सामाजिक समस्या र विकृतिहरू

समाजलाई हानि गर्ने र धेरै मानिसलाई असर पार्ने अवस्थालाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। गरिबी, बेरोजगारी र लागुपदार्थ दुर्व्यसन सामाजिक समस्या हुन्। कुनै चलन सुरुमा राम्रो उद्देश्यले चलेको हुन्छ, तर पछि बिग्रिएर हानिकारक बन्छ। यस्तो बिग्रिएको चलन वा व्यवहारलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ। जस्तै: छोरीलाई माया गरेर उपहार दिने चलन बिग्रिएर दाइजो माग्ने चलन बन्यो।

फजुल खर्च र देखासिकी

आफ्नो आम्दानी र आवश्यकता नहेरी गरिने खर्चलाई फजुल खर्च भनिन्छ। अरूले गरेको देखेर आफू पनि त्यस्तै गर्न खोज्ने बानीलाई देखासिकी भनिन्छ। फजुल खर्चको मुख्य कारण प्रायः देखासिकी नै हुन्छ।

देखासिकी गर्ने परिवार विवाह, व्रतबन्ध, जन्मदिन र चाडपर्वमा हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्छ। बजारमा नयाँ फेसन आउनासाथ महँगा लुगा र विलासिताका सामान किन्छ। पैसा नपुगे साथी, आफन्त वा साहुसँग ऋण लिन्छ। ऋण तिर्न नसक्दा घरमा झगडा हुन्छ। बिरामी पर्दा वा जागिर छुट्दा चाहिने बचत हुँदैन। छोराछोरीको पढाइ र स्वास्थ्यमा खर्च गर्ने पैसा पनि सकिन्छ।

यसको उल्टो, आवश्यक कुरामा मात्र खर्च गर्ने र आम्दानीको केही भाग बचत गर्ने परिवार सङ्कटमा पनि टिक्न सक्छ। बचत गरेको पैसाले व्यवसाय बढाउन, जग्गा जोड्न वा छोराछोरी पढाउन सकिन्छ।

फजुल खर्च घटाउन परिवार मात्र होइन, पूरै समुदायले पनि निर्णय गर्न सक्छ। खोटाङको एउटा समुदायको यस्तो प्रयास पत्रिकामा छापिएको थियो:

घटना १: बुइपामा भोजमा आयातित पेय बन्द

खोटाङको दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–१४, बुइपाका कुसुङ्खा, गैरी फुलेली, उर्लेनी र छापगाउँ लगायतका गाउँका बासिन्दाले विवाह, छेवर, गुन्युचोलो, पास्नी, काजकिरिया, चाडपर्व र मेलामा आयातित पेय पदार्थ नचलाउने निर्णय गरे। कुसुङ्खामा यो निर्णय वि.सं. २०८० वैशाख १ को भेलाले गरेको थियो। गैरी फुलेलीमा वि.सं. २०८१ असोज १६ मा स्थानीय सेवा समाजको पहलमा भेला बस्यो र असोज २९ को एउटा विवाहबाट निर्णय लागु भयो।
स्थानीयका अनुसार चाडपर्व र संस्कारमा खर्च बढ्दै गएपछि यस्तो निर्णय गरिएको हो। आयातित पेय महँगा मात्र होइनन्, स्वास्थ्य र परम्परागत संस्कृतिका लागि पनि राम्रा नभएको उनीहरूको भनाइ छ। वडाध्यक्षका अनुसार यसले आर्थिक अवस्था, जीविका र स्वास्थ्यमा राम्रो प्रभाव पारेको छ। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८१ पुस १९)

यो निर्णय कुनै कानुनले गराएको होइन। गाउँलेहरू आफैँ भेला भएर सहमतिमा पुगे। एउटा परिवारले मात्र खर्च घटाउँदा “अरूले के भन्लान्” भन्ने डर हुन्छ। तर सबैले एकै पटक नियम माने त्यो डर हट्छ। यसैले समुदायको सामूहिक निर्णय देखासिकी रोक्ने बलियो उपाय हो।

