कुनै टोलमा सबै बालबालिका विद्यालय जान्छन्, झगडा परे मिलेर छिनोफानो हुन्छ र कसैलाई जात, लिङ्ग वा अपाङ्गताका कारण हेपिँदैन। अर्को टोलमा भोजभतेरमा ऋण लाग्छ, हल्लाले झगडा बढ्छ र कमजोरलाई शोषण गरिन्छ। यी दुईमध्ये कुन टोलमा बस्न मन लाग्छ?
कक्षा ६ मा सामाजिक समस्या, विकृति र विवाद समाधानबारे पढिएको थियो। यस एकाइमा सभ्य समाज कस्तो हुन्छ र त्यसमा के के बाधा हुन्छन् भन्ने पढिन्छ। फजुल खर्च, लैङ्गिक विभेद र मानव बेचबिखन जस्ता समस्या कसरी रोक्ने भन्ने पनि बुझिन्छ।
त्यसपछि विद्यालय र राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाले समस्या समाधानमा खेल्ने भूमिका हेरिन्छ। अन्त्यमा द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्ने र शान्ति स्थापना गर्ने उपाय सिकिन्छ।
पाठ १: सभ्य समाज
कक्षामा शिक्षक र विद्यार्थीबिच सभ्य समाजबारे छलफल भयो। छलफलका मुख्य कुरा यस्ता थिए:
अजय:सर, समाजबारे त अघिल्ला कक्षामा पढियो। आज सभ्य समाज भनेको के हो, बताइदिनुहोस् न।
शिक्षक:अनुशासित, शिक्षित र प्रगतिको बाटोमा अघि बढ्दै गरेको समाज सभ्य समाज हो। यहाँका मानिसमा मानवीय गुण र असल आचरण हुन्छ। यस्तो समाजमा सामाजिक विकृति र समस्या कम हुन्छन्। समस्या आए समाधान गर्ने सामाजिक पद्धति, अर्थात् व्यवस्थित तरिका पनि बनेको हुन्छ। सभ्य समाज असल संस्कार भएको र एकअर्कालाई सहयोग गर्ने समाज हो।
अजय:सभ्य समाज बनाउन केले केले बाधा पुर्याउँछन् त?
शिक्षक:असमानता, निरक्षरता, सामाजिक विभेद र शोषण जस्ता सामाजिक समस्याले बाधा पुर्याउँछन्।
विमल:असमानताले कसरी बाधा पुर्याउँछ, सर?
शिक्षक:समाजमा कसैसँग अवसर, पहुँच र शक्ति हुन्छ, कसैसँग हुँदैन। यो फरकले उनीहरूबिच बेमेल, अर्थात् नमिल्ने अवस्था बनाउँछ। पछि परेको व्यक्तिलाई आफूमाथि अन्याय भएको महसुस हुन्छ। यसैबाट झगडा, अपराध र विकृति बढ्न सक्छन्। त्यसैले साथी र परिवारका सदस्यसहित सबैप्रति समभाव र सम्मान देखाउनुपर्छ।
विवेक:मलाई त निरक्षरता पनि बाधक जस्तो लाग्छ, सर।
शिक्षक:ठिक भन्नुभयो। निरक्षरताले चेतना बढ्न दिँदैन। चेतना कम हुँदा कुसंस्कार, अर्थात् नराम्रो चलन र अन्धविश्वास छुट्याउन गाह्रो हुन्छ। मानिस अन्धविश्वास र कुरीति नै पछ्याइरहन्छन्।
रञ्जन:सामाजिक विभेद र शोषण पनि बाधक हुन्, होइन र?
शिक्षक:अवश्य हुन्। जात, भाषा, लिङ्ग वा अपाङ्गताका आधारमा विभेद हुने समाज सभ्य हुन सक्दैन। धनीले गरिबलाई, मालिकले मजदुरलाई र शक्ति हुनेले नहुनेलाई शोषण गर्नु, अर्थात् अर्काको श्रम र अधिकार अन्यायपूर्वक खानु सभ्य समाजमा कल्पना पनि गर्न सकिँदैन।
विनिसा:समाजमा भएका सामाजिक समस्या र विकृति पनि त बाधक हुन्छन् नि?
