हरेक समाजमा राम्रा चलन पनि हुन्छन् र दुःख दिने चलन पनि। पर्म लगाएर रोपाइँ गर्ने, गुठीले जात्रा चलाउने र दुःखमा छिमेकी आइपुग्ने चलन हाम्रो समाजका शक्ति हुन्। तर कतै सानै उमेरमा छोरीको विवाह गरिन्छ, कतै कसैलाई बोक्सीको आरोप लगाइन्छ। अहिले मोबाइल र इन्टरनेटसँगै नयाँ खालका समस्या पनि आएका छन्।
कक्षा ६ देखि ८ सम्म सामाजिक समस्याका धेरै उदाहरण, तिनका कारण र समाधानका उपाय पढिएका थिए। यस एकाइमा विद्यालय र इन्टरनेटमा बढ्दै गएका दुई समस्या, हेपाइ र साइबर अपराध, गहिराइमा बुझिन्छ। त्यसपछि समाज सुधारमा स्थानीय र राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाले गरेका काम हेरिन्छ। अन्त्यमा समस्या समाधान गर्न हाम्रा पुर्खाले बनाएका मौलिक अभ्यास, जस्तै: गुठी, पर्म, ऐँचोपैँचो, बडघर र सहभोजको चर्चा गरिन्छ।
पाठ १: सामाजिक समस्याको पहिचान
सामाजिक विकृति र समस्या
नेपाली समाज धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा विविध छ। यहाँ अनेक रीतिरिवाज, चालचलन र परम्परा मानिँदै आएका छन्। तीमध्ये धेरैले हाम्रो समाजका असल पक्षलाई उजागर गर्छन्। तर कतिपय चलनमा समयसँगै विकृति, अर्थात् समाजलाई हानि गर्ने बिग्रिएको रूप देखा परेको छ।
यस्ता विकृति र समस्याका केही उदाहरण यी हुन्:
- क.सानै उमेरमा छोरीको विवाह गरिदिए पुण्य हुन्छ भन्ने सोच र बालविवाह
- ख.कसैलाई, प्रायः महिलालाई, बोक्सीको आरोप लगाएर कुटपिट र अपमान गर्ने चलन
- ग.विद्यालय, घर र बाटोमा हुने विभिन्न प्रकारका हेपाइ
- घ.झुमा प्रथा, अर्थात् कतिपय हिमाली समुदायमा छोरीलाई गुम्बामा चढाउने चलन, र देउकी प्रथा, अर्थात् सुदूरपश्चिमका केही ठाउँमा छोरीलाई मन्दिरमा चढाउने चलन
- ङ.चाडपर्व र उत्सवमा गरिने फजुल खर्च
- च.इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने साइबर अपराध
यी समस्याका जरा प्रायः एउटै हुन्छन्: चेतनाको कमी, अन्धविश्वास, लैङ्गिक विभेद र गरिबी। त्यसैले समाधान पनि यिनैमा केन्द्रित हुन्छ: सचेतना बढाउने, विभेद अन्त्य गर्ने, महिला र पछाडि परेका वर्गलाई सशक्त बनाउने र रोजगारीका अवसर बढाउने।
विशेषज्ञको कक्षा: हेपाइ र साइबर अपराध
माथिका कुरा राख्दै सामाजिक विषयका शिक्षकले कक्षा सुरु गर्नुभयो।
शिक्षक: आजको कक्षामा हामीले दुई सामाजिक अगुवा, हिरण्यलाल र सरिनालाई बोलाएका छौँ। हिरण्यलालले हेपाइबारे र सरिनाले साइबर अपराधबारे बताउनुहुनेछ। सुरुमा हिरण्यलाललाई अनुरोध गर्छु।
हेपाइ
हिरण्यलाल: कसैलाई जानीजानी शारीरिक वा मानसिक दुःख, हैरानी र पीडा दिने काम हेपाइ हो। बल प्रयोग गरेर, शोषण गरेर, सताएर वा तर्साएर अरूलाई दुःख दिने मनसायले यो गरिन्छ। हेपाइ प्रायः बारम्बार दोहोरिन्छ र हेप्ने व्यक्ति आफूलाई बलियो ठान्छ। यसले पीडितलाई शारीरिक र मानसिक दुवै चोट पुर्याउँछ।
हेपाइ घर, विद्यालय, कक्षाकोठा, शौचालय, खेल मैदान, क्यान्टिन, विद्यालयको गाडी, बस प्रतीक्षालय र बाटोघाटो जस्ता जुनसुकै ठाउँमा हुन सक्छ। बालबालिका, महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्ति यसबाट बढी पीडित हुन्छन्।
हेपाइका रूप
