असार पन्ध्रको बिहान खेतमा हिलो छ। हलीले गोरु हाँक्छन्, रोपाहारहरू लहर मिलाएर बिउ रोप्छन्, अनि कसैले एक हरफ गीत सुरु गर्छ। अरूले त्यही भाका समात्छन्। कसैले लेखेको गीत होइन, कसैले सिकाएको पनि होइन, तर खेतभरिका मानिसलाई त्यसको लय थाहा छ। सुदूरपश्चिमको कुनै आँगनमा भने मान्छेहरू हातमा हात समातेर घेरा बनाउँछन्, खुट्टाले ताल दिँदै दुई दलमा बाँडिएर एकअर्कालाई गीतमै जवाफ फर्काउँछन्।
यस्ता गीत लोकगीत हुन्: गाउँघरको जीवनबाट जन्मेका, पुस्तौँदेखि मुखबाट सरेर आएका गीत। यस पानामा नेपालका छवटा परिचित लोकगीत छन्: असारे, दोहोरी, देउडा, सवाई, बालन र मालसिरी। हरेक गीत कहाँ, कहिले र कसरी गाइन्छ, अनि त्यसको लय कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा स्रोतमा जति भेटियो, त्यति मात्र यहाँ छ। लोकगीतकै परिवारका लोककथा छुट्टै शृङ्खलामा छन्: नेपालका लोककथा।
लोकगीत र लोकलय भनेको के हो?
कक्षा ८ को नेपाली पाठ्यपुस्तकले लोकगीतलाई चाडपर्व, मेलापात, घाँसदाउरा र ढिकीजाँतो गर्दा गाइने लोकभाका भनेको छ। त्यही पुस्तकले सवाई, असारे, तिज, भैलो, मारुनी, झ्याउरे र सेलोलाई लोकलयका उदाहरण भनेको छ, अनि संस्कृति, परम्परा, भाषा, भूगोल, जातजाति र जीवनशैलीलाई लोकलयको आधार मानेको छ। यसको अभ्यास कक्षा ८ को पहिलो पाठमा छ: लोकलय र झ्याउरे।
लोकलय भनेको लोकगीतमा चलेको साझा भाका हो। नेपाली बृहत् शब्दकोशले यसलाई जनताकै कण्ठबाट सहज रूपमा निस्केको स्वर भनेको छ, अनि लोकभाका यसको अर्को नाम हो। शास्त्रीय छन्दमा हरेक अक्षर लघु कि गुरु भन्ने तोकिएको हुन्छ। लोकलयमा त्यस्तो हुँदैन। कृष्णप्रसाद पराजुलीका अनुसार लोकलयका गीतमा जुनसुकै अक्षर ह्रस्व वा दीर्घ भए पनि हुन्छ, भन्दा र गाउँदा मिल्नुपर्छ, कुनै गीतमा एक दुई अक्षर घटबढ पनि हुन्छन्, अनि विश्राम लयअनुसार पर्छ। शास्त्रीय छन्दका नियम छन्द पानामा छन्।
लोकगीतलाई कुन अवसरमा गाइन्छ भन्ने आधारमा पनि छुट्याइन्छ। विपेन विश्वकर्माको असारेसम्बन्धी लेखले संस्कार गीत, पर्व गीत, धार्मिक गीत र श्रमगीत (काम गर्दा गाइने गीत) जस्ता प्रकार गनाएको छ। यस पानाका छ गीत यसरी पर्छन्:
| गीत | कुन किसिमको | कहाँ बढी चलेको | कहिले |
|---|---|---|---|
| असारे | श्रमगीत | धानखेती हुने ठाउँ | असार–साउनको रोपाइँमा |
| दोहोरी | सवालजवाफ | पहाडका गाउँ, मेला | मेलापात, चाडपर्व |
| देउडा | नाच र सवालजवाफ | सुदूरपश्चिम र कर्णाली | गौरा पर्व, बिहे, मेला |
| सवाई | घटना र कथा सुनाउने | नेपाली बोलिने ठाउँमा, भारतको पूर्वोत्तरसम्म | कुनै घटनापछि, कथा भन्दा |
| बालन | धार्मिक गाथा | पहाडका बाहुन–क्षत्री गाउँ | पूजा, एकादशी, संस्कार |
| मालसिरी | पर्वको धुन र गीत | काठमाडौँ उपत्यकाबाट देशभरि | दसैँ |