दाइजो प्रथा

विवाहमा बेहुलीको परिवारले बेहुलाको परिवारलाई दिने नगद, गरगहना, सवारीसाधन वा अरू सामानलाई दाइजो भनिन्छ। पहिले माइतीले छोरीलाई मायाले उपहार दिने चलन थियो। तर बिस्तारै बेहुला पक्षले दाइजो माग्ने र नदिए विवाह नै रोक्ने विकृति बन्यो।

दाइजो प्रथाले धेरै समस्या ल्याएको छ:

• क.छोरीको विवाहका लागि गरिब परिवार ऋणमा डुब्छ।
• ख.धेरै दाइजो दिनुपर्ने डरले कतिपय परिवारले छोरी जन्मनुलाई बोझ ठान्छन्।
• ग.माग्दा पनि थोरै दाइजो ल्याएको भन्दै बेहुलीमाथि गाली, कुटपिट र मानसिक यातना हुन्छ।
• घ.कम उमेरमा विवाह गर्दा दाइजो कम लाग्छ भन्ने सोचले बालविवाह बढाउँछ।
• ङ.विवाह केटाकेटीको योग्यता होइन, पैसाको सौदा जस्तो बन्छ।

कानुनले दाइजो माग्नु र दाइजोका लागि दुःख दिनुलाई अपराध मानेको छ। मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १७४ ले विवाहमा लेनदेन गर्न रोकेको छ र यसमा कैद र जरिमाना दुवै हुन सक्छ। दाइजोका लागि घरमा गरिने कुटपिट र यातनाविरुद्ध घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ अनुसार पनि उजुरी गर्न सकिन्छ।

कानुन भए पनि समाजको सोच नबदलेसम्म दाइजो रोकिँदैन। त्यसैले दाइजोविना विवाह गर्ने जोडीलाई सम्मान गर्ने कार्यक्रम पनि हुन थालेका छन्:

घटना २: दाइजोविना विवाह गर्ने छ जोडीलाई सम्मान

नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) को पाल्हीनन्दन गाउँपालिकामा दाइजोविना विवाह गरेका छ जोडीलाई सम्मान गरियो। लैङ्गिक हिंसाविरुद्धको १६ दिने अभियानका क्रममा एउटा स्थानीय संस्थाले यो कार्यक्रम गरेको थियो। सम्मानित जोडीमा मुस्लिम, हरिजन, गिरी र कोइरी समुदायका जोडी थिए।
यी जोडीले विवाहमा हुने अनावश्यक खर्च सामाजिक काममा लगाउने घोषणा पनि गरेका थिए।
गाउँपालिका अध्यक्षले दाइजो प्रथालाई महिला हिंसाको एउटा जड भने। दाइजोविनाको विवाह गर्न निकै चुनौती भएको बेला यी जोडी उदाहरण बनेको र यो दाइजो अन्त्यका लागि राम्रो सुरुआत भएको उनले बताए। सम्मानित एक जोडीले यस कुप्रथाविरुद्ध सधैँ उभिने बताए। कार्यक्रमपछि गाउँपालिकाको वडा ६ देखि वडा ५ सम्म सचेतना र्‍याली निकालियो। (स्रोत: प्रभाव अनलाइन, वि.सं. २०७९ मङ्सिर २५)

यस घटनामा फरक फरक समुदायका जोडी एउटै उद्देश्यमा उभिए। दाइजो कुनै एक जाति वा धर्मको मात्र समस्या होइन, सबैले मिलेर हटाउनुपर्ने विकृति हो। विवाहपछि दाइजोले होइन, शिक्षा, सिप र आपसी सम्मानले परिवार सुखी बनाउँछ।

अभ्यास

यस पाठमा आज नेपालमा बढ्दै गएका तीन सामाजिक समस्या हेरिन्छ: बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ दुर्व्यसन र भ्रष्टाचार।

