हामी र हाम्रो समाज

एक दिन सामाजिक शिक्षकले कक्षालाई चार समूहमा बाँड्नुभयो। हरेक समूहलाई एउटा विषय दिनुभयो। विद्यार्थीले पुस्तकालयमा पढे र जानकार मानिससँग सोधे। भोलिपल्ट हरेक समूहले आफूले भेटेका कुरा कक्षामा प्रस्तुत गरे।

समूह क: समाज भनेको के हो?

समूह क: नमस्कार साथीहरू, हामीले समाजबारे खोजी गर्‍यौँ। हामीले यी कुरा भेट्यौँ।

मानिसहरू एकअर्कासँग बोल्छन्, काम गर्छन्, सहयोग गर्छन्। यसरी मानिसबिच हुने अन्तरक्रिया (एकअर्कासँगको भेटघाट र लेनदेन), सम्बन्ध र व्यवहारलाई नै समाज भनिन्छ। समाज मानिसका सम्बन्धमा आधारित हुन्छ।

समाजका विशेषता यस्ता छन्:

• क.समाज मानिसको समूह र उनीहरूको घरबस्तीको संरचना हो।
• ख.समाजका मानिस एकअर्कासँग कुनै न कुनै सम्बन्धमा जोडिएका हुन्छन्, जस्तै: परिवार, नातागोता, छिमेकी, साथी।
• ग.समाज सर्वव्यापी हुन्छ, अर्थात् संसारको जुनसुकै ठाउँमा मानिस भएपछि समाज पनि हुन्छ।
• घ.समाज परिवर्तनशील हुन्छ, अर्थात् समयसँगै बदलिन्छ। चाडपर्व, रीतिरिवाज र संस्कार मनाउने तरिका पनि समयसँगै फेरिन्छन्।
• ङ.समाजमा सहयोग, सम्मान, माया र ममता हुन्छ। कहिलेकाहीँ झगडा र सङ्घर्ष अर्थात् आपसमा खिचातानी पनि हुन्छ।
• च.समाजमा व्यक्ति, परिवार, विभिन्न जातजाति र सङ्घसंस्था हुन्छन्।

समूह ख: समुदाय भनेको के हो?

समूह ख: नमस्कार, हामीले समुदायबारे खोजी गर्‍यौँ।

एउटै भूभागमा बस्ने, एकअर्कामा भर पर्ने र एउटै सामूहिक पहिचान भएका मानिसको समूहलाई समुदाय भनिन्छ। भूभाग भनेको जमिनको निश्चित भाग, जस्तै: एउटा टोल, गाउँ वा उपत्यका हो।

क्षेत्री समुदाय, ब्राह्मण समुदाय, गुरुङ समुदाय, नेवार समुदाय, मगर समुदाय आदि समुदायका उदाहरण हुन्। एउटै पेसा गर्ने मानिसको पनि समुदाय हुन्छ, जस्तै: किसान समुदाय।

समुदायका विशेषता यस्ता छन्:

• क.समुदाय जात, पेसा, वर्ण, व्यवसाय आदिका आधारमा बन्छ।
• ख.समुदायका मानिसमा धेरै कुरा मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।
• ग.समुदाय धेरै समयसम्म रहिरहन्छ, अर्थात् स्थायी हुन्छ।
• घ.समुदायको भौगोलिक क्षेत्र निश्चित हुन्छ।
• ङ.समुदायमा सामूहिकताको भावना हुन्छ, अर्थात् “हामी सबै एउटै हौँ” भन्ने भावना हुन्छ।
• च.समुदायको आफ्नै नाम र पहिचान हुन्छ।
• छ.समुदायमा स्थानीयताको भावना हुन्छ, अर्थात् आफ्नो ठाउँप्रति माया र अपनत्व हुन्छ।

समूह ग: समाज र समुदायबिचका समानता

समूह ग: नमस्कार, हामीले समाज र समुदायमा के के कुरा मिल्छन् भनेर खोज्यौँ। हामीले यी समानता भेट्यौँ:

• क.समाज र समुदाय दुवैमा सामूहिकताको भावना हुन्छ।
• ख.दुवैमा सदस्यहरूबिच काम र जिम्मेवारी बाँडिएको हुन्छ।
• ग.दुवैमा सुरक्षा र एकता पाइन्छ।
• घ.दुवैमा आपसी सहकार्य र मेलमिलाप हुन्छ।