खेतमा धान रोप्दा गाइने गीत कुन किसिमको लोकगीत हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
असारे
कहिले र कहाँ: नाम नै असार महिनाबाट आएको हो। नेपाली बृहत् शब्दकोशले असारेलाई असारमा रोपाइँ गर्दा गाइने लोकगीत भनेको छ। सिन्धुपाल्चोकमा गरिएको एक अध्ययनअनुसार आली लगाउँदा, बाउसे गर्दा, कुलो लगाउँदा, बिउ उखेल्दा र बोक्दा, रोप्दा र गोरु जोत्दा महिला र पुरुष सबैले असारे गाउँछन्। असार र साउन यसको मौसम हो। असार पन्ध्रमा किसान हिलोमा खेल्दै, बाजा बजाउँदै असारे गाउँछन्; अचेल यो दिन राष्ट्रिय धान दिवस वा रोपाइँ दिवसका रूपमा पनि मनाइन्छ।
कसरी: सोही अध्ययनअनुसार सिन्धुपाल्चोकमा कतै बेठी बाजाको तालमा असारे गाइन्छ, तर धेरै ठाउँमा बाजा नबजाई गाउँदै रोपाइँ गरिन्छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार बेठी रोपाइँमा पन्चेबाजा बजाएर र भोज खुवाएर गरिने उत्सव हो। त्यही लेखअनुसार यस्तै श्रमगीतलाई देशका अरू भागमा कतै रोपाइँ गीत, कतै रसिया र कतै ओहाली वा वाली भनिन्छ।
के गाइन्छ: सिन्धुपाल्चोकका असारे गीतमा श्रमको सम्मान र गरिबी, जात वा लिङ्गका आधारमा हुने विभेदविरुद्धको स्वर पनि भेटिन्छ भनी त्यो अध्ययनले देखाएको छ।
लय: पराजुलीले असारेलाई १६ अक्षरको लय भनेका छन्। यसको हरफ ३ + २, ३ + २, ३ + ३ गरी बाँडिन्छ र पाँचौँ र दसौँ अक्षरपछि विश्राम हुन्छ। तर कक्षा ८ को पाठ्यपुस्तकले यही ३ २ ३ २ ३ ३ = १६ को ढाँचा र नेपाली बृहत् शब्दकोशले पाँचौँ, दसौँ र सोह्रौँ अक्षरमा विश्राम हुने लय झ्याउरेको भनेका छन्। पराजुलीले भने झ्याउरेलाई छुट्टै १९ अक्षरको लय भनेका छन्। त्यसैले यो ढाँचालाई कुन नाम दिने भन्नेमा स्रोत मिल्दैनन्। यो कुरा तल लय गन्दा मा छ।
हामीले यसै पानाका लागि लेखेको, यही ३ + २, ३ + २, ३ + ३ ढाँचाको एक हरफ:
हिलोमा रोपौँ, झरीमा गाऔँ, खेतै होस् सुनौलो
(हि-लो-मा | रो-पौँ | झ-री-मा | गा-औँ | खे-तै-होस् | सु-नौ-लो)
दोहोरी
के हो: नेपाली बृहत् शब्दकोशले दोहोरीलाई केटा र केटीहरू मिलेर सवालजवाफका रूपमा गाइने गीत भनेको छ र यसको अर्को नाम जुहारी दिएको छ। एक पक्षले गीतमै प्रश्न सोध्छ वा चुनौती दिन्छ; अर्को पक्षले तुरुन्तै गीतमै जवाफ फर्काउँछ। जवाफ प्रायः तुकबन्दी मिलेको दुई हरफको हुन्छ र त्यो पहिल्यै लेखिएको हुँदैन, त्यहीँ बनाइन्छ।
कहाँ र कसरी: त्रिभुवन विश्वविद्यालयका भीमनाथ रेग्मीको अध्ययनअनुसार दोहोरी केटा र केटीका दलबिच डाँडापाखा, खोलाको किनार, वन वा मेलामा गाइन्छ, मादलको तालसँगै। गीतमा जित्ने कुरा बुद्धि हो: कसले फकाउन सक्छ, कसले चुनौती दिन सक्छ, कसले छिटो र मिठो जवाफ दिन सक्छ। हवाई विश्वविद्यालयकी अध्येता एना स्टरका अनुसार बजारमा दोहोरी भनेर चिनिने गीत मुख्य रूपमा मध्य र पश्चिमी पहाडको शैलीका हुन्। त्यहाँ सवालजवाफ गाउने चलनलाई जुहारी पनि भनिन्छ। पछिल्ला दशकमा दोहोरी रेकर्ड गरिएर बिक्ने र मञ्चमा गाइने लोकप्रिय विधा पनि बनेको छ।