क. बौद्धिक पलायन

देशमा उच्च शिक्षा, सिप र दक्षता भएका मानिस राम्रो अवसरको खोजीमा विदेश गएर उतै काम गर्ने र बसोबास गर्ने प्रवृत्तिलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ। डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, अर्थशास्त्री र तथ्याङ्कशास्त्री जस्ता दक्ष जनशक्ति विदेश जाँदा यो समस्या सबैभन्दा बढी देखिन्छ। कक्षा ८ को पहिलो एकाइमा पढिएको जनशक्ति पलायनभित्र सबै किसिमका कामदार पर्छन्, तर बौद्धिक पलायनले विशेष गरी उच्च शिक्षित र दक्ष मानिसलाई जनाउँछ।

बौद्धिक पलायन दुई तरिकाले हुन्छ। एउटा, उच्च शिक्षाका लागि विदेश गएका विद्यार्थी पढाइ सकेर उतै बस्छन्। अर्को, नेपालमै पढेर काम गरिरहेका दक्ष मानिस राम्रो तलब र सुविधाका लागि विदेश जान्छन्।

बौद्धिक पलायनका असर:

• क.नागरिकलाई पढाउन राज्यले गरेको लगानी खेर जान्छ।
• ख.देशमा डाक्टर, इन्जिनियर र विज्ञ जस्ता दक्ष जनशक्तिको अभाव हुन्छ।
• ग.उच्च शिक्षाका लागि ठुलो रकम विदेश जान्छ।
• घ.विज्ञको अभावमा देशका विकास योजना राम्रोसँग तर्जुमा हुन सक्दैनन्।
• ङ.विकसित देशले कम विकसित देशको दक्ष जनशक्तिको फाइदा लिएर झन् विकसित हुन्छन्, कम विकसित देश झन् पछि पर्छन्।

न्यूनीकरणका उपाय:

• क.शिक्षालाई सिप र प्रविधिसँग, प्रविधिलाई विकाससँग र विकासलाई रोजगारीसँग जोड्ने शिक्षा दिने
• ख.देशमा उद्योग र कलकारखाना खोलेर दक्ष जनशक्तिलाई काम दिने
• ग.योग्यताअनुसार उचित तलब, सुविधा र सम्मान दिने
• घ.विदेशमा रहेका नेपालीलाई फर्केर काम गर्ने र लगानी गर्ने वातावरण बनाउने
• ङ.सानैदेखि आफ्नै देशमा केही गर्ने प्रेरणा र राष्ट्रियताको भावना बढाउने

ख. लागुपदार्थ दुर्व्यसन

मानिसको स्नायु प्रणालीमा असर गरी उसको चेतना, भावना र सोचाइ बदल्ने र लत लगाउने पदार्थलाई लागुपदार्थ भनिन्छ। गाँजा, अफिम, हिरोइन, मर्फिन र कोकिन यसका उदाहरण हुन्। कुनै पदार्थको लतमा फसेर त्यसविना बस्न नसक्ने अवस्थालाई दुर्व्यसन भनिन्छ।

मानिस किन लागुपदार्थमा फस्छन्?

• क.साथीको देखासिकी गर्दा वा साथीको अगाडि आफूलाई अब्बल देखाउन
• ख.घरपरिवारमा निगरानी नहुँदा, माया नपाउँदा वा परिवारमा झगडा हुँदा
• ग.“आनन्द आउँछ, तनाव हराउँछ” भन्ने गलत विश्वासले
• घ.चुरोट र मदिराका आकर्षक विज्ञापन र चलचित्रका दृश्यले

चुरोट र अरू सुर्तीजन्य पदार्थबाट सुरु भएको “एक पटक चाखेर हेरौँ” भन्ने रहर कति बेला लतमा बदलिन्छ, थाहै हुँदैन।

लागुपदार्थ दुर्व्यसनका असर:

• क.व्यक्तिमा: शरीर र मनमा गम्भीर असर पर्छ; प्राणघातक रोग लाग्न सक्छन्; विद्यार्थीले बिचैमा पढाइ छोड्नुपर्छ।
• ख.परिवारमा: लत पूरा गर्न पैसा चोर्ने वा घरका गरगहना बेच्ने हुँदा आर्थिक अवस्था बिग्रिन्छ; झगडा र निराशा बढ्छ; समाजले परिवारलाई नै नराम्रो नजरले हेर्छ।
• ग.समाज र राष्ट्रमा: चोरी, लुटपाट, हिंसा र हत्या जस्ता अपराध बढ्छन्; काम गर्न सक्ने युवा शक्ति खेर जान्छ र विकासमा असर पर्छ।