- क.शारीरिक हेपाइ: मुक्का हान्ने, लात हान्ने, थप्पड लगाउने, धकेल्ने, घोच्ने, चिमोट्ने र पिट्ने।
- ख.बोलीबाट गरिने हेपाइ: गिज्याउने, धम्की दिने, उपनाम काढ्ने, व्यङ्ग्य गर्ने र शरीरको बनोटबारे जिस्क्याउने।
- ग.सामाजिक हेपाइ: कसैबारे गलत कुरा फैलाउने, नभएका हल्ला चलाउने, चिनेको मान्छेलाई पनि जानीजानी बेवास्ता गर्ने र समूहबाट अलग्याउने।
- घ.काममा गरिने हेपाइ: कसैको अगाडि नै उसको अपमान गर्ने, उसको काममा जानीजानी बाधा हाल्ने र काम बिगारिदिने।
- ङ.विभेदमा आधारित हेपाइ: फरक शारीरिक अवस्था, क्षमता, धर्म, सम्पत्ति, विचार वा जातका आधारमा होच्याउने।
विद्यालय, सार्वजनिक ठाउँ, समुदाय र परिवारमा हेपाइ कसरी हुन्छ भन्ने थाहा नहुँदा बालबालिका र किशोरकिशोरी यसबाट धेरै पीडित हुन्छन्। धेरैले यो सहनैपर्ने कुरा हो भन्ठान्छन् र कसैलाई भन्दैनन्।
हेपाइका असर
हेपाइ खेपेका बालबालिकामा हीनताबोध, अर्थात् आफू अरूभन्दा तल छु भन्ने भावना पैदा हुन्छ। उनीहरूको मनोबल कमजोर हुन्छ। विद्यालय जान नमान्ने, घरमा भनेको नमान्ने, एक्लै बस्न रुचाउने, पढ्न मन नलाग्ने र अरूलाई देख्दा डराउने जस्ता लक्षण देखिन्छन्। लामो समयसम्म हेपिँदा चिन्ता र निराशा पनि बढ्न सक्छ।
हेपाइ रोक्ने उपाय
हेपाइविरुद्ध विद्यालयले स्पष्ट योजना र कार्यक्रम बनाएर काम गर्नुपर्छ:
- क.विद्यार्थी आफैँ मिलेर हेपाइविरुद्धका कक्षागत नियम बनाउने।
- ख.नाम नखुलाई उजुरी गर्न मिल्ने उजुरी तथा सुझावपेटिका राख्ने।
- ग.नियमित परामर्श सेवा, अर्थात् समस्या सुनेर बाटो देखाउने सेवा दिने।
- घ.अरूलाई सम्मान गर्ने र समानुभूति, अर्थात् अरूको ठाउँमा आफूलाई राखेर उसको पीडा बुझ्ने बानी बसाल्ने क्रियाकलाप गराउने।
- ङ.फरक शारीरिक अवस्था, क्षमता, धर्म, सम्पत्ति, विचार र जात भएका साथीलाई सम्मान र अवसर दिने क्रियाकलाप चलाउने।
हेपाइ हुँदा चुप लागेर हेर्ने साथी पनि यसमा भागीदार बन्छन्। पीडितको साथ दिने, हेप्नेलाई “यो ठिक भएन” भन्ने र शिक्षक वा अभिभावकलाई खबर गर्ने एउटा साथीले नै धेरै फरक पार्न सक्छ।
विद्यालयमा एउटा विद्यार्थीलाई केही साथीले हरेक दिन मोटो भन्दै गिज्याउँछन्। उसले शिक्षकलाई भन्दा साथीहरू “ठट्टा मात्र गरेको” भन्छन्। यसलाई के भन्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
साइबर अपराध
सरिना: म तपाईँहरूलाई साइबर अपराध के हो, यसले समाज र बालबालिकामा कस्तो असर पार्छ र यसबाट बच्न के गर्नुपर्छ भन्ने बताउँछु।
कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट वा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर अरूलाई हानि पुर्याउने गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। व्यक्तिको इच्छा र अनुमतिविना उसका सामग्री, फोटो वा सूचना दुरुपयोग गर्नु यसको मुख्य रूप हो।
साइबर अपराधका उदाहरण
- क.व्यक्तिमाथि: नक्कली आइडी बनाएर अरूलाई दुःख दिने, पासवर्ड चोर्ने, अरूको फोटो वा भिडियो दुरुपयोग गर्ने, बदनाम गर्ने र मानहानि गर्ने।
- ख.हिंसा र घृणा: इन्टरनेटमार्फत चरित्रहत्या गर्ने, धम्की दिने, हिंसा र घृणा फैलाउने, यौनजन्य हिंसा गर्ने र अश्लील सामग्री पोस्ट गर्ने।