समूह घ: समाज र समुदायबिचका भिन्नता

समूह घ: नमस्कार, हामीले समाज र समुदायमा के के फरक छन् भनेर खोज्यौँ। हामीले भेटेका भिन्नता यस तालिकामा छन्:

समाज	समुदाय
समाज सामाजिक सम्बन्धको जालो हो। सबै मानिस एकअर्कासँग जालोजस्तै जोडिएका हुन्छन्।	समुदाय निश्चित ठाउँमा बसेका मानिसको समूह हो।
समाजका लागि निश्चित भौगोलिक क्षेत्र चाहिँदैन।	समुदायको निश्चित भौगोलिक क्षेत्र वा स्थान हुन्छ।
समाज बृहत् अर्थात् धेरै ठुलो हुन्छ।	समुदाय समाजभन्दा सानो हुन्छ।
समाजका रुचि र उद्देश्य धेरै र फरक फरक हुन्छन्।	समुदायका रुचि र उद्देश्य धेरैजसो मिल्दाजुल्दा हुन्छन्।
समाजमा समानता र विविधता दुवै पाइन्छन्।	समुदायमा समानता बढी पाइन्छ।
सबै मानिसबिच “हामी” भन्ने भावना कम हुन्छ।	“हामी” भन्ने भावना बढी हुन्छ।

एउटा उदाहरणबाट यो कुरा सजिलै बुझिन्छ। हाम्रो टोलमा बस्ने मानिस एउटा समुदाय हुन्। देशभरि यस्ता हजारौँ टोल, गाउँ र समुदाय छन्। ती सबै मिलेर ठुलो नेपाली समाज बन्छ। त्यसैले समुदाय समाजकै एउटा अङ्ग हो।

अभ्यास

समाज एकै दिनमा बनेको होइन। हजारौँ वर्षदेखि मानिसले एकअर्कालाई सहयोग गर्दै, मिलेर काम गर्दै र परम्परा बनाउँदै समाज बनाएका हुन्। मानिस केही कारणले सँगै बस्न र समाज बनाउन थाले। ती कारणलाई समाज निर्माणका आधार भनिन्छ। आधार भनेको कुनै कुरा टिकेर बस्ने जग हो, जसरी घर जगमाथि उभिन्छ।

समाज निर्माणका सात आधार

१. सुरक्षा

धेरै पहिले मानिस खानेकुरा खोज्दै ठाउँ ठाउँ डुल्थे। यस्तो पुरानो समयको समाजलाई आदिम समाज भनिन्छ। त्यति बेला जङ्गली जनावर र शत्रुको डर हुन्थ्यो। एक्लै हुँदा बच्न गाह्रो हुन्थ्यो। त्यसैले मानिस झुन्ड बनाएर बस्न थाले। यसरी झुन्डमा बस्दा बस्दै समाजको विकास भयो।

२. आवश्यकता परिपूर्ति

मानिसका धेरै आवश्यकता अर्थात् नभई नहुने कुरा हुन्छन्, जस्तै: खाना, लुगा, घर, सुरक्षा र शिक्षा। यी सबै एक जनाले मात्र पूरा गर्न सकिँदैन। धेरै जना मिलेर लाग्नुपर्छ। आवश्यकता पूरा गर्न मानिस मिलेर बस्न थाले। त्यसैले आवश्यकता परिपूर्ति समाज निर्माणको आधार बन्यो।

३. सामूहिक कार्य

धेरै मानिस मिलेर साझा उद्देश्य पूरा गर्न गरिने कामलाई सामूहिक कार्य भनिन्छ। बाटो बनाउँदा, पुल हाल्दा वा चाडपर्व मनाउँदा मानिस भेला हुन्छन् र एकअर्कालाई सघाउँछन्। यस्ता सामूहिक कामबाट पनि समाजको जग बलियो भएको छ।

४. जिम्मेवारी

समाजमा सबै काम एउटै मानिसले गर्न सक्दैन। त्यसैले काम बाँडिएको हुन्छ। कसैले लुगा सिलाउँछन्, कसैले जुत्ता बनाउँछन्, कसैले फलामका औजार बनाउँछन्, कसैले खेती गर्छन्। यसरी आफ्नो भागको काम गर्नुलाई जिम्मेवारी भनिन्छ। फरक फरक पेसा गर्ने मानिस एकअर्कामा भर पर्छन्। त्यसैले उनीहरू एउटै ठाउँमा बस्छन्। सँगै बस्दा उनीहरूको भाषा, संस्कृति र रहनसहनमा पनि धेरै कुरा मिल्दै जान्छन्। यसरी जिम्मेवारी पनि समाज निर्माणको आधार हो।

