‘अर्धनारीश्वर खण्डकाव्यमा अर्थालङ्कार’, ज्ञानदीप ११(१), २०८३ (doi:10.3126/gyandeep.v11i01.96624): उत्प्रेक्षाको परिभाषा र ‘मानौँ… कि’ जस्ता सम्भावना देखाउने शब्द।
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान: अनुप्रास (पाँच भेद), यमक, शब्दश्लेष, वक्रोक्ति, उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति, दृष्टान्त, दीपक, समासोक्ति, अर्थान्तरन्यास र मानवीकरणका प्रविष्टि।
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, नेपाली (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: साहित्य सिद्धान्त एकाइ (शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कारको चिनारी: अनुप्रास, उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा)।
  • विशिष्टीकरण तालिका र नमुना प्रश्नपत्र, कक्षा ११ नेपाली (ऐच्छिक) २०७७ र कक्षा १२ नेपाली (ऐच्छिक) २०७८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।
  • नेपाली, कक्षा ९ (पाठ १ ‘मेघ बिजुली विवाह’, पाठ १५ ‘आमाको तस्बिर’) र नेपाली, कक्षा १२ (‘घनघस्याको उकालो काट्दा’ र त्यसको अभ्यास), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।
  • शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘मेघ बिजुली विवाह’ मा प्रकृतिको मानवीकरण।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म