शिक्षक:हो। तिनले झगडा, बेमेल, विभेद र शोषणको वातावरण बनाउँछन्। त्यसैले यी सभ्य समाज निर्माणका चुनौती हुन्।
विद्यार्थीहरू:आज धेरै नयाँ कुरा थाहा भयो। धन्यवाद, सर।
सामाजिक भेदभाव
जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, धन, क्षेत्र वा अपाङ्गताका आधारमा कसैलाई फरक र अपमानजनक व्यवहार गर्नुलाई सामाजिक भेदभाव वा सामाजिक विभेद भनिन्छ। “तिमी फलानो जातको हौ, यो धारामा पानी नभर”, “छोरी भएर किन पढ्नुपर्यो?” भन्नु यसका उदाहरण हुन्।
भेदभाव गर्नु हुँदैन, किनकि सबै मानिस बराबर हुन्। नेपालको संविधानले पनि जात, लिङ्ग, धर्म, भाषा वा अपाङ्गताका आधारमा भेदभाव गर्न नपाइने समानताको हक दिएको छ। भेदभावमा परेको व्यक्तिको आत्मसम्मानमा चोट पुग्छ र प्रतिभा खेर जान्छ। समाज दुई भागमा बाँडिन्छ र झगडा बढ्छ।
सभ्य समाजको पहिचान कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सभ्य समाज भनेको के हो?
उत्तर
सभ्य समाज निर्माणका बाधाहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक भेदभाव भनेको के हो?
उत्तर
सामाजिक भेदभाव किन गर्नुहुँदैन, आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
सभ्य समाज निर्माणमा सामाजिक समस्या र विकृति कसरी बाधक हुन्छन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: सामाजिक विकृति र समस्या समाधान
वरपिपल टोल सुधार संस्थाका निर्णय
वरपिपल टोल सुधार संस्थाले फजुल खर्च नियन्त्रण र लैङ्गिक विभेदविरुद्ध चेतना जगाउने कार्यक्रम चलाउँदै आएको छ। आफ्नो स्थापना दिवसमा संस्थाले टोलमा सामाजिक सुधारका केही निर्णय सार्वजनिक गर्यो।
तिजअघि टोलमा हुने दर खाने भोजभतेर नियन्त्रण गर्ने निर्णय भयो। विवाह, व्रतबन्ध, अर्घो, छेवर, घेवा, बेलविवाह जस्ता धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवमा फजुल खर्च नगर्ने प्रतिबद्धता सदस्यहरूले जनाए। तिहारमा देउसीभैलो खेल्दा, दसैँमा दक्षिणा दिँदा र क्रिसमसमा उपहार दिँदा पनि धेरै खर्च नगर्ने निर्णय भयो।
संस्थाकी अध्यक्ष अभिसरा घर्तीको भनाइ छ: अरूको देखासिकी नगरी आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार काम गर्नुपर्छ। सानो उत्सवका लागि पनि पार्टी प्यालेस नै जानुपर्ने चलन हटाउनुपर्छ। “सादा जीवन, उच्च विचार” अपनाउनेलाई सम्मान गर्नुपर्छ। विलासिताका सामानभन्दा आवश्यक सामान प्रयोग गर्नुपर्छ।
छोरा र छोरीलाई पोषण, शिक्षा, स्वास्थ्य र सहभागितामा समान अवसर दिनुपर्ने नियम पनि संस्थाले बनाएको छ। लैङ्गिक विभेद गर्नेलाई संस्थाको सदस्यता दिइँदैन र संस्थाबाट कुनै सहयोग पनि गरिँदैन।