५. सहयोग र सद्भाव

समाज टिक्न सदस्यहरूबिच आपसी सहयोग चाहिन्छ। सद्भाव भनेको अरूप्रति राम्रो भावना राख्नु र अरूको भावनाको कदर गर्नु हो। सहयोग र सद्भाव भएमा मानिसलाई साझा उद्देश्य पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।

६. सामाजिक परम्परा र संस्कार

पहिलेदेखि चलिआएका रीतिथिति र चालचलनलाई परम्परा भनिन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने न्वारन, पास्नी, विवाह जस्ता विधिलाई संस्कार भनिन्छ। मानिस बाँच्ने क्रममै यस्ता परम्परा र संस्कार बनेका हुन्। यिनबाट समाजका आवश्यकता पूरा हुन्छन् र मानिस एकअर्कासँग जोडिन्छन्। त्यसैले यी समाज निर्माणका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।

७. रुचि

रुचि भनेको मन पर्ने कुरा हो। एउटै कुरा मन पराउने मानिस एक ठाउँमा भेला हुन थाले। उनीहरूले विचार र व्यवहार साटासाट गर्न थाले। यसरी समूहमा बस्ने र अन्तरक्रिया गर्ने क्रममा पनि समाजको विकास भयो।

माथिका सबै कुराबाट मानिसलाई सँगै बस्ने वातावरण बन्यो। त्यसैले यिनलाई समाज निर्माणका आधार मानिन्छ।

अभ्यास

नेपालमा सरकार तीन तहमा छ: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह। सङ्घीय सरकार सिङ्गो देशका लागि काम गर्छ। सात प्रदेश सरकारले आफ्नो प्रदेशमा काम गर्छन्। हामीलाई सबैभन्दा नजिक भने स्थानीय तह हुन्छ। यसलाई स्थानीय सरकार पनि भनिन्छ। स्थानीय तह दुई किसिमका हुन्छन्: गाउँपालिका र नगरपालिका। यस पाठमा गाउँपालिकाबारे पढिन्छ।

गाउँसभा

गाउँपालिकाको व्यवस्थापिकालाई गाउँसभा भनिन्छ। व्यवस्थापिका भनेको कानुन बनाउने निकाय हो। गाउँसभाले गाउँपालिकाका लागि कानुन बनाउँछ र बजेट पास गर्छ। डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकाको गाउँसभा यसरी बनेको छ:

गाउँसभामा को को हुन्छन्	सङ्ख्या
गाउँपालिकाका अध्यक्ष	१
गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष	१
हरेक वडाबाट निर्वाचित वडाध्यक्ष	६
हरेक वडाबाट निर्वाचित चार चार जना वडा सदस्य (कम्तीमा दुई जना महिला, तीमध्ये एक जना दलित महिला)	२४
गाउँसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य	२
जम्मा	३४

गाउँसभाका सदस्यको सङ्ख्या वडाको सङ्ख्यामा भर पर्छ। हरेक वडाबाट पाँच जना (एक वडाध्यक्ष र चार सदस्य) आउँछन्। त्यसैले धेरै वडा भएको गाउँपालिकाको गाउँसभा ठुलो हुन्छ।

गाउँ कार्यपालिका

गाउँपालिकाको काम दिनहुँ चलाउने निकायलाई गाउँ कार्यपालिका भनिन्छ। कार्यपालिका भनेको कानुन लागु गर्ने र सेवा दिने निकाय हो। यसको प्रमुख गाउँपालिकाका अध्यक्ष हुन्छन्। डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकाको गाउँ कार्यपालिका यसरी बनेको छ:

गाउँ कार्यपालिकामा को को हुन्छन्	सङ्ख्या
गाउँपालिकाका अध्यक्ष	१
गाउँपालिकाका उपाध्यक्ष	१
हरेक वडाका वडाध्यक्ष	६
गाउँसभाले आफ्ना सदस्यमध्येबाट निर्वाचित गरेका महिला सदस्य	४
गाउँसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य	२
जम्मा	१४