के गाइन्छ: रेग्मीका अनुसार माया, दुःख र आशा, अनि समाज र राजनीति पनि। उनको अध्ययनमा तिजमा माइत जाने चेलीका कुरादेखि देशको परिवर्तनसम्मका दोहोरी छन्।
लय: दोहोरीको एउटै तोकिएको अक्षर गन्ती छैन। स्टरका अनुसार दोहोरी गीतका शब्द कहिलेकाहीँ देउडाकै जस्तो लयमा हुन्छन्, तर दुवैको सङ्गीतको ताल र धुन फरक हुन्छ।
हामीले यसै पानाका लागि बनाएको सवालजवाफको नमुना (लय तोकिएको होइन, तुकबन्दी मात्र):
केटीका दुई हरफ छाया र माया मा मिले; केटाका दुई हरफ भयो र आयो मा। केटाले केटीकै घाम र छाया टिपेर जवाफ सुरु गरेको छ, अनि गीत गाउन नजान्ने भन्ने चुनौतीलाई मायाको कुराले फर्काएको छ। दोहोरीमा जवाफ यसरी नै अघिल्लो हरफसँग जोडिन्छ र आफ्नै तुकबन्दीमा हुन्छ।
देउडा
कहाँ: नेपाली बृहत् शब्दकोशले देउडालाई सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशको लोकप्रिय गीत र नृत्य भनेको छ। कक्षा १२ को नेपाली पुस्तकको एउटा अभ्यासमा पनि सुदूरपश्चिम र कर्णालीमा चलेको देउडा काठमाडौँ र विदेशमा समेत लोकप्रिय छ भनिएको छ। कक्षा ६ को पुस्तकले देउडा को अर्थ पश्चिम नेपालको लोकगीतको एक चाल दिएको छ र पश्चिमका नेपाली देउडा भनेपछि हुरुक्क हुने बताएको छ।
कहिले: सुदूरपश्चिमका महिलाले देउडा बढीजसो गौरा पर्वमा, आफन्त पुरुषको बिहेमा र मेलामा खेल्छन् भनी सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको फार वेस्टर्न रिभ्यु मा नरेन्द्रबहादुर ऐरको लेखले भनेको छ। बिहेमा जन्ती बेहुलीको घरमा बस्ने रात खेलिने देउडालाई डोटेली भाषामा जागरम भनिन्छ। काठमाडौँ पोस्टले पनि देउडालाई गौरा पर्वसँग जोडेको छ। ऐरका अनुसार वन, खेत जस्ता एकान्त ठाउँमा पनि देउडा गाइन्छ।
कसरी: देउडा गीत र नाच सँगै हो। मान्छेहरू हात समातेर गोलो घेरा बनाउँछन्। स्टरले काठमाडौँको एक कार्यक्रममा देखेको देउडामा महिला र पुरुषका छुट्टाछुट्टै घेरा थिए। घेरा खुट्टाको तालसँगै दायाँतिर घुम्थ्यो र खुट्टाको त्यही चालले गीतको ताल दिन्थ्यो। घेराका मान्छे दुई दलमा बाँडिन्छन् र दुई हरफको गीतमा एकअर्कालाई जवाफ दिन्छन्। हरेक दलको अगुवाले अब के गाउने भन्ने शब्द भन्छ र दलले त्यो गाउँछ। नयाँ शब्द नआए दुवै दलले उही हरफ दोहोर्याउँछन्, घेरा घुमिरहन्छ। कक्षा ११ को नेपाली पुस्तकमा गौरा पर्वमा नारी र पुरुष पङ्क्तिबद्ध भएर देउडा नाचेको वर्णन छ।
स्टरका अनुसार देउडामा जात, उमेर वा लिङ्ग नहेरी सबैले भाग लिन पाउँछन्। सवालजवाफ हुने भएकाले लोकसाहित्यका अध्येताले देउडालाई दोहोरीकै एक प्रकार पनि मान्छन्।