टोलमा मद्यपान नियन्त्रणमा थप कडाइ गर्ने निर्णय भयो। घरेलु तथा लैङ्गिक हिंसा गर्नेविरुद्ध सबै मिलेर आवाज उठाउने र उनीहरूलाई कानुनको दायरामा ल्याउन सहयोग गर्ने निर्णय पनि भयो। लैङ्गिक हिंसासम्बन्धी परामर्श सेवा र बहस पैरवी, अर्थात् कुनै कुराका पक्षमा आवाज उठाउने काम पनि समय समयमा चलाउने भइयो।
यस्ता निर्णयको सम्मान गर्नुपर्छ। हाम्रा टोल र समुदायमा पनि यस्तै निर्णय गरेर लागु गर्न सकिन्छ।
फजुल खर्च
आवश्यकताभन्दा बढी वा बिनाकामको खर्चलाई फजुल खर्च भनिन्छ। अरूले ठुलो भोज गरे भनेर ऋण काढेर आफू पनि ठुलो भोज गर्नु फजुल खर्च हो। सानो जन्मदिनका लागि पार्टी प्यालेस भाडामा लिनु र देखाउनका लागि महँगो लुगा र गहना किन्नु पनि यस्तै हुन्।
यसको मुख्य कारण देखासिकी हो, अर्थात् अरूले गरेको देखेर नसोची त्यस्तै गर्ने बानी। फजुल खर्चले परिवारलाई ऋणमा डुबाउँछ। बालबालिकाको पढाइ र स्वास्थ्यका लागि चाहिने पैसा सकिन्छ। “उसले यति गर्यो, मैले पनि गर्नैपर्छ” भन्ने प्रतिस्पर्धा बढ्छ र गरिब परिवार झन् पछि पर्छन्।
लैङ्गिक विभेद
छोरा वा छोरी भएकै कारण खाना, पढाइ, स्वास्थ्य, काम, सम्पत्ति वा निर्णयमा फरक व्यवहार गर्नुलाई लैङ्गिक विभेद भनिन्छ। छोरालाई निजी विद्यालय र छोरीलाई सामुदायिक विद्यालय पठाउनु, छोरीलाई मात्र घरको काममा लगाउनु र महिलाको राय नसोधी परिवारको निर्णय गर्नु यसका उदाहरण हुन्।
लैङ्गिक विभेद गर्नु हुँदैन। छोरा र छोरीको क्षमता बराबर हुन्छ। विभेदले छोरी र महिलाको प्रतिभा खेर जान्छ र आत्मविश्वास घट्छ। आधा जनसङ्ख्या पछि परे देश पनि पछि पर्छ। संविधानले महिलाको हक र समानताको हक दिएको छ।
मानव बेचबिखन
मानिसलाई ढाँटेर, फकाएर, डर देखाएर वा जबरजस्ती गरी बेच्नु, किन्नु वा शोषण गर्न एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लैजानुलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ। नेपालमा यसलाई “मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४” ले गम्भीर अपराध मानेको छ।
मानव बेचबिखनअन्तर्गत यस्ता काम पर्छन्:
- क.मानिसलाई पैसा वा अरू फाइदाका लागि बेच्ने वा किन्ने
- ख.राम्रो काम र तलबको लोभ देखाएर स्वदेश वा विदेशमा लगी जोखिमपूर्ण काममा लगाउने
- ग.बालबालिकालाई घरेलु कामदार, सर्कस वा अरू बालश्रममा लगाउने
- घ.जबरजस्ती यौन शोषणमा लगाउने
- ङ.मिर्गौला जस्ता शरीरका अङ्ग झिक्न वा बेच्न लगाउने
यसको मुख्य कारण गरिबी, अशिक्षा, बेरोजगारी र सजिलै पैसा कमाउने लोभ हुन्। दलालले प्रायः गाउँका सोझासाझा मानिसलाई निशाना बनाउँछन्।
तलकामध्ये कुन काम फजुल खर्च होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
मानव बेचबिखन भन्नाले के बुझिन्छ, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
मानव बेचबिखनअन्तर्गत के के पर्छन्?