- ग.ठगी: नक्कली फेसबुक आइडी बनाई चिनेको मान्छे भएर पैसा माग्ने, बैङ्क, एटिएम र अनलाइन भुक्तानीका विवरण चोरेर पैसा झिक्ने।
- घ.अरूको सिर्जनामाथि: विनाअनुमति अरूका सिर्जना, गीत र चलचित्रको प्रतिलिपि बनाएर बाँड्ने, अर्थात् प्रतिलिपि अधिकार हनन गर्ने।
- ङ.कम्प्युटर र सञ्जालमाथि: वेबसाइट ह्याक गर्ने, अरूको कम्प्युटर वा सञ्जालमा भाइरस पठाएर क्षति पुर्याउने।
हेपाइ इन्टरनेटमा पुगेपछि त्यसलाई साइबर हेपाइ भनिन्छ। गिज्याउने सन्देश पठाउने, कसैको फोटो बिगारेर समूहमा बाँड्ने वा कसैबारे झुटा कुरा पोस्ट गर्ने यसका उदाहरण हुन्। यो दिनरात पीडितको मोबाइलसम्म पुग्छ र एकपटक फैलिएपछि मेटाउन गाह्रो हुन्छ।
कानुनी व्यवस्था
नेपालमा साइबर अपराध नियन्त्रण गर्न विद्युतीय (इलेक्ट्रोनिक) कारोबार ऐन, २०६३ बनेको छ। यसको दफा ४७ अनुसार कम्प्युटर, इन्टरनेट वा अन्य विद्युतीय माध्यममा नैतिकता र शिष्टाचारविरुद्धका सामग्री, कसैप्रति घृणा वा द्वेष फैलाउने सामग्री वा जातजाति र सम्प्रदायबिचको सुमधुर सम्बन्ध बिगार्ने सामग्री प्रकाशन गर्नु अपराध हो। यस्तो गर्नेलाई एक लाख रुपियाँसम्म जरिमाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ। साइबर अपराधको उजुरी नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो, जिल्ला प्रहरी कार्यालय वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा गर्न सकिन्छ।
साइबर अपराधका असर
साइबर अपराधले व्यक्तिमा मात्र होइन, समाज, देश र विश्वमै असर पार्छ।
- क.व्यक्तिमा: निराशा, बेचैनी, तनाव र डर बढ्छ, आत्मबल कमजोर हुन्छ। पैसा ठगिन्छ र इज्जतमा आँच आउँछ। गम्भीर अवस्थामा पीडितले आत्महत्याको सोचसम्म गर्न सक्छ।
- ख.समाजमा: अपराधका घटना बढ्छन्, मानिसबिच अविश्वास र आतङ्क फैलिन्छ, झुटा हल्लाले झगडा र हिंसा भड्किन सक्छ।
- ग.देश र विश्वमा: देशका गोप्य सूचना चुहिन सक्छन्, बैङ्क र सरकारी सेवा ठप्प हुन सक्छन् र दुई देशबिचको सम्बन्ध बिग्रन सक्छ।
यी असर अपराधको किसिमअनुसार फरक हुन्छन्।
साइबर अपराध नियन्त्रणका उपाय
- क.सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेट प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउने: बलियो पासवर्ड राख्ने, पासवर्ड र ओटिपी कसैलाई नदिने, नचिनेका मान्छेको साथी अनुरोध नस्वीकार्ने।
- ख.आफ्नो र अरूको फोटो, ठेगाना र व्यक्तिगत विवरण सार्वजनिक नगर्ने।
- ग.गलत नियतले राखिएका सामग्रीलाई लाइक, सेयर र कमेन्ट नगर्ने।
- घ.हिंसा, घृणा र अपराध फैलाउने सामग्री आफैँ पनि पोस्ट नगर्ने।
- ङ.साइबर अपराधमा हुने सजायबारे सबैलाई जानकारी दिने।
- च.साथी र अभिभावकलाई पनि यी कुरा सम्झाउने र सचेत गराउने।
- छ.आफू पीडित भए प्रमाण (स्क्रिनसट) राखेर अभिभावक, शिक्षक वा प्रहरीलाई तुरुन्त खबर गर्ने।
दुवैको प्रस्तुतिपछि शिक्षकले हिरण्यलाल र सरिनालाई धन्यवाद दिनुभयो।
सरिताको फेसबुक मेसेन्जरमा उसको काकाको नामबाट “तुरुन्त दश हजार पठाइदेऊ, भोलि फिर्ता गर्छु” भन्ने सन्देश आयो। काकाको फोटो पनि उही छ। उसले पहिले के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
हेपाइ भनेको के हो? के के आधारमा हेपाइ हुने गर्छ?