लय: स्टरको अध्ययनअनुसार देउडाका हरफ सवाईकै १४ अक्षरको लयमा हुन्छन् र दुई हरफको जोडी अन्त्यमा तुकबन्दी मिलाएर गाइन्छ। तर ती १४ अक्षरको धेरै भाग झ्याम्मा झ्याम्मा जस्ता अर्थ नभएका बोलले भरिन्छ, त्यसैले गायकले आफ्नै शब्द हाल्ने ठाउँ गीतअनुसार घटबढ हुन्छ। ऐरको अर्को अध्ययन (२०२५) अनुसार देउडाको हरफमा प्रायः चौधदेखि सोह्र अक्षर हुन्छन्। तुक मिलेको दुई हरफको जोडीमा पहिलो हरफले धेरैजसो लय र तुक मात्र मिलाउँछ; दुई हरफको अर्थ नजोडिन पनि सक्छ।
सवाई
के हो: सवाई घटना वा कथा सुनाउने लोकलय हो। नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार सवाई चरणमा प्रायः चौध अक्षर, कहिलेकाहीँ बाह्र तेह्र अक्षरको पनि हुने नेपाली लोकलय र त्यही लयमा रचिएको गीत वा कविता हो। स्टरले यसलाई पुराना गाथा र कथा भन्ने शैलीसँग जोडेकी छन्।
के गाइन्छ: डा. गोमादेवी शर्माका अनुसार सवाई मुख्य गरी कुनै घटना वा वस्तुको वर्णन गर्न लेखिन्छ, गाइन्छ र पञ्च (भलादमीहरूको समुदाय) लाई सम्बोधन गरेर सुनाइन्छ। उनका अनुसार भारतको पूर्वोत्तरमा बसेका साधारण नेपाली सिपाही र गाउँलेले युद्ध, भूकम्प र अफिमको लतजस्ता विषयमा सवाई लेखे, जस्तै सन् १८९७ को सिलङ भूकम्पको सवाई। सवाई मुखैमुख कहिलेदेखि गाइन थाल्यो भन्न गाह्रो छ; लेखिएका सवाईमा भने सन्त ज्ञानदिलदासको उदयलहरी (वि.सं. १९३४) हालसम्म थाहा भएको पहिलो हो भनी उनले लेखेकी छन्।
लय: यसमा स्रोत मिल्छन्: हरफमा १४ अक्षर। पराजुली र गोमादेवी शर्मा दुवैले चौथो, आठौँ र तेह्रौँ अक्षरमा विश्राम भनेका छन्; पराजुलीले हरफलाई ४ + ४ + ६ गरी बाँडेर देखाएका छन्। कक्षा ९ को शिक्षक निर्देशिकाले भने सवाईको हरफलाई चार, चार र चार अक्षरमा छोटो विश्राम लिएर पढ्न भनेको छ। कक्षा ९ को एउटा कविता सवाईमै छ: सवाई छन्द र लय। विश्राम कहाँ पर्छ भन्नेमा स्रोतबिच सानो फरक छ, तर अक्षर सङ्ख्यामा छैन।
हामीले यसै पानाका लागि लेखेको, पहिरोको घटना सुनाउने सवाईका दुई हरफ:
सुन पञ्च, भदौ लाग्दा, डाँडो भत्की खस्यो
गोठ बग्यो, गाई बग्यो, बारी सबै पुर्यो
(सु-न-प-ञ्च | भ-दौ-ला-ग्दा | डाँ-डो-भ-त्की-ख-स्यो: ४ + ४ + ६ = १४)
सुरुमै पञ्चलाई बोलाइएको छ, अनि घटना सुनाइएको छ: सवाईको चलन यही हो।
बालन
के हो: नेपाली बृहत् शब्दकोशले बालनलाई विशेष धार्मिक पर्वमा एक जनाले भट्याउने र अरूले सामूहिक रूपमा स्वर मिलाउने गरी गाइने राम, कृष्ण आदि देवताको चरित्रगाथा भनेको छ। यसलाई बालुन पनि भनिन्छ। काठमाडौँ पोस्टका अनुसार यो बाहुन र क्षत्री समुदायमा बढी चलेको छ, कृष्ण, राम, विष्णुका भजन गाइन्छन् र नाटकजस्तो अभिनय पनि गरिन्छ।