गाउँ कार्यपालिकाका सबै सदस्य गाउँसभामा पनि हुन्छन्। गाउँसभा ठुलो छ, कार्यपालिका त्यसैभित्रको सानो समूह हो। अध्यक्ष, उपाध्यक्ष र वडाका प्रतिनिधिको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ।

गाउँपालिकाले दिने सेवा

गाउँपालिकाले स्थानीय जनताका लागि यी सेवा र सुविधा दिन्छ:

• क.स्थानीय जनतालाई चाहिने सेवाको व्यवस्था गर्छ, जस्तै: जन्म, मृत्यु र विवाहको दर्ता अर्थात् व्यक्तिगत घटना दर्ता।
• ख.गाउँका सडक, खानेपानी, सिँचाइ जस्ता स्थानीय विकास आयोजना चलाउँछ।
• ग.स्थानीय एफ.एम. रेडियो चलाउने अनुमति र व्यवस्था गर्छ।
• घ.गाउँका मानिस, घर, जग्गा र सेवाको तथ्याङ्क तथा अभिलेख (लिखित विवरण) राख्छ।
• ङ.सम्पत्ति कर, मालपोत जस्ता स्थानीय कर उठाउँछ।
• च.सहकारीको रेखदेख गर्छ। मिलेर बचत र व्यवसाय गर्ने संस्थालाई सहकारी भनिन्छ।
• छ.आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ तथा सामाजिक सुरक्षाको काम गर्छ, जस्तै: ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई भत्ता बाँड्छ।

अभ्यास

सहर अर्थात् सहरी क्षेत्रमा रहेको स्थानीय तहलाई नगरपालिका भनिन्छ। जनसङ्ख्या, भौगोलिक अवस्था र सहरी सुविधा (बाटो, बजार, खानेपानी, बिजुली आदि) हेरेर नगरपालिका बनाइन्छ। नगरपालिकामा ९ देखि ३५ ओटासम्म वडा हुन्छन्।

जनसङ्ख्या, आम्दानी र सुविधाका आधारमा नगरपालिका तीन किसिमका छन्:

किसिम	सङ्ख्या
महानगरपालिका (सबैभन्दा ठुला सहर)	६
उपमहानगरपालिका	११
नगरपालिका	२७६
जम्मा	२९३

काठमाडौँ, ललितपुर, भरतपुर, पोखरा, विराटनगर र वीरगन्ज नेपालका छओटा महानगरपालिका हुन्। गाउँपालिका र यी सबै मिलाएर नेपालमा जम्मा ७५३ स्थानीय तह छन्।

हरेक नगरपालिकामा नगरसभा, नगर कार्यपालिका र न्यायिक समिति हुन्छन्। गाउँपालिकामा पनि यी तीनै हुन्छन्।

नगरसभा

नगरपालिकाको व्यवस्थापिकालाई नगरसभा भनिन्छ। यसमा यी सदस्य हुन्छन्:

• क.नगरपालिकाका प्रमुख (१ जना)
• ख.नगरपालिकाका उपप्रमुख (१ जना)
• ग.हरेक वडाबाट निर्वाचित वडाध्यक्ष (जति वडा, त्यति जना)
• घ.हरेक वडाबाट निर्वाचित चार चार जना वडा सदस्य (कम्तीमा दुई जना महिला, तीमध्ये एक जना दलित महिला)
• ङ.नगरसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य (३ जना)

नगर कार्यपालिका

नगरपालिकाको काम दिनहुँ चलाउने निकायलाई नगर कार्यपालिका भनिन्छ। यसका प्रमुख नगरपालिकाका प्रमुख हुन्छन्। नगरपालिकाका प्रमुखलाई बोलीचालीमा मेयर पनि भनिन्छ। नगर कार्यपालिकामा यी सदस्य हुन्छन्:

• क.प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका प्रमुख (१ जना)
• ख.प्रत्यक्ष निर्वाचित नगरपालिकाका उपप्रमुख (१ जना)
• ग.हरेक वडाका वडाध्यक्ष (जति वडा, त्यति जना)
• घ.नगरसभाले आफ्ना सदस्यमध्येबाट निर्वाचित गरेका महिला सदस्य (५ जना)
• ङ.नगरसभाले दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट निर्वाचित गरेका सदस्य (३ जना)