उत्तर
हेपाइले व्यक्तिमा पार्ने असर उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
साइबर अपराध भनेको के हो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
साइबर अपराधअन्तर्गत पर्ने क्रियाकलाप के के हुन्, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
साइबर अपराधले व्यक्तिमा कस्तो असर पार्छ?
उत्तर
साइबर अपराध नियन्त्रण गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: सामाजिक सुधारमा स्थानीय सङ्घसंस्था
स्थानीय सङ्घसंस्था
आफ्नै टोल, गाउँ वा पालिकामा सक्रिय सङ्घसंस्थालाई स्थानीय सङ्घसंस्था भनिन्छ। आमा समूह, युवा क्लब, बाल क्लब, उपभोक्ता समिति, सहकारी र गुठी यसका उदाहरण हुन्। तीमध्ये कतिपयले कुनै एउटा ठाउँलाई मात्र केन्द्र बनाएर काम गर्छन्।
यी संस्थाले समाज बदल्न, मानिसमा चेतना बढाउन र पछाडि परेकालाई सशक्त बनाउन, अर्थात् आफ्नो हकका लागि आफैँ उभिन सक्ने बनाउन ठुलो भूमिका खेलेका छन्। वातावरण संरक्षण, सचेतना अभियान, शान्ति र मेलमिलापमा पनि यिनको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
यी कुरा राख्दै शिक्षक हरिकलाले कक्षामा छलफल अगाडि बढाउनुभयो र विद्यार्थीलाई पालैपालो आफ्ना जिज्ञासा राख्न भन्नुभयो।
आमा समूह
कल्पना चित्रकार: हाम्रो गाउँको एकता आमा समूह कस्तो सामाजिक संस्था हो, गुरुआमा?
शिक्षक हरिकला: हाम्रो टोलछिमेकका महिलाहरू मिलेर एकता आमा समूह बनाएका हुन्। यसले समाजका विकृति र विसङ्गति नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ र महिला हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउँछ। कुनै महिलामाथि शोषण भएमा वा उनलाई घरबाट निकालिएमा यो समूहले उनको हक र अधिकारका लागि आवाज उठाउँछ। सम्बन्धित निकायमा उजुरी दर्ता गराउन र कानुनी उपचार पाउन सघाएर पीडित महिलालाई न्याय दिलाउँछ।
युवा क्लब
विकास: हाम्रो पालिकामा बनेका युवा क्लब कस्ता संस्था हुन् र यिनले कस्ता सामाजिक काम गर्छन्, गुरुआमा?
शिक्षक हरिकला: क्लब भनेको आफ्नै टोलछिमेकमा बनाइने संस्था हो। हाम्रो गाउँको युवा क्लब समाजको उत्थान गर्न, समाजलाई जागरुक बनाउन, सामाजिक सद्भाव बढाउन र अन्याय, अत्याचार र विसङ्गति घटाउन बनेको हो। आवश्यक कागजात पेस गरेपछि सम्बन्धित कार्यालयमा यसको विधिवत् दर्ता भएको हो।
यो क्लबले यी काम गर्दै आएको छ:
- क.गाउँका विकास निर्माणका काममा सहभागी भएर सामाजिक सद्भाव बढाउने।
- ख.विज्ञ बोलाएर टोलका बालबालिका र युवालाई ज्ञान, सिप र क्षमता बढाउने तालिम दिने।
- ग.फोहोरमैला व्यवस्थापन र वातावरण संरक्षणमा काम गर्ने र वातावरणको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउने।
- घ.विपत् पर्दा उद्धार र व्यवस्थापनमा तुरुन्त कदम चाल्ने।
- ङ.टोलबासीबिच मैत्रीपूर्ण खेल आयोजना गर्ने।
- च.रक्तदान र स्वास्थ्य शिविर चलाउने र असहायलाई सहयोग गर्ने।
स्वर्णगणेश संस्था
भागीरथी: हाम्रो गाउँमा चलेको स्वर्णगणेश नामको संस्था कस्तो संस्था हो? यसले के काम गर्छ, बुझाइदिनुहोस् न।
शिक्षक हरिकला: स्वर्णगणेश संस्था हाम्रो गाउँको विकास गर्न बनेको संस्था हो। यसले सामाजिक विकृति घटाउने र गाउँगाउँमा गएर मानिसमा सचेतना जगाउने काम गर्छ। गाउँमा खानेपानीको प्रबन्ध गर्छ। विद्यालय जान नपाएका बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन प्रोत्साहन गर्छ। समयसमयमा मैत्रीपूर्ण खेल आयोजना गर्छ र बिरामीलाई स्वास्थ्य केन्द्रसम्म पुर्याउन सघाउँछ। यसका कामबाट गाउँका बासिन्दा सन्तुष्ट छन्। तपाईँहरूले पनि यस्तै सामाजिक काम गरेर समाजको उन्नतिमा ध्यान दिनुपर्छ।
प्रहरीचौकी र स्वास्थ्यचौकी
बिनिशा: हाम्रो गाउँको प्रहरीचौकी र स्वास्थ्यचौकीले के काम गर्छन् नि, गुरुआमा?