कहिले: पाल्पाको रामपुरको एक बालन समूहबारे थाहा खबरको समाचारअनुसार बालन छैटी, न्वारन, पास्नी, व्रतबन्ध जस्ता संस्कारमा, अनि सत्यनारायण पूजा, सप्ताह, एकादशी, बालाचतुर्दशी र शिवरात्रि जस्ता धार्मिक अवसरमा गाइन्छ। उदयपुरबारे लोकसंवादको समाचारमा पनि सत्यनारायण पूजा, बिहे, पास्नी, व्रतबन्ध, मङ्सिरे पूर्णिमा, ठुली एकादशी र रामनवमीमा बालन हुने गरेको उल्लेख छ र त्यहाँ रामायणका प्रसङ्गलाई गीतमा ढालिन्छ। परम्परागत रूपमा बालन राति घर वा आँगनमा हुन्छ, कहिलेकाहीँ पूरै रात।
कसरी: थाहा खबरका अनुसार बालन समूहको मुख्य पात्रलाई व्यास, मुली वा रौरा भनिन्छ। शब्दकोशअनुसार बालनमा एक जनाले कथा भट्याउँछ, अरूले स्वर मिलाउँछन् र नाच्छन्। थाहा खबरका अनुसार रामपुरमा बालन बिसदेखि साठी जनासम्मको सिपालु कलाकारको समूहले गर्छ; पुरुषले मात्र खेल्छन् र कथामा चाहिने महिलाको भूमिका पनि पुरुषलाई सिँगारेर खेलाइन्छ। उदयपुरको समाचारले पनि बालनमा पुरुषहरू मिलेर गाउँदै नाच्ने बताएको छ। मुख्य बाजा खैँजडी र मुजुरा हुन्; अचेल हार्मोनियम, बाँसुरी, मादल र तबला पनि थपिएका छन्। कक्षा ९ को नेपाली लोकबाजा पाठले पनि खैँजडी र मुजुरालाई ब्राह्मण क्षत्रीका बाजा भनेको छ र छैटीमा यिनै बज्ने बताएको छ: नेपाली लोकबाजा।
आज: दुवै समाचारले बालन लोप हुँदै गएको बताएका छन्। एक प्रस्तुतिका लागि धेरै सिपालु कलाकार चाहिन्छन्, बसाइँसराइ र आर्थिक समस्याले गाउँमा कलाकार जुट्न गाह्रो छ, अनि चाडपर्वमा हिन्दी र अङ्ग्रेजी गीतले ठाउँ लिएका छन्। रामपुरको समूहले तालिम दिएर र पोखरा, काठमाडौँसम्म पुगेर प्रस्तुति गरेर यसलाई जोगाउन खोजेको छ।
मालसिरी
के हो: नेपाली बृहत् शब्दकोशले मालसिरी लाई मालश्री कै अर्को रूप भनेको छ। शब्दकोशअनुसार मालश्री दसैँमा बिहान बेलुका गाइने दुर्गा देवीको स्तुतिको गीत, एक शास्त्रीय रागिनी र त्यही रागमा रचिएको गीत हो। तर धेरैजसो नेपालीले यसलाई शब्द नभएको मालश्री धुन का रूपमा चिन्छन्। सुयोग ढकालको लेखअनुसार यो धुनमा कुनै शब्द हुँदैन, तर कालिका, जगदीश्वरी जस्ता देवीका कतिपय पुराना भजन यही धुनमा बनेका छन्। ती भजनको कुरा अनलाइनखबरको एक लेखमा पनि छ।
कहाँबाट: काठमाडौँ पोस्टका अनुसार यो काठमाडौँ उपत्यकाको नेवार धुन हो। सङ्गीतविद् ध्रुवेश रेग्मीले त्यही लेखमा भनेअनुसार शाह सेनाले कालीको पूजामा यो धुन बजाउँथ्यो र सेनासँगै यो देशभरि फैलियो, अनि दसैँको सातौँ दिन फूलपातीमा पनि बज्छ। यो कति पुरानो हो भन्नेमा स्रोत मिल्दैनन्: काठमाडौँ पोस्टले सोह्रौँ शताब्दीको मानिएको भनेको छ, अनलाइनखबरले करिब ४५० वर्ष पुरानो, सल्यानसम्बन्धी अध्ययनले सत्रौँ शताब्दीको। सङ्गीतकार जुगल डङ्गोलले कान्तिपुरमा लेखेअनुसार दसैँको यो धुन नेवारको दाफा भजनमा सयौँ वर्षदेखि बज्दै आएको मालसी राग हो, शास्त्रीय राग मालश्री होइन। शब्दकोशले पनि मालश्री शब्दको व्युत्पत्तिमा मालसी दिएको छ।