उत्तर
मानव बेचबिखन नियन्त्रणका उपायहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
फजुल खर्च भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँ फजुल खर्च कम गर्न के के गर्नुहुन्छ, सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
लैङ्गिक विभेद भनेको के हो र किन गर्नुहुँदैन?
उत्तर
पाठ ३: सामाजिक विकृति र समस्याबाट बच्ने उपाय
शैलेश्वरी र उनका साथीहरूले सामाजिक विकृति र तिनबाट बच्ने उपायलाई कक्षामा गीतमार्फत प्रस्तुत गरे। उनीहरूको गीत यस्तो थियो:
सामाजिक विकृतिलाई हटाउनुपर्छ
देखासिकी बानी डाँडा कटाउनुपर्छ
आफ्नो अवस्थालाई सधैँ गर्नुपर्छ ख्याल
फजुल खर्च गर्दा साथी हुन्छ है बेहाल
भेदभाव गर्नुहुन्न, गर्नुहुन्न हेला
समान व्यवहार गर्नुपर्छ, जुनसुकै बेला
हाम्रा संस्कार संस्कृतिलाई जोगाउनु राम्रो
संस्कारले दिन्छन् सधैँ पहिचान हाम्रो
आयातित संस्कृतिले समाज तल पर्छ
पहिचान हराएर शिर निहुरिन्छ
शिक्षा, तालिम, रोजगारी दिँदै जानुपर्छ
पछि परेका वर्ग यसले सधैँ माथि पार्छ
चेतनाको दियो बालौँ, सचेत बनौँ आज
कर्तव्यको पालन गरौँ साथीभाइको माझ
कानुन माने समस्या त घट्दै जाने रैछ
विकृति र विसङ्गति हट्दै जाने रैछ
गीतले भनेका उपाय
गीतका हरेक दुई हरफमा सामाजिक विकृतिबाट बच्ने एउटा उपाय छ:
- क.देखासिकी छोड्ने: अरूको गलत बानी, फेसन र चलनको नक्कल नगर्ने।
- ख.आफ्नो अवस्थाअनुसार खर्च गर्ने: फजुल खर्च गर्दा ऋण लाग्छ र परिवार बेहाल हुन्छ।
- ग.भेदभाव र हेला नगर्ने: सबैलाई जुनसुकै बेला समान व्यवहार गर्ने।
- घ.असल संस्कार र संस्कृति जोगाउने: यसले हाम्रो पहिचान दिन्छ।
- ङ.आयातित संस्कृतिको अन्धो नक्कल नगर्ने: आयातित, अर्थात् बाहिरबाट भित्रिएका चलनको अन्धो नक्कलले आफ्नो पहिचान हराउँछ। अरू संस्कृतिका असल कुरा सिक्नु भने नराम्रो होइन।
- च.शिक्षा, तालिम र रोजगारी दिने: यसले पछि परेका वर्गलाई माथि उठाउँछ।
- छ.चेतना फैलाउने: सचेत मानिसले अन्धविश्वास र कुरीति चिन्छ।
- ज.कर्तव्य पालना गर्ने: हरेकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने।
- झ.कानुन मान्ने: कानुनको पालनाले समस्या र विसङ्गति, अर्थात् नमिल्दा र बेठिक कुरा घट्छन्।
“कानुन माने समस्या त घट्दै जाने रैछ” भन्ने हरफले कुन उपाय बताउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामाजिक समस्या र विकृति समाधानका कुनै दुई उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
अरूको गलत बानी व्यवहार र चलनको देखासिकी गर्ने बानीलाई हामीले किन हटाउनुपर्छ, कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
शिक्षा र चेतनाले सामाजिक विकृति र समस्या समाधानमा कसरी मदत गर्छ, आफ्ना तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