बच्ने र रोक्ने उपाय:

• क.कसैले लागुपदार्थ सेवन गर्न कर गरे दृढतासाथ “नाइँ” भन्ने
• ख.असल साथीको सङ्गत गर्ने र खेलकुद, कला र अध्ययनमा मन लगाउने
• ग.अभिभावकले बालबालिकालाई माया दिने र तिनको सङ्गतबारे सोधखोज गर्ने
• घ.शिक्षकले विद्यार्थीको व्यवहारमा आएको परिवर्तन हेर्ने
• ङ.लतमा परेका साथीलाई हेला नगरी माया र स्नेहले सम्झाउने र उपचारका लागि सघाउने
• च.राज्य र सङ्घसंस्थाले जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउने र ओसारपसार गर्नेलाई कानुनी कारबाही गर्ने

ग. भ्रष्टाचार

आफ्नो पद, अधिकार वा जिम्मेवारीको दुरुपयोग गरी व्यक्तिगत फाइदा लिनुलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ। काम गरिदिएबापत घुस, कमिसन वा उपहार लिनु यसको सबैभन्दा चिनिएको रूप हो। भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ ले सरकार वा सार्वजनिक संस्थाका लागि सामान वा सेवा किन्दा, भाडामा लिँदा वा दिँदा र ठेक्कापट्टा दिँदा कमिसन, दलाली वा अरू कुनै लाभ लिनुलाई पनि भ्रष्टाचारको कसुर मानेको छ।

भ्रष्टाचारले विकासका लागि छुट्याइएको पैसा लक्षित वर्गसम्म पुग्दैन। सडक, विद्यालय र अस्पताल कमसल बन्छन्। देशको आर्थिक र सामाजिक विकासले गति लिन सक्दैन।

भ्रष्टाचारका मुख्य दुई रूप छन्:

भ्रष्टाचारका कारण: छिट्टै धनी हुने लालसा, राजनीतिक अस्थिरता, गल्ती गर्नेले सजाय नपाउनु अर्थात् दण्डहीनता, महँगी, सदाचार र नैतिकताको कमी, सञ्चार माध्यमको कमजोर निगरानी र आर्थिक पारदर्शिताको अभाव।

नियन्त्रणका उपाय:

• क.महँगी नियन्त्रण र राष्ट्रसेवकको तलब र सुविधामा उचित वृद्धि
• ख.सदाचारी जीवनशैली र भ्रष्टाचारविरुद्ध सचेतना
• ग.भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने निकायको प्रभावकारी काम र दोषीलाई सजाय
• घ.सरकारी कामको आर्थिक पारदर्शिता: खर्च र ठेक्काको विवरण सबैले देख्ने गरी सार्वजनिक गर्ने
• ङ.निष्पक्ष आमसञ्चार र सशक्त नागरिक समाजको खबरदारी

नेपालमा सार्वजनिक पदमा बसेकाले गरेको भ्रष्टाचारको अनुसन्धान गर्ने संवैधानिक निकाय अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग हो। यसले अनुसन्धान गरी दोषी देखिएकाविरुद्ध विशेष अदालतमा मुद्दा चलाउँछ।

अभ्यास

नमुना, महेश र मोहन एउटै कक्षामा पढ्ने साथी हुन्। उनीहरू प्रायः सँगै विद्यालय जान्छन्। एक दिन बाटोमा उनीहरूले “सामाजिक विकृति न्यूनीकरण गर्न सहकार्य गरौँ”, “सामाजिक समस्या समाधानमा हातेमालो गरौँ” लेखिएका ब्यानर र प्लेकार्डसहितको र्‍याली देखे। उनीहरूसँगै सामाजिक पढाउने वसन्ती गुरुआमा पनि हुनुहुन्थ्यो।