कहिले: काठमाडौँ पोस्टका अनुसार दसैँ घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म चल्छ, अनि दसैँ नजिकिँदा यो धुन मन्दिर, रेडियो, टेलिभिजन र पसलसम्म सुनिन्छ। यो सुन्नेबित्तिकै दसैँ आयो भन्ने लाग्छ। नेवार परम्परामा भने यो दसैँभन्दा अघिदेखि बज्छ। अनलाइनखबरको लेखअनुसार ऋतुको राग भएकाले यो भदौ शुक्ल अष्टमीदेखि असोज शुक्ल चतुर्दशीसम्म गाइन्छ र बजाइन्छ। सल्यानसम्बन्धी अध्ययनअनुसार नेवारहरू पहिले दसैँभन्दा एक महिनाअघिको पूर्णिमादेखि यो गाउँथे, अहिले मुख्य गरी दसैँका दश दिनमा गाउँछन्।
कसरी, गीतका रूपमा: मालश्री धुन मात्र होइन, कतै गीत पनि हो। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका राजकुमार थारु र बालकृष्ण शर्माको अध्ययनअनुसार सल्यानमा दसैँको टीकाको दिन मानिसहरू दुर्गा मन्दिरमा भेला हुन्छन्, अनि बाँसुरी, नगरा, झ्याली र दमाहा बजाउँदै मन्दिर वरिपरि घुमेर नाच्छन् र मालश्री गीत गाउँछन्। त्यहाँ महिला र पुरुष बराबर सङ्ख्यामा मन्दिरभित्र र बाहिर गाउँछन्।
लय गन्दा: स्रोत कहाँ मिल्छन्, कहाँ मिल्दैनन्
पराजुलीको राम्रो रचना मीठो नेपाली मा तेह्रवटा लोकलयको अक्षर सङ्ख्या दिइएको छ। तर लोकलयमा एक दुई अक्षर घटबढ हुन्छ भनी उनी आफैँ भन्छन् र अर्को स्रोतसँग राखेर हेर्दा सबै सङ्ख्या मिल्दैनन्। तलको तालिकामा हरेक सङ्ख्या कुन स्रोतले दिएको हो र स्रोत मिल्छन् कि मिल्दैनन् भन्ने छ:
| लय | अक्षर | स्रोतको स्थिति |
|---|---|---|
| सवाई | १४ (४ + ४ + ६) | पराजुली, गोमादेवी शर्मा, शब्दकोश र स्टर चारैले १४ भन्छन्; शब्दकोशअनुसार कहिलेकाहीँ १२–१३ पनि |
| ३ + २, ३ + २, ३ + ३ को ढाँचा | १६ | सङ्ख्यामा मिल्छन्, नाममा मिल्दैनन्: पराजुलीले यसलाई असारे भन्छन्, कक्षा ८ को पुस्तक र शब्दकोशले झ्याउरे |
| झ्याउरे | १६ वा १९ | कक्षा ८ र शब्दकोश: १६; पराजुली: १९ |
| देउडा | १४–१६ | स्टर: सवाईकै १४; ऐर: प्रायः १४ देखि १६ |
| दोहोरी, बालन, मालसिरी | — | कुनै तोकिएको गन्ती भेटिएन |
यो फरक कहाँबाट आयो भन्ने कुरा स्रोतले आफैँ भन्दैनन्, तर दुई कुरा देखिन्छन्। पहिलो, अक्षर गन्ने तरिका। कक्षा ८ को पुस्तकले झ्याउरेको उदाहरणमा दिएका दुवै हरफ लेखाइका अक्षर गन्दा १८ अक्षरका हुन्छन्, तर पुस्तकले त्यसको टेक ३ २ ३ २ ३ ३ = १६ देखाएको छ। गाउँदा कुनै अक्षर छिटो भनिन्छ, कुनै अर्को अक्षरसँग जोडिन्छ। पराजुलीले भने लेखाइकै अक्षर गनेका छन् र उनको असारेको उदाहरण १६ र झ्याउरेको उदाहरण १९ अक्षरको छ। दोस्रो, नाम। एउटै भाकालाई ठाउँअनुसार फरक नाम दिइन्छ, जस्तै रोपाइँका गीतलाई कतै असारे, कतै रोपाइँ गीत भनिन्छ। शब्दकोशले पनि झ्याउरे को दोस्रो अर्थमा विभिन्न लय र मात्राका नेपाली लोकगीत भनेको छ। लोकगीत गाएरै एक पुस्ताबाट अर्कोमा सर्छन्, त्यसैले तिनलाई एउटै साँचोमा बाँध्न सकिँदैन। छन्दको पानामा पनि यो कुरा छ: लोकलय।
परीक्षामा