कानुनको पालनाले सामाजिक समस्या निराकरणमा कसरी मदत पुग्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: सामाजिक समस्या समाधानमा सङ्घसंस्थाको भूमिका
सामाजिक समस्या समाधान गर्न धेरै निकाय लागेका हुन्छन्। विद्यालय यसको एउटा जिम्मेवार निकाय हो। सरकारी निकाय, गैरसरकारी संस्था र राष्ट्रिय स्तरका सामाजिक सङ्घसंस्था पनि यसमा काम गर्छन्।
क. विद्यालयको भूमिका
विद्यालय शिक्षाको केन्द्र हो। व्यक्तिको चरित्र, अर्थात् स्वभाव र आचरण बनाउन विद्यालयको ठुलो भूमिका हुन्छ। विद्यालयले यस्ता असल शिक्षा दिन्छ:
- क.स्वावलम्बन, अर्थात् आफ्नो काम आफैँ गर्ने बानी
- ख.अनुशासनमा रहने बानी
- ग.लागुपदार्थ, मद्यपान र धूमपान जस्ता कुलत, अर्थात् नराम्रो लतविरुद्ध सचेतना
- घ.आफ्नो परम्परा र रीतिस्थितिको ज्ञान
- ङ.खर्चिलो रहनसहनले समाजमा पार्ने असरप्रति सजगता
विद्यालयका अतिरिक्त क्रियाकलाप र रचनात्मक काममा सबै सँगै भाग लिन्छन्। यसबाट मेलमिलापको भावना बढ्छ। आपसी छलफलबाट सामूहिक काम गर्ने बानी बस्छ। सबै बराबर हुन् भन्ने भावना बढ्दा विकृति फैलन पाउँदैन।
विद्यालयले र्याली, वक्तृत्वकला प्रतियोगिता, सडक नाटक, गीत र कविताबाट पनि विद्यार्थी र समुदायलाई सचेत बनाउँछ। विद्यालय समाजको सभ्यता विकास गर्ने अग्रणी संस्था हो। शिक्षक र विद्यार्थीको आनीबानी र अनुशासन अनुकरणीय, अर्थात् अरूले सिक्न लायक भए समाजमा राम्रो प्रभाव पर्छ।
ख. राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको भूमिका
राष्ट्रिय स्तरमा काम गर्ने धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक सङ्घसंस्थाको पनि ठुलो भूमिका हुन्छ। यिनको गुठी, मठ, मन्दिर, चैत्य, गुम्बा, विहार, मस्जिद र क्लबसँग सिधा सम्बन्ध हुन्छ। यी संस्था सेवाको भावनाले काम गर्छन्।
पेसागत सङ्घसङ्गठनले गरिबी घटाउन, शिक्षा फैलाउन र जनसङ्ख्या नियन्त्रण जस्ता काममा सहयोग गर्छन्। यिनले विकृति हटाउन चेतना र सन्देश दिने कार्यक्रम चलाउँछन्।
सरकारी निकायको भूमिका यस्तो छ:
- क.सरकारका केन्द्रीय निकाय: सामाजिक समस्या समाधान गर्न नीति र कानुन बनाउँछन्।
- ख.नेपाल प्रहरी र अदालत: कानुन लागु गराउँछन् र पीडितलाई न्याय दिन्छन्।
- ग.न्यायिक समिति: हरेक गाउँपालिका र नगरपालिकाको न्यायिक समितिले स्थानीय विवाद स्थानीय स्तरमै मिलाउँछ।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटी र नेपाल स्काउट जस्ता राष्ट्रिय संस्थाले सेवा, सहयोग, स्वयंसेवा, अर्थात् पारिश्रमिक नलिई गरिने सेवा र सचेतनाबाट योगदान दिन्छन्। गैरसरकारी संस्थाले विकृति हटाउने कार्यक्रम चलाउँछन्। आवश्यक परे सुझाव, सल्लाह, स्रोत र साधन दिएर पनि सहयोग गर्छन्।
स्थानीय तहमा साना विवाद स्थानीय स्तरमै मिलाउने निकाय कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