समाधानका उपाय

गुरुआमाका कुरालाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

यी उपाय एकअर्कासँग जोडिएका छन्। जस्तै: कानुनले दाइजो माग्नेलाई सजाय दिन्छ। तर जनचेतनाले मात्र दाइजो माग्ने सोच नै बदल्छ। त्यसैले विकृति हटाउन कानुन र सचेतना दुवै चाहिन्छन्।

अभ्यास

सामाजिक समस्या एउटा देशमा मात्र सीमित हुँदैनन्। बालश्रम, मानव अधिकारको उल्लङ्घन, भ्रष्टाचार र विपत् संसारभरि छन्। त्यसैले धेरै देशमा काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाले यिनको समाधानमा सघाउँछन्। ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल, सेभ द चिल्ड्रेन, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन, रेडक्रस र एम्नेस्टी इन्टरनेसनल यस्ता संस्थाका उदाहरण हुन्।

क. एम्नेस्टी इन्टरनेसनल

एम्नेस्टी इन्टरनेसनल मानव अधिकारको क्षेत्रमा काम गर्ने विश्वव्यापी गैरसरकारी संस्था हो। सन् १९६१ (वि.सं. २०१८) मा बेलायतका वकिल पिटर बेनेन्सनले अखबारमा “बिर्सिएका बन्दी” शीर्षकमा लेख लेखेर यसको सुरुआत गरे। ती बन्दी आफ्नो विचार राखेकै कारण जेलमा थिए। अहिले यसका गतिविधि १५० भन्दा बढी देश र क्षेत्रमा चल्छन्।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलका मुख्य काम:

• क.संसारको कुनै पनि ठाउँमा हुने मानव अधिकार उल्लङ्घन र ज्यादतीका घटनाको अनुसन्धान गरी खबरदारी गर्ने
• ख.ज्यादती रोक्न सम्बन्धित सरकार र पक्षलाई दबाब दिने
• ग.मानव अधिकारबारे जनचेतना फैलाउने

मानव अधिकारको रक्षामा राजनीतिक निष्पक्षता, पारदर्शिता र स्वतन्त्रता कायम राख्नु यसको मूल उद्देश्य हो। यसले कुनै सरकार वा राजनीतिक दलबाट पैसा लिँदैन, ताकि कसैको डर नमानी बोल्न सकोस्। सन् १९७७ मा यस संस्थाले नोबेल शान्ति पुरस्कार पायो। नेपालमा यसको काम सन् १९६९ बाट सुरु भएको हो।

ख. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था, अर्थात् कुनै एउटा क्षेत्रमा विशेष काम गर्ने संस्था हो। यसको स्थापना सन् १९१९ मा भएको हो र यसको मुख्यालय स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा छ। यसले श्रम, श्रमिक र कार्यस्थलमा हुने अनियमितता, शोषण र विभेदविरुद्ध काम गर्छ। यसको एउटा विशेषता यो हो कि यसका बैठकमा सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक तीनै पक्षका प्रतिनिधि बस्छन्।

नेपालले सन् १९६६ (वि.सं. २०२३) मा यसको सदस्यता लिएको हो। नेपालमा यसले यी काम गर्दै आएको छ:

• क.सुरक्षित कार्यस्थलका लागि सरकार, रोजगारदाता र श्रमिकसँग सहकार्य
• ख.बालश्रम निरुत्साहित गर्ने पहल
• ग.मानव अधिकार र श्रम अधिकारबारे सचेतना
• घ.कार्यस्थलमा हुने विभेद र शोषण अन्त्यका लागि पहल
• ङ.वैदेशिक रोजगारीमा जाने कामदारको उचित भर्नाका लागि सहयोग

ग. सेभ द चिल्ड्रेन

सेभ द चिल्ड्रेन अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। यसको स्थापना सन् १९१९ मा बेलायतमा एग्लान्टाइन जेब र उनकी बहिनी डोरोथी बक्सटनले गरेका हुन्। पहिलो विश्वयुद्धपछि युरोपमा भोकले पीडित बालबालिकालाई खाना पुर्‍याउन यो संस्था सुरु भएको थियो। नेपालमा यसले सन् १९७६ देखि काम गर्दै आएको छ।