नेपाली विषयका विशिष्टीकरण तालिकाले लोकगीत छुट्टै सोध्दैनन्। तर कक्षा ११ को ऐच्छिक विषय गायन को विशिष्टीकरण तालिका (२०७७) मा पहिलो एकाइ नै नेपाली लोकगीत हो: २४ घन्टा पढाइ, ५० को सैद्धान्तिक परीक्षामा १५ अङ्क। त्यसको नमुना प्रश्नपत्रमा यस्ता प्रश्न छन्: देउडा कुन क्षेत्रमा गाइन्छ (१ अङ्क), मालश्री कुन समयमा गाइन्छ र बजाइन्छ (१ अङ्क), लोकगीतको छोटो परिचय (५ अङ्क) र मैथिली गीत र मालश्री गीतको तुलनात्मक विश्लेषण (८ अङ्क)। कक्षा ८ को नेपाली पुस्तकको अभ्यासले पनि लोकलयका उदाहरण र लोकलयको आधार सोध्छ।
अभ्यास
बालन समूहको मुख्य पात्रलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन भनाइ स्रोतहरूमा मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १ को अभ्यास ११ (लोकगीतको परिचय, लोकलयका उदाहरण, झ्याउरेको ३ २ ३ २ ३ ३ = १६)।
- नेपाली, कक्षा ६, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: देउडा को अर्थ (पश्चिम नेपालको लोकगीतको चाल) र नेपाली संस्कृतिसम्बन्धी पाठ।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: सवाई छन्द (प्रत्येक पाउमा चौध अक्षर, चार, चार, चार अक्षरमा छोटो विश्राम)।
- विशिष्टीकरण तालिका २०७७, कक्षा ११, ऐच्छिक विषय गायन, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: एकाइ १ नेपाली लोकगीत (२४ घन्टा, ५० मध्ये १५ अङ्क) र नमुना प्रश्नपत्र।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १४ नेपाली लोकबाजा (ब्राह्मण क्षत्रीका खैँजडी र मुजुरा; छैटीमा बज्ने बाजा)।
- नेपाली, कक्षा ११, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: संस्कृतिसम्बन्धी पाठ र अभ्यास (गौरा पर्वमा पङ्क्तिबद्ध देउडा; नाच कहाँ, कहिले र कसरी नाचिन्छन् भन्ने छलफल)।
- नेपाली, कक्षा १२, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: अभ्यासमा देउडा (सुदूरपश्चिम र कर्णालीमा प्रचलित, काठमाडौँ र विदेशमा पनि लोकप्रिय)।
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान: लोकलय, असारे, झ्याउरे, दोहोरी, जुहारी, देउडा, सवाई, बालन, मालश्री, मालसिरी का अर्थ।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, पृ. २४२–२४५: लोकलयका नियम (ह्रस्वदीर्घको छुट, एक दुई अक्षरको घटबढ, लयअनुसार विश्राम), सवाई १४ (४ + ४ + ६), असारे १६ (३ + २, ३ + २, ३ + ३), झ्याउरे १९।
- विपेन विश्वकर्मा, “सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा प्रचलित असारे गीतमा प्रगतिशीलता”, इन्टरनेसनल रिसर्च जर्नल अफ एमएमसी ६ (५), २०२५, पृ. ११–२५ (doi:10.3126/irjmmc.v6i5.89027): असारे कहिले, कसरी र कुन काम गर्दा गाइन्छ, बेठी, अरू ठाउँका नाम, लोकगीतका प्रकार।