प्रत्यक्ष निर्वाचित भनेको जनताले सिधै मत दिएर चुनेको भन्ने हो। उदाहरणका लागि १० वडा भएको नगरपालिकाको नगरसभामा १ + १ + १० + ४० + ३ = ५५ जना र नगर कार्यपालिकामा १ + १ + १० + ५ + ३ = २० जना हुन्छन्। पाठ ३ को चलाएर हेर्ने चित्रमा “नगरपालिका” छानेर अरू सङ्ख्या पनि हेर्न सकिन्छ।

न्यायिक समिति

सानातिना झगडा मिलाउन हरेक गाउँपालिका र नगरपालिकामा तीन सदस्यको न्यायिक समिति हुन्छ। यसको संयोजक अर्थात् अगुवा गाउँपालिकामा उपाध्यक्ष र नगरपालिकामा उपप्रमुख हुन्छन्। बाँकी दुई सदस्य गाउँसभा वा नगरसभाले आफ्ना सदस्यमध्येबाट चुन्छ। सँधियारबिचको सिमाना, पानीको कुलो वा ज्याला नदिएको जस्ता साना विवाद यसले मेलमिलापबाट मिलाउँछ। यसले गर्दा सानो कुराका लागि जिल्ला अदालत धाउनुपर्दैन।

नगरपालिकाले दिने सेवा सुविधा

• क.स्थानीय सडक बनाउने र मर्मत गर्ने
• ख.स्थानीय खानेपानी, साना जलविद्युत् र वैकल्पिक ऊर्जाको काम गर्ने
• ग.स्थानीय एफ.एम. रेडियोको व्यवस्था गर्ने
• घ.तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने र अभिलेख राख्ने
• ङ.सम्पत्ति कर, घरजग्गा रजिस्ट्रेसन शुल्क, सवारीसाधन कर जस्ता स्थानीय कर उठाउने
• च.मालपोत अर्थात् जग्गाको वार्षिक कर उठाउने
• छ.आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाको काम गर्ने
• ज.कृषि र पशुपालनमा सहयोग र सल्लाह दिने

अभ्यास

मानिसको जीवनलाई सजिलो र राम्रो बनाउन गरिने कामलाई विकास कार्य भनिन्छ, जस्तै: सडक, पुल, धारा, विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी बनाउनु। स्थानीय तहले गरेका विकास कार्य जोडिँदा सिङ्गो देशको विकास हुन्छ। गाउँपालिका र नगरपालिकाले यस्ता काम गर्छन्:

• क.विकास निर्माण: सडक, खानेपानी, सिँचाइ जस्ता संरचना बनाउँछन्।
• ख.वन र वातावरण: वनजङ्गल जोगाउँछन्, फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइका काम गर्छन्।
• ग.विपत् व्यवस्थापन: बाढी, पहिरो, भूकम्प जस्ता विपत्बाट बच्न जनतालाई जानकारी दिन्छन् र राहतको व्यवस्था गर्छन्।
• घ.भूकम्प प्रतिरोधी घर: भूकम्पमा सजिलै नभत्किने गरी घर बनाउन लगाउँछन्। घरको नक्सा पास गर्दा यो कुरा जाँचिन्छ।
• ङ.न्याय: सानातिना विवाद उपाध्यक्ष वा उपप्रमुखको संयोजकत्वमा रहेको न्यायिक समितिले मिलाउँछ। साना झगडा लिएर अदालत धाउनुपर्ने चलन घटेको छ।
• च.शान्ति सुव्यवस्था: आवश्यक परे गाउँ प्रहरी वा नगर प्रहरी परिचालन गर्न सक्छन्।
• छ.आर्थिक विकास: सहकारी संस्थाको व्यवस्था र रेखदेख गर्छन्।
• ज.सहभागिता: कुन योजना बनाउने भनेर छान्दा सबै जातजाति र समुदायलाई सहभागी गराउँछन्।
• झ.शिक्षा: औपचारिक र अनौपचारिक शिक्षा चलाउँछन्। आधारभूत र माध्यमिक शिक्षाको अनुगमन र व्यवस्थापनको जिम्मा पनि स्थानीय तहकै हो। सबै बालबालिका विद्यालय पठाउन अभिभावकलाई प्रेरित गर्छन् र सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तर सुधार्न लाग्छन्।
• ञ.सार्वजनिक जग्गा: सबैको साझा जग्गा, पाटीपौवा र चौर अतिक्रमण हुन नदिई जोगाउँछन्।
• ट.बजार अनुगमन: पसल र बजारको जाँच गर्छन् र नियमविपरीत काम गर्नेलाई कारबाही गर्छन्।