शिक्षक हरिकला: राम्रो जिज्ञासा राख्नुभयो। प्रहरीचौकी र स्वास्थ्यचौकी गैरसरकारी संस्था होइनन्, हाम्रो गाउँमा रहेका सरकारी निकाय हुन्। यिनले पनि सेवा दिएर सामाजिक सुधारमा काम गरिरहेका छन्।
प्रहरीचौकीले समाजमा शान्ति र सुव्यवस्था कायम गर्न मदत गर्छ। चोरी र डकैतीका घटना नियन्त्रण गर्छ। अपराध गर्नेलाई पक्रेर कानुनी कारबाहीका लागि अदालतसम्म पुर्याउँछ र नागरिकको जिउधनको सुरक्षा गर्छ। दण्ड सजाय भने अदालतले तोक्छ।
स्वास्थ्यचौकीले गाउँमा स्वास्थ्य सेवा दिन्छ। बिरामीको उपचार गर्छ र औषधी दिन्छ। सरसफाइ, खोप, सुत्केरी र पोषणसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम र सेवा पनि दिन्छ।
अन्त्यमा शिक्षकले निष्कर्ष यसरी सुनाउनुभयो: देशको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तन ल्याउने संवाहक, अर्थात् बोकेर अगाडि लैजाने माध्यमका रूपमा सामाजिक सङ्घसंस्थालाई लिन सकिन्छ। यिनमा स्थानीय स्तरका सक्रिय, ऊर्जावान् र गतिशील व्यक्ति र समूह सहभागी हुन्छन्। टोलछिमेकको विकासका लागि स्थानीय जनशक्ति र साधन परिचालन गर्ने भएकाले यस्ता संस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।
तलका मध्ये कुन सरकारी निकाय हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
सामाजिक सङ्घसंस्था भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
आमा समूह कस्तो सामाजिक संस्था हो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक सुधारका निम्ति युवा वर्गले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: सामाजिक सुधारमा राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका
समाजको उन्नति, प्रगति र सुधारमा धेरै सङ्घसंस्थाले ठुलो योगदान दिएका छन्। देशभर काम गर्ने यस्ता संस्थालाई राष्ट्रिय सङ्घसंस्था भनिन्छ। नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, नेपाल स्काउट, माइती नेपाल, नेपाल बाल सङ्गठन, एम्नेस्टी इन्टरनेसनल नेपाल र सिविन नेपाल यसका उदाहरण हुन्। यस पाठमा दुई ठुला संस्था, रेडक्रस र स्काउटको भूमिका विस्तारमा हेरिन्छ।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटी
स्विट्जरल्यान्डका हेनरी ड्युनाँ (सन् १८२८–१९१०) ले सन् १८५९ मा इटालीको सोल्फेरिनोमा भएको युद्धमा हजारौँ घाइते सिपाही उपचारविना छटपटाइरहेको देखे। उनले त्यहाँका गाउँलेलाई जम्मा गरेर दुवै पक्षका घाइतेको सेवा गरे। त्यही अनुभवबाट उनले युद्धमा घाइतेको सेवा गर्ने तटस्थ संस्था चाहिन्छ भन्ने विचार अघि सारे। सन् १८६३ मा जेनेभामा ड्युनाँसहित पाँच जनाको समिति बन्यो, जुन पछि अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति भयो। आज रेडक्रस र रेड क्रिसेन्टका राष्ट्रिय सोसाइटी संसारका प्रायः सबै देशमा छन्।
नेपालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी वि.सं. २०२० भदौ १९ (सन् १९६३) मा स्थापना भएको हो। यो मानव सेवाका लागि बनेको संस्था हो। अरू गैरसरकारी संस्था संस्था दर्ता ऐन र आफ्नै विधानअनुसार चल्छन्। रेडक्रस भने आफ्नो विधानका साथै जेनेभा महासन्धि, अर्थात् युद्धमा घाइते, बन्दी र सर्वसाधारणको रक्षा गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताअनुसार चल्छ। त्यसैले यो अरू गैरसरकारी संस्थाभन्दा फरक प्रकृतिको छ।