- Nasana Bajracharya, “Asar 15: the festival that connects Nepal to its soil and roots”, Onlinekhabar English, 2023: असार पन्ध्रमा रोपाइँ र असारे गीत, धान दिवस।
- Bhim Nath Regmi, “Narrative Reconstruction of Sorrow, Hope and Collective Consciousness in Nepali Dohori Songs”, Voice of Teacher 10 (1), 2025 (doi:10.3126/vot.v10i1.89598): दोहोरी कसले, कहाँ र कसरी गाउँछन्।
- Anna Stirr, “Changing the sound of nationalism in Nepal: Deudā songs and the far western region”, South Asian Popular Culture, 2012 (doi:10.1080/14746689.2012.706023): देउडाको घेरा, नाच र सवालजवाफ, १४ अक्षरका हरफ र अर्थ नभएका बोल, सवाईको लय, दोहोरी र जुहारी।
- Narendra Bahadur Air, “Deudā: A Verbal Art of the Subaltern”, Far Western Review 1 (1), 2023, पृ. १६०–१७२: देउडा कुन अवसरमा, कसले खेल्छन्; जागरम।
- Narendra Bahadur Air, “Deuḍā: A Resonance of Folk Poetic Tradition”, Far Western Review 3 (1), 2025, पृ. १९१–२०७: देउडाको हरफमा प्रायः १४–१६ अक्षर, तुक मिलेको दुई हरफको जोडी।
- Mimamsha Dhungel, “The folk dances enriching Nepali culture”, The Kathmandu Post, १२ मार्च २०२३: देउडा (गौरा पर्व, हात समातेर घेरा) र बालन (बाहुन–क्षत्री, पूजा, भजन, खैँजडी)।
- डा. गोमादेवी शर्मा, “पूर्वोत्तर भारत: नेपाली सवाई काव्य”, कङ्ला, २०२१: सवाईको अक्षर र विश्राम, पञ्चलाई सम्बोधन, विषय र पुराना सवाई काव्य।
- ओम भण्डारी, “बालन संरक्षणमा तन्नेरीको साथ”, थाहा खबर, साउन २९, २०७८: रामपुरको बालन (व्यास, कलाकार, अवसर, बाजा, समय)।
- लोकसंवाद संवाददाता, “लोप हुँदै बालन नाच”, लोकसंवाद, माघ २५, २०७५: उदयपुरको बालन (अवसर, पूरै रातको प्रस्तुति, पुरुषको सामूहिक गायन, रामायणका प्रसङ्ग)।
- Ankit Khadgi, “How a traditional Newa tune became synonymous with Dashain”, The Kathmandu Post, १२ अक्टोबर २०२१: मालश्री धुनको उत्पत्ति, बज्ने समय, फैलावट।
- जुगल डङ्गोल, “दसैं धुन: मालश्री होइन मालसी”, कान्तिपुर, असोज २५, २०७८: दाफाको राग मालसी।
- सुयोग ढकाल, “मालश्री धुन, दशैंको आभूषण”, हाम्रो पात्रो, २०१७: धुनमा शब्द नहुने, यही धुनका पुराना भजन।
- “Malashree/Mangal dhun: 6 facts you need to know about the tune that welcomes Dashain”, Onlinekhabar English, अक्टोबर २०२३: नेवार दाफा भजनबाट आएको धुन, करिब ४५० वर्ष, भदौ शुक्ल अष्टमीदेखि बज्ने, कालिका र जगदीश्वरीका भजन।
- Raj Kumar Tharu र Bal Krishna Sharma, “Performative Significance of Malashree Songs of Salyan District of Nepal”, Academia Research Journal 5 (1), 2026 (doi:10.3126/academia.v5i1.89188): सल्यानमा टीकाको दिन मालश्री गीत र नाच।