यसले यी काम गर्छ:

• क.शिक्षा, स्वास्थ्य हेरचाह र पोषणमार्फत बालबालिकाको जीवनस्तर सुधार
• ख.परिवारको आर्थिक अवसर बढाएर बालबालिकाको हेरचाहमा सहयोग
• ग.बाल अधिकार र बालबालिकाको संरक्षण
• घ.विपत्, महामारी र द्वन्द्वबाट प्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक सहयोग

अभ्यास

सबै मानिसको विचार एकै प्रकारको हुँदैन। फरक विचारको सम्मान गरेरै समाज चलेको हुन्छ। विचार वा चालचलन नमिल्दा विवाद हुन्छ। विवादलाई सुरुमै छलफल गरेर मिलाए कसैलाई हानि हुँदैन। तर समयमै नमिलाए असहमति बढ्दै जान्छ र द्वन्द्व निम्तिन्छ।

दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्ति वा समूहबिच स्वार्थ, विचार वा व्यवहार नमिलेर लामो समयसम्म रहने तनाव र विरोधको अवस्थालाई द्वन्द्व भनिन्छ। द्वन्द्व व्यक्ति व्यक्तिबिच, समूह समूहबिच वा संस्था संस्थाबिच हुन सक्छ। द्वन्द्व प्रायः विनाशकारी हुन्छ र समाजमा असुरक्षा बढाउँछ।

द्वन्द्वका कारण

• क.फरक विचार, सोच र विचारधारा
• ख.मनमुटाव र आफ्नो स्वार्थ मात्र हेर्ने व्यवहार
• ग.कुण्ठा, अर्थात् चाहेको कुरा नपाउँदा मनमा जम्ने रिस र निराशा; डर, त्रास र असुरक्षाको अनुभूति
• घ.आफूलाई हेपिएको वा आफूमाथि विभेद भएको महसुस
• ङ.अरूप्रति नकारात्मक सोच, अविश्वास र शङ्का
• च.निर्णयमा एकाधिकार र स्वतन्त्रताको कमी
• छ.जात, लिङ्ग वा वर्गका आधारमा हुने सामाजिक विभेद
• ज.शक्ति, स्रोतसाधन, अवसर र विकासको लाभको समन्यायिक, अर्थात् सबैलाई उचित हुने गरी बाँडफाँट नहुनु
• झ.राजनीतिक स्वार्थ र हस्तक्षेप

समाजमा द्वन्द्व कुनै न कुनै रूपमा चलिरहन्छ। त्यसैले यसलाई समाज विकासको एउटा अभिन्न अङ्ग पनि मानिन्छ। राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएको द्वन्द्वले कहिलेकाहीँ अन्याय देखाउँछ र सुधारको बाटो खोल्छ। तर व्यवस्थापन नगरिएको द्वन्द्वले हिंसा र विनाश ल्याउँछ।

द्वन्द्व व्यवस्थापन र मध्यस्थकर्ता

द्वन्द्वका कारण पत्ता लगाएर शान्तिपूर्ण उपायले मिलाउने र फेरि हुन नदिने कामलाई द्वन्द्व व्यवस्थापन भनिन्छ। यसका लागि संयम राखेर समयमै समाधानको उपाय खोज्नुपर्छ। “मैले बुझेको कुरा मात्र सही हो” भन्ने सोच राखे द्वन्द्व मिल्दैन। अरूको कुरा पनि सुनेर दुवै पक्षलाई मान्य हुने मध्यमार्गी, अर्थात् बिचको बाटो खोज्नुपर्छ।

द्वन्द्वमा परेका पक्ष आफैँ मिल्न सकेनन् भने दुवैले विश्वास गर्ने तेस्रो व्यक्ति चाहिन्छ। कसैको पक्ष नलिई दुवै पक्षलाई मिलाउने यस्तो व्यक्तिलाई मध्यस्थकर्ता भनिन्छ। राम्रो मध्यस्थकर्तामा यी गुण हुनुपर्छ:

• क.निष्पक्ष: कसैको पक्ष नलिने
• ख.पूर्वाग्रहरहित: पहिल्यै कुनै धारणा बनाएर नबस्ने
• ग.सबैको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने
• घ.धैर्यशील: हतार नगर्ने र रिस नगर्ने
• ङ.विवेकपूर्ण: सोचविचार गरेर उचित निर्णय गर्ने
• च.संयमी: आफ्नो बोली र व्यवहारमा नियन्त्रण राख्ने

एउटा घटना: बजारको सडक सीमा

विकास निर्माणका काममा पनि द्वन्द्व हुन्छ। सडक कति चौडा बनाउने, कहाँबाट लैजाने र कसको घर जग्गा पर्छ भन्ने विषयमा धेरै ठाउँमा विवाद हुन्छ। डडेल्धुरा सदरमुकामको यो घटना पत्रिकामा छापिएको थियो:

घटना १: डडेल्धुराको मुख्य बजार र सडक सीमा

डडेल्धुरा सदरमुकाम अमरगढी नगरपालिकाको मुख्य बजार भएर गएको राजमार्गको सडक सीमा, अर्थात् सडकको बिचबाट दुवैतिर घर बनाउन नपाइने दुरी, धेरै वर्षदेखि विवादमा थियो। तोकिएको सीमा दुवैतिर ३२ मिटर थियो। यो लागु गरे मुख्य बजार नै विस्थापित हुने भन्दै व्यवसायी र जग्गाधनीले विरोध गर्दै आएका थिए। विवादका कारण वि.सं. २०७६ देखि नगरपालिकाले घरको नक्सा पास गर्न सकेको थिएन। त्यसले जग्गा किनबेच र बैङ्क कारोबारसमेत प्रभावित भएको थियो।
जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा बसेको पहिलो बैठक सहमतिविना टुङ्गियो। भोलिपल्ट प्रमुख जिल्ला अधिकारीको अध्यक्षतामा सांसद, नगरप्रमुख, जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख, दलका प्रतिनिधि, व्यवसायी र सरोकारवाला सहभागी सर्वदलीय बैठक बस्यो। चर्काचर्की पनि भयो। बजारसँगैको अर्को सडकखण्डमा पहिले नै दुवैतिर १५ मिटर मानेर मुआब्जा दिइसकिएको थियो र त्यसैअनुसार घर बनेका थिए। त्यसैले अन्त्यमा बैठकले मुख्य बजार क्षेत्रमा पनि सडक सीमा दुवैतिर १५ मिटर कायम गर्न सडक विभागमार्फत सङ्घीय सरकारलाई अनुरोध गर्ने निर्णय गर्‍यो। सीमाको अन्योल हटेपछि १५ मिटरबाहिरका घरको नक्सा ढिला नगरी पास गर्ने सहमति पनि भयो। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ साउन ९)

यस घटनामा सडक फराकिलो बनाउनु विकासको आवश्यकता थियो। आफ्नो घर, पसल र जग्गा जोगाउनु बजारका बासिन्दाको स्वार्थ थियो। दुवै पक्ष आफ्नो अडानमा अडिए विकास पनि रोकिन्थ्यो र विवाद पनि बढ्थ्यो। सबै सरोकारवाला एउटै टेबलमा बसेर छलफल गर्दा दुवैलाई मान्य बाटो भेटियो: बजार जोगाउने गरी १५ मिटर, र त्यसबाहिरका घरको नक्सा पास। यो निर्णय अझै सिफारिस मात्र हो। सङ्घीय सरकारले नमाने विवाद फेरि बल्झिन सक्छ। यसले देखाउँछ कि द्वन्द्व व्यवस्थापन एक पटकको बैठकले मात्र सकिँदैन, सहमति कार्यान्वयन हुनुपर्छ।