रेडक्रसको काम शान्तिको समयमा सामुदायिक सेवा र विकास गर्नु हो। युद्ध वा द्वन्द्वको समयमा तटस्थ र निष्पक्ष रहेर मानवीय सेवा गर्नु हो। यसले युद्धमा घाइतेलाई विनाभेदभाव सहयोग गर्छ, युद्धबन्दीलाई अमानवीय व्यवहारबाट जोगाउन पहल गर्छ र शरणार्थीलाई तुरुन्त उद्धार र राहत दिन्छ।
रेडक्रसका सात मौलिक सिद्धान्त
- क.मानवता: जहाँ पनि मानवीय पीडा रोक्ने र घटाउने।
- ख.निष्पक्षता: राष्ट्रियता, जाति, धर्म, वर्ग र राजनीतिक विचारका आधारमा भेदभाव नगर्ने; सबैभन्दा पीडितलाई पहिले सहयोग गर्ने।
- ग.तटस्थता: युद्ध वा विवादमा कुनै पक्ष नलिने।
- घ.स्वतन्त्रता: देशको कानुन मान्दै पनि आफ्ना निर्णय आफैँ गर्ने।
- ङ.स्वयंसेवा: नाफा नखोजी स्वेच्छाले सेवा गर्ने।
- च.एकता: एउटा देशमा एउटा मात्र रेडक्रस वा रेड क्रिसेन्ट सोसाइटी हुने र सबैका लागि खुला हुने।
- छ.विश्वव्यापकता: संसारभरका सोसाइटीको समान हैसियत र एकअर्कालाई सघाउने कर्तव्य हुने।
नेपाल रेडक्रसका काम
नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले विपत् र सङ्कट व्यवस्थापनमा ठुलो योगदान दिँदै आएको छ। बाढी, पहिरो र आगलागीमा उद्धार र राहतमा यो विशेष सक्रिय रहन्छ। सडक दुर्घटना, चट्याङ र हावाहुरीबाट बच्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम चलाउँछ। समुदायस्तरमा स्वयंसेवकलाई तालिम दिएर विपत्को पूर्वतयारी गराउँछ। हरेक जिल्लामा राहत सामग्रीको भण्डार राखेको छ।
यसका साथै एम्बुलेन्स सेवा, रक्तसञ्चार सेवा, अर्थात् रगत सङ्कलन गरी बिरामीलाई उपलब्ध गराउने काम, प्राथमिक उपचार, खानेपानी र आधारभूत स्वास्थ्य हेरचाहमा पनि यो सक्रिय छ। महिला सशक्तीकरण, समुदायको क्षमता अभिवृद्धि, एचआइभी र एड्स रोकथाम, सरसफाइ र दुर्व्यसन नियन्त्रणका कार्यक्रम पनि चलाउँछ। विद्यालयमा जुनियर रेडक्रस सर्कल बनाएर विद्यार्थीमा सेवाभाव जगाउँछ।
द्वन्द्वको बेला रेडक्रसका स्वयंसेवकले दुवै पक्षका घाइतेको उपचार गरे। उनीहरूले कुन सिद्धान्त पालना गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेपाल स्काउट
स्काउटको सुरुआत बेलायतका रबर्ट बेडेन–पावेल (सन् १८५७–१९४१) ले सन् १९०७ मा गरेका थिए। नेपाल स्काउट वि.सं. २००९ (सन् १९५२) मा स्थापना भएको हो। यो नेपालको स्काउटिङ र गाइडिङ संस्था हो र स्वयंसेवी संस्था हो। केटालाई स्काउट र केटीलाई गाइड भनिन्छ।
स्काउटका दुई विश्व सङ्गठन छन्:
- क.विश्व स्काउट आन्दोलन सङ्गठन: यसको मुख्य कार्यालय मलेसियाको क्वालालम्पुरमा छ। यसमा १७० भन्दा बढी देशका राष्ट्रिय संस्था सदस्य छन् र सदस्य सङ्ख्या ५ करोडभन्दा बढी छ।
- ख.विश्व गर्ल गाइड र गर्ल स्काउट सङ्घ: यसको मुख्य कार्यालय बेलायतको लन्डनमा छ। यसमा करिब १५० देशका संस्था र करिब १ करोड सदस्य छन्।
नेपाल स्काउट यी दुवै विश्व सङ्गठनको सदस्य हो।