तपाईँको समुदायमा सामाजिक समस्या समाधानमा सक्रिय सङ्घसंस्थाहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
“विद्यालय सामाजिक सभ्यताको प्रतीक हो,” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
विद्यालयले कसरी सामाजिक समस्या समाधानमा सहयोग पुर्याउँछ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक समस्या समाधानमा संलग्न राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाको सूची तयार पारी कुनै एकको भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: द्वन्द्व व्यवस्थापन
व्यक्ति व्यक्ति वा समूह समूहबिच विचार नमिल्दा वा काम गर्दा उत्पन्न हुने विवादको अवस्थालाई द्वन्द्व भनिन्छ। सही सूचना आदानप्रदान नहुँदा वा गलत समाचार फैलँदा पनि द्वन्द्व हुन्छ। द्वन्द्वलाई समयमै मिलाउने र फेरि हुन नदिने कामलाई द्वन्द्व व्यवस्थापन भनिन्छ।
क. विद्यालय तथा छरछिमेकमा द्वन्द्व
विद्यालय र छरछिमेकमा कहिलेकाहीँ द्वन्द्व हुन सक्छ। हरेक द्वन्द्वको कुनै न कुनै कारण हुन्छ। कारण समयमै चिनेर द्वन्द्व व्यवस्थापन गरिएन भने यसले नराम्रो असर पार्छ। विद्यालय तथा छरछिमेकमा हुने द्वन्द्वका कारण यस्ता छन्:
- क.वास्तविकता थाहा नपाई गलत सूचना वा सन्देश फैलनु
- ख.विद्यालय वा छरछिमेकमा कुनै विषयमा विवाद हुनु
- ग.एकले अर्कोलाई सम्मान नगर्नु वा हेप्न खोज्नु
- घ.सूचना पुग्न नसक्नु वा गलत बुझाइ हुनु
- ङ.स्वार्थ बाझिनु, अर्थात् दुवैले एउटै कुरा आफ्नो पक्षमा चाहनु
- च.जिम्मेवारी पूरा नगर्नु
- छ.पक्षपातपूर्ण व्यवहार गर्नु
- ज.बल प्रयोग गर्नु
- झ.सामाजिक असमानता कायम रहनु
- ञ.सकारात्मक सोचको कमी हुनु
- ट.असल राजनीतिक संस्कारको विकास नहुनु
- ठ.कानुनको पालना नहुनु
विद्यालयको खेलमैदानमा दुई कक्षाका विद्यार्थी एकै समयमा फुटबल खेल्न चाहन्छन् र झगडा पर्छ। यो द्वन्द्वको मुख्य कारण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. द्वन्द्व व्यवस्थापनका उपाय
द्वन्द्व धेरै तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। यसमा मध्यस्थकर्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। मध्यस्थकर्ता भनेको कसैको पक्ष नलिई दुवै पक्षलाई मिलाउने तेस्रो व्यक्ति हो। द्वन्द्वरत पक्ष, अर्थात् द्वन्द्वमा परेका पक्षलाई मिलाउन यी उपाय अपनाइन्छन्:
- क.द्वन्द्वरत पक्षहरूका विचार र कुरा सुन्ने
- ख.नबुझेका र अस्पष्ट कुरा सल्लाह, छलफल र आपसी सहमतिबाट टुङ्गो लगाउने
- ग.मध्यस्थकर्तामार्फत दुवै पक्षलाई सहमतिमा आउन लगाउने
- घ.दुवै पक्षलाई मान्य हुने गरी सहमतिको आधार तयार गर्ने
- ङ.द्वन्द्वरत पक्षबिच सम्झौता गराउने
- च.पछिसम्म पनि द्वन्द्व हुन नदिने उपाय अपनाउने
क्रियाकलाप
अभ्यास
द्वन्द्व भनेको के हो?