द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सञ्चारको भूमिका

दुई पक्षबिच सूचना आदानप्रदान गर्ने र एकअर्काको अर्थ बुझ्ने प्रक्रियालाई सञ्चार भनिन्छ। एकले भनेको कुरा अर्कोले जस्ताको तस्तै बुझ्यो भने त्यो प्रभावकारी सञ्चार हो। दुवै पक्षले बोल्ने र सुन्ने मौका पाउने सञ्चारलाई दोहोरो सञ्चार भनिन्छ। प्रभावकारी र दोहोरो सञ्चार नहुँदा गलत बुझाइ हुन्छ र द्वन्द्व सुरु हुन्छ।

तलको चिठीमा दुई मिल्ने साथीबिच यस्तै भएको थियो:

मिति: २०७९/०७/१७
सानोठिमी, भक्तपुर

प्रिय साथी राधा,

हामी सबै परिवार आराम छौँ। तिमी पनि आराम छौ होला। घरमा सबैलाई मेरो नमस्कार सुनाइदिनू।

यो चिठी लेख्नुको कारण तिमी मसँग नबोलेको धेरै दिन भयो। तिम्रो बदलिएको व्यवहारले म निकै चिन्तित थिएँ। विद्यालयमा दुई पटक बोलाउँदा पनि तिमी बोलिनौ। हामी यति मिल्ने साथी थियौँ, तिमी किन रिसाएकी हौ, मैले बुझेकी थिइनँ। पछि साथी सुस्मिताले कारण सुनाइन्।

अस्ति शुक्रबारको कार्यक्रममा मैले अपाङ्गता भएका मानिसले केही गर्न सक्दैनन् भन्न खोजेकी होइन। अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सेवा लिन धेरै अप्ठ्यारो छ। त्यसैले सबै ठाउँमा उनीहरूले सजिलै सेवा पाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ, भवन अपाङ्गतामैत्री बनाउनुपर्छ र सेवामा उनीहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भनेकी हुँ। समय नपुगेर मेरो कुरा पूरा राख्न पाइनँ र तिमीलाई राम्रोसँग बुझाउन सकिनँ। त्यसले तिमीलाई चोट पुग्यो, त्यसका लागि माफी माग्छु।

अबदेखि अरूले सजिलै बुझ्ने गरी र समयको ख्याल राखेर बोल्ने छु। यस घटनाबाट मैले धेरै कुरा सिकेँ। भोलि विद्यालयमा भेटेर म तिमीसँग माफी माग्न चाहन्छु। हामीबिचको दुरी मेटाउन सघाउने सुस्मितालाई पनि धन्यवाद छ।

उही तिम्री साथी
रमा

यस चिठीमा रमाले आफ्नो कुरा पूरा राख्न नपाउँदा राधाले गलत बुझिन्। राधाले सोधेर बुझ्नुको सट्टा बोल्न छाडिन्। यसरी प्रभावकारी र दोहोरो सञ्चार नहुँदा दुई साथीबिच द्वन्द्व भयो। साथी सुस्मिताले दुवैको कुरा बुझेर मध्यस्थता गरिन्। रमाले चिठी लेखेर आफ्नो कुरा प्रस्ट पारिन् र गल्ती स्विकारिन्।

यसबाट द्वन्द्व व्यवस्थापनका यी पाठ सिक्न सकिन्छ:

• क.सञ्चार द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि अपरिहार्य छ। स्पष्ट र पूरा कुरा भने गलत बुझाइ हुँदैन।
• ख.नबुझेको कुरा मनमा राखेर रिसाउनुभन्दा सोधेर बुझ्नु राम्रो हो।
• ग.मध्यस्थकर्ताले दुवै पक्षको कुरा प्रस्ट रूपमा बुझेर विवेक प्रयोग गर्नुपर्छ।
• घ.मध्यस्थकर्ता निष्पक्ष हुनुपर्छ, पूर्वाग्रही हुनु हुँदैन, र दुवै पक्षको कुरा सकारात्मक भएर सुनेर समन्वय गर्नुपर्छ।
• ङ.आफ्नो गल्ती स्विकारेर माफी माग्नु कमजोरी होइन; यसले सम्बन्ध फेरि बलियो बनाउँछ।

अभ्यास