प्रत्येक देशमा स्काउट संस्थालाई सरकारले मान्यता दिएको हुन्छ। नेपाल स्काउट सुरुदेखि नै आफ्नो विधान, नियम र सरकारले तोकेको मापदण्डभित्र रहेर काम गर्दै आएको छ। बालबालिका र युवालाई स्काउटमा सहभागी गराएर उनीहरूको शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक विकास गराउनु यसको मुख्य उद्देश्य हो। उनीहरूलाई अनुशासित र स्वावलम्बी बनाएर देश विकासमा सहभागी गराउनु यसको लक्ष्य हो।
स्काउटको प्रतिज्ञा र नियम
स्काउटमा सहभागी हुने हरेक सदस्यले प्रतिज्ञा, अर्थात् वाचा गर्छ। प्रतिज्ञाका शब्द देशअनुसार केही फरक हुन्छन्, तर भाव एउटै हुन्छ: आफ्नो इज्जत साक्षी राखेर देश र आफ्नो धर्मप्रतिको कर्तव्य पालन गर्ने, अरूलाई सधैँ सघाउने र स्काउटका नियम मान्ने।
स्काउटका नियम यस्ता छन्:
- क.विश्वासयोग्य हुने
- ख.देशभक्त र इमानदार हुने
- ग.उपयोगी र सहयोगी हुने
- घ.सबैको मित्र हुने र आपसमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीको जस्तो सम्बन्ध राख्ने
- ङ.विनम्र र दयालु हुने
- च.अनुशासित र आज्ञाकारी हुने
- छ.साहसी र सधैँ प्रसन्न हुने
- ज.मितव्ययी हुने
- झ.मन, वचन र कर्ममा पवित्र हुने
नेपालका धेरै विद्यालयमा स्काउट समूह छन्। स्काउटहरू सामुदायिक काममा स्वयंसेवक बन्छन्, मेला र जात्रामा भिड व्यवस्थापनमा सघाउँछन् र विपत्मा परेकालाई सहयोग गर्छन्। स्काउटमा आबद्ध हुँदा बालबालिकामा आपसी सहयोग, सद्भाव र देशप्रेमको भावना बढ्छ। चरित्र निर्माणमा यसको विशेष भूमिका हुन्छ।
अरू केही राष्ट्रिय संस्था
- क.माइती नेपाल: सन् १९९३ मा अनुराधा कोइरालाको नेतृत्वमा स्थापना भएको यो संस्थाले चेलीबेटी बेचबिखन रोक्ने, बेचिएका महिला र बालबालिकाको उद्धार गर्ने र पुनर्स्थापना गर्ने काम गर्छ। सिमानाका नाकामा यसका स्वयंसेवकले बेचबिखनमा पर्न लागेकालाई रोक्ने काम गर्छन्।
- ख.सिविन नेपाल: सन् १९८७ मा विद्यार्थीहरूले स्थापना गरेको यो संस्थाले बालश्रम र बाल अधिकारमा काम गर्छ। देशभरका बाल हेल्पलाइन १०९८ मध्ये धेरै यसैले सञ्चालन गर्छ, जहाँ सङ्कटमा परेका बालबालिका वा उनलाई देख्ने जोसुकैले निःशुल्क फोन गर्न सक्छन्।
- ग.एम्नेस्टी इन्टरनेसनल नेपाल: मानव अधिकारको रक्षा र अन्यायमा परेकाको पक्षमा आवाज उठाउँछ।
- घ.नेपाल बाल सङ्गठन: बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य र संरक्षणमा काम गर्छ।
सीमा नाकामा एउटी किशोरीलाई “विदेशमा राम्रो जागिर” भन्दै लैजान लागिएको शङ्का लाग्यो। यस्तो अवस्थामा काम गर्न सबैभन्दा मिल्ने संस्था कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
नेपालमा स्काउटको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा सामाजिक समस्या समाधानमा राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको योगदानको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: सामाजिक समस्या समाधानका मौलिक अभ्यास
समस्या समाधान गर्न हरेक समुदायले आफ्नै तरिका विकास गरेको हुन्छ। पुर्खादेखि चलिआएका र आफ्नै ठाउँमा जन्मिएका यस्ता तरिकालाई मौलिक अभ्यास भनिन्छ। यिनले सरकार वा बाहिरी संस्थाको भर नपरी समुदाय आफैँ मिलेर समस्या समाधान गर्न सिकाउँछन्।
सामाजिक विषयका शिक्षक धनीराम महतोले कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई आफ्नो गाउँटोलमा सामाजिक समस्या समाधान गर्न चलेका मौलिक अभ्यासबारे सोधखोज गरेर टिपोट गर्न भन्नुभएको थियो। विद्यार्थीले आफ्ना टिपोट यसरी प्रस्तुत गरे।