अभ्यास

विकास भनेको सकारात्मक अर्थात् राम्रोतर्फको परिवर्तन हो। कुनै पनि काम गर्न चाहिने साधन र स्रोतलाई पूर्वाधार भनिन्छ। घर बनाउन पहिले जग चाहिएजस्तै विकासका लागि पनि पहिले पूर्वाधार चाहिन्छ। विकासका काम अघि बढाउन चाहिने यस्ता स्रोतसाधनलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, यातायात, खानेपानी र बिजुली विकासका मुख्य पूर्वाधार हुन्।

देशको विकासमा पूर्वाधार किन महत्त्वपूर्ण छ? काउले गाउँको उदाहरण हेरौँ।

दश वर्षअगि काउले गाउँमा बिजुली थिएन। गाडी चढ्न एक दिन हिँड्नुपर्थ्यो। गाउँमा खानेपानीको अभाव थियो। पानी लिन मानिस रातभरि टाढाको कुवा धाउनुपर्थ्यो। गाउँमा स्वास्थ्य संस्था थिएन। विद्यालय प्राथमिक तहसम्म मात्र थियो, त्यसैले कक्षा ६ पढ्न दुई घण्टा हिँडेर जानुपर्थ्यो।
अहिले गाउँको अवस्था फेरिएको छ। लघु जलविद्युत्बाट गाउँ उज्यालो भएको छ। खोलाको पानीबाट थोरै बिजुली निकाल्ने सानो आयोजनालाई लघु जलविद्युत् भनिन्छ। गाउँसम्म सडक बनेको छ र सहरबाट नियमित बस आउँछ। तल नदीबाट लिफ्ट प्रविधिद्वारा पानी तानेर धारामा खानेपानी वितरण गरिएको छ। पम्पबाट पानी माथि तान्ने तरिकालाई लिफ्ट प्रविधि भनिन्छ। बिरामी हुँदा नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा उपचार पाइन्छ। विद्यालय माध्यमिक तहमा पुगेको छ, अब गाउँमै कक्षा १२ सम्म पढ्न पाइन्छ। स्थानीय बजारमा सबै सामान पाइन्छन्। नेपाल टेलिकमले काउले डाँडामा टावर राखेको छ। अब देशविदेशका आफन्तसँग कुरा गर्न सजिलो भएको छ।

पूर्वाधारको महत्त्व

पूर्वाधार बनेपछि यस्ता फाइदा हुन्छन्:

• क.विकास निर्माणका काममा सहयोग पुग्छ। सडक भएपछि विद्यालय र अस्पताल बनाउने सामान पनि सजिलै ल्याउन सकिन्छ।
• ख.स्थानीय स्रोतसाधनको उपयोग हुन्छ, जस्तै: गाउँकै खोलाबाट बिजुली निकालिन्छ।
• ग.जनचेतना अर्थात् मानिसको बुझाइ र सचेतना बढ्छ। विद्यालय, रेडियो र इन्टरनेटबाट नयाँ कुरा थाहा हुन्छन्।
• घ.स्थानीय उत्पादनको बजार फैलिन्छ। किसानले तरकारी र फलफूल सहरसम्म पुर्‍याएर बेच्न सक्छन्।
• ङ.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• च.कृषिमा आधुनिक प्रविधि प्रयोग गर्न सकिन्छ, जस्तै: बिजुलीबाट सिँचाइ।

पूर्वाधार विकासका बाधा

हाम्रो देशमा पूर्वाधारको विकास सोचेजस्तो भएको छैन। अहिले पनि धेरै ठाउँमा विकासमा समस्या छन्। यसका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• क.भएका स्रोतसाधनको राम्रो उपयोग नहुनु
• ख.बाढी, पहिरो र भूकम्प जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट बनिसकेका पूर्वाधारमा बारम्बार क्षति पुग्नु
• ग.अग्ला हिमाल, भिराला पहाड र ठुला नदी भएको भौगोलिक जटिलताका कारण सडक र पुल बनाउन गाह्रो र महँगो हुनु
• घ.जनचेतनाको कमी हुनु
• ङ.विकासका काममा जनताको सहभागिता कम हुनु
• च.दक्ष जनशक्ति अर्थात् काम जानेका सिपालु मानिसको कमी हुनु
• छ.प्रविधि र पुँजी अर्थात् लगानी गर्ने पैसाको कमी हुनु

अभ्यास