उत्तर
द्वन्द्वका कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
द्वन्द्व समाधानका उपायहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको छिमेक र विद्यालयमा कस्ता द्वन्द्व हुने गरेका छन्, तिनको समाधान कसरी गर्ने गरिएको छ, चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ६: शान्ति स्थापना
शान्तिको अवधारणा
होहल्ला, कोलाहल, अर्थात् धेरै जनाको चर्को हल्ला, त्रास र डर नभएको स्वस्थ मानसिक र शारीरिक अवस्थालाई शान्ति भनिन्छ। कसैले बिनाअवरोध स्वतन्त्र भएर आफ्नो काम गर्न पाउने अवस्था पनि शान्ति हो। मानिसले स्वतन्त्र र आनन्दपूर्वक आफ्ना काम गर्न शान्ति चाहिन्छ।
युद्ध नहुनु मात्र शान्ति होइन। कसैले भोक, डर, भेदभाव वा अन्याय भोगिरहेको छ भने त्यहाँ पूरा शान्ति हुँदैन। तलका अवस्था बने शान्ति स्थापना गर्न सकिन्छ:
- क.आनन्दमा रहन र रमाउन पाउनु
- ख.अरूलाई बाधा नपुर्याई आफूले चाहेका कुरा पूरा गर्न पाउनु
- ग.न्याय पाउनु
- घ.माया र ममता पाउनु
- ङ.आपसमा सम्मान गर्नु
- च.अन्याय, डर, हिंसा, युद्ध वा लडाइँको स्थिति नहुनु
- छ.हिंसाको अवशेष, अर्थात् बाँकी रहेको असर नरहनु
- ज.सामाजिक न्याय कायम रहनु
शान्ति स्थापित हुने व्यवहार
शान्ति स्थापनाका लागि आन्तरिक शान्ति, अर्थात् आफ्नै मनको शान्ति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। तनाव नलिनु, सकारात्मक सोच राख्नु र योग तथा ध्यान गर्नुले आन्तरिक शान्ति दिन्छ। मन शान्त भएको मानिस रिसमा आएर झगडा गर्दैन।
अरूको विचारको सम्मान गर्ने, अरूलाई सहयोग गर्ने र सबैप्रति समभाव राख्ने कामले शान्ति संस्कृति बढाउँछ। शान्ति संस्कृति भनेको झगडाभन्दा कुराकानी र हिंसाभन्दा सहयोग रोज्ने समाजको बानी हो।
सामाजिक न्याय नहुँदा समाजभित्र अप्रत्यक्ष रूपमा, अर्थात् नदेखिने गरी हिंसा बढ्छ। त्यसैले यी व्यवहारले शान्ति स्थापनामा मदत गर्छन्:
- क.आत्मसम्मान गर्ने र अरूलाई पनि सम्मान गर्ने
- ख.पारदर्शी हुने, अर्थात् कुरा नलुकाई खुला रूपमा काम गर्ने
- ग.असल सोच, भाव र व्यवहार राख्ने
- घ.अरूलाई बाधा नपुर्याउने र अरूको आत्मसम्मानमा ठेस नपुर्याउने
- ङ.समाजको अहित हुने काम नगर्ने
- च.समस्या शान्तिपूर्ण तरिकाले समाधान गर्ने
- छ.नम्र बोली र असल व्यवहार गर्ने
विद्यालय: शान्ति क्षेत्र
विद्यालयमा शान्ति स्थापना गर्न भयमुक्त र भेदभावरहित वातावरण बनाउनुपर्छ। विद्यालयका सबै काममा सबैको सहभागिता हुनुपर्छ। हिंसात्मक गतिविधि गर्नु हुँदैन। विद्यालयका नियम र अनुशासन पालना गर्नुपर्छ। बालमैत्री, अर्थात् बालबालिकालाई सजिलो र रमाइलो लाग्ने तरिकाले सिकाइ गराउनुपर्छ। यस्तो वातावरण बनेपछि मात्र विद्यालय शान्ति क्षेत्र बन्छ।
तलकामध्ये कुन कुराले आन्तरिक शान्ति बढाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
शान्ति भनेको के हो?
उत्तर
शान्ति संस्कृति निर्माण गर्न के के गर्नुपर्छ?
उत्तर
“शान्ति स्थापनाका लागि आन्तरिक शान्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छ,” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
विद्यालय शान्ति क्षेत्र आजको आवश्यकता हो, किन?
उत्तर
तपाईँको विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र कायम गर्न के के गरिएको छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।