गुठी
रजनी: म हाम्रो नेवार समुदायमा चलेको गुठी परम्पराबारे बताउँछु। गुठी शब्द संस्कृतको गोष्ठी, अर्थात् सभा वा समूह भन्ने शब्दबाट आएको हो। लिच्छविकालका अभिलेखमा नै विभिन्न कामका लागि गोष्ठी चलेको उल्लेख पाइन्छ। इतिहासकारका अनुसार विभिन्न कालका राजाहरूले गुठीलाई संरक्षण र प्रोत्साहन गरेका थिए।
गुठीले संस्कृतिको संरक्षण, मन्दिर र धार्मिक सम्पत्तिको हेरचाह, जात्रा र जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारमा ठुलो भूमिका खेल्छ। गुठीको प्रमुखलाई थकाली, अर्थात् सबैभन्दा जेठो सदस्य भनिन्छ। गुठीका सदस्यलाई गुठियार भनिन्छ र उनीहरूबिच काम र जिम्मेवारी बाँडिएको हुन्छ। देवाली गुठी, सि गुठी र सना गुठी नेवार समुदायका चर्चित गुठी हुन्। देवाली गुठीले कुलदेवताको पूजा गर्छ भने सि गुठी र सना गुठीले मृत्यु संस्कारमा परिवारलाई सघाउँछन्।
पर्म
विक्रम: हाम्रो समुदायमा पर्म परम्परा अझै चलेको छ। आज म तपाईँको खेतमा ज्याला नलिई काम गर्छु, भोलि तपाईँको परिवारका सदस्य मेरो खेतमा काम गर्न आउनुहुन्छ। यही श्रम साटासाट पर्म हो। रोपाइँ, गोडमेल र कटानीमा यसले धेरै सघाउँछ। यसले समाजमा सहयोग र सहकार्यको भावना बढाउँछ। काम गर्ने मान्छे नपाउने र ज्याला तिर्न नसक्ने परिवारलाई यसबाट धेरै फाइदा हुन्छ।
ऐँचोपैँचो
हंसराज: म हाम्रो समुदायको ऐँचोपैँचो परम्पराबारे बताउँछु। घरमा तत्काल नभएको अन्न, नुन, तेल वा सामान छिमेकीबाट ल्याउने र पछि उत्ति नै परिमाणमा फिर्ता गर्ने चलनलाई ऐँचोपैँचो भनिन्छ। यसमा ब्याज लाग्दैन। यसले तत्कालको अभाव टार्छ र छिमेकीबिच विश्वास, सहयोग र सहकार्य बढाउँछ।
बडघर
शिवानी: म हाम्रो थारू समुदायको बडघर प्रथाबारे बताउँछु। बडघर गाउँको मुखिया हो। गाउँका घरधुरीले हरेक वर्ष माघी पर्वका बेला बडघर छान्छन्। बडघरले गाउँका सानातिना झैझगडा र विवाद मिलाउँछ, सामाजिक नियम बनाउँछ र पालना गराउँछ। कुलो खन्ने, बाटो बनाउने र सरसफाइ जस्ता सामूहिक काममा सबैलाई परिचालन पनि गर्छ। यसले आपसी मेलमिलाप, सहयोग र सहकार्यमा जोड दिन्छ। यो हाम्रो मौलिक सामाजिक अभ्यास हो।
सहभोज
रामनरेश: हाम्रो समाजमा सहभोजको चलन छ। कुनै सामाजिक समारोहको अवसरमा विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिस मिलेर सँगै खाने र रमाइलो गर्ने चलनलाई सहभोज भनिन्छ। यसमा जातका आधारमा उचनिचको भावना रहँदैन। एउटै पङ्क्तिमा बसेर खाँदा मानिसले एकअर्काप्रति सद्भाव देखाउँछन्। छुवाछुतजस्तो विकृति हटाउन र सामाजिक एकता कायम राख्न सहभोजले मदत गरेको छ।
तलका मध्ये कुन अवस्था ऐँचोपैँचो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
सामाजिक समस्या समाधानको मौलिक अभ्यास भनेको के हो?
उत्तर
सामाजिक समस्या समाधानका लागि भएका मौलिक अभ्यासको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
समुन्नत समाज बनाउन कस्तो खालको सामाजिक सुधार आवश्यक हुन्छ, तर्क दिनुहोस्।
उत्तर
सहभोजले सामाजिक एकता कायम गर्न कसरी मदत गर्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।