शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया

हाम्रो शरीरमा विभिन्न अङ्ग प्रणाली हुन्छन्। प्रत्येक प्रणालीको आफ्नै काम हुन्छ। पाचन प्रणालीमा खाना पचेर ग्लुकोजजस्ता साना र घुलनशील अणुमा परिणत हुन्छ। श्वासप्रश्वास प्रणालीले अक्सिजन भित्र लिन्छ। ग्लुकोज र अक्सिजन चाहिने कोष भने शरीरभरि छन्: खुट्टाका औँलामा, मस्तिष्कमा, हातका औँलाका टुप्पामा। यी कुरा हरेक कोषसम्म पुर्‍याउने तथा कोषका विकार पदार्थ त्यहाँबाट लैजाने कुनै व्यवस्था चाहिन्छ। यो काम रक्तसञ्चार प्रणालीले गर्छ।

रक्तसञ्चार प्रणालीले खाना, अक्सिजन, पानी, हर्मोन तथा औषधीलाई शरीरको एक भागबाट अर्को भागसम्म पुर्‍याउँछ। रक्तकोष (रक्त कणिका) र प्लाज्मा भनिने तरल मिलेर रगत बनेको हुन्छ। मुटुको पम्पले धकेलेको रगत रक्तनलीमा एकल दिशामा मात्र बहन्छ। धमनीका भित्तामा रगतले दिने यही धक्का रक्तचाप हो। यो धक्का नाडीमा छामेर पल्सका रूपमा महसुस गर्न सकिन्छ।

रक्तचाप लामो समयसम्म सामान्यभन्दा उच्च भइरहँदा वा धमनीका भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोल जम्दा मुटुमा क्षति पुग्न सक्छ। आजकल डाक्टरहरू थुनिएका धमनी एन्जियोप्लास्टीबाट खोल्छन् वा बाइपास सर्जरीबाट रगतका लागि नयाँ बाटो बनाउँछन्। सबै मानिसको रगत पनि उस्तै हुँदैन। मानिसमा A, B, AB र O गरी चारओटा मुख्य रक्त समूह हुन्छन्। प्रत्येक समूह Rh पोजिटिभ वा Rh नेगेटिभ हुन सक्ने भएकाले जम्मा आठओटा रक्त समूह हुन्छन्।

रक्तसञ्चार प्रणाली शरीरका अङ्ग प्रणालीमध्ये एउटा हो। यसले पाचन, श्वासप्रश्वास, निष्कासनजस्ता अरू प्रणालीसँग मिलेर काम गर्छ। यसका तीन मुख्य भाग छन्:

1. मुटु: पम्प। शरीरभरिबाट आउने रगत मुटुमा जम्मा हुन्छ र मुटुले त्यसलाई फेरि पम्प गरेर पठाउँछ।
2. रक्तनली: हरेक कोषसम्म रगत पुर्‍याउने नली (धमनी, शिरा र केशिका)।
3. रगत: यी सबै कुरा बोक्ने तरल।

रगतले पचेको खाना र सासबाट लिइएको अक्सिजन हरेक कोषसम्म पुर्‍याउँछ। फर्कने बेला रगतले कोषमा बनेको कार्बनडाइअक्साइड फोक्सोसम्म तथा अरू विकार पदार्थ मिर्गौला र छालाजस्ता निष्कासन अङ्गसम्म पुर्‍याउँछ।

एक जना स्वस्थ वयस्क मानिसको शरीरमा करिब 5 देखि 5.5 लिटर रगत हुन्छ। यो शरीरको तौलको लगभग 7 देखि 8 % हो। रगतले पोषक तत्त्व, अक्सिजन तथा हर्मोन सबै कोषसम्म पुर्‍याउँछ। साथै हानिकारक विकार पदार्थलाई निष्कासन अङ्गसम्म लैजान्छ।

रगतमा हल्का क्षारीय गुण हुन्छ। यसको pH मान 7.35 देखि 7.45 हुन्छ। शरीरले रगतको pH यही साँघुरो दायराभित्र निकै होसियारीसाथ राख्छ। pH यो दायराबाट बाहिर गएमा मानिस गम्भीर बिरामी हुन्छ।

रगतको बनोट

रगत रातो तरलजस्तो देखिए पनि यो एउटा तन्तु हो। रातो रङको यो बाक्लो तरल संयोजी तन्तु हो र यसका कोष तरलमा तैरिरहेका हुन्छन्। रगतको करिब 55 % भाग तरल हुन्छ। यसलाई प्लाज्मा भनिन्छ। बाँकी 45 % भाग रक्तकोषले बनेको हुन्छ। रक्तकोष तीन किसिमका हुन्छन्: राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स।

प्लाज्मा

खसी काट्दा जम्मा गरेर राखेको रगत धेरैले देखेका होलान्। केही बेरपछि त्यो रगत जमेर गाढा रातो डल्लो (ढिक्का) बन्छ। ढिक्काको वरिपरि हल्का पहेँलो, पानीजस्तो तरल छुट्टिन्छ। यो तरल प्लाज्मासँग धेरै मिल्दोजुल्दो हुन्छ।

प्लाज्मा हल्का पहेँलो रङको पारदर्शी तरल हो। रगतको करिब 55 % भाग प्लाज्मा हुन्छ। प्लाज्मामा करिब 90 % पानी हुन्छ। बाँकी करिब 10 % भागमा घुलेका पदार्थ हुन्छन्: ग्लुकोज, एमिनो एसिड, बोसो, लवण, हर्मोन, युरियाजस्ता विकार पदार्थ तथा तीन महत्त्वपूर्ण प्रोटिन: अल्बुमिन, ग्लोबुलिन र फाइब्रिनोजिन।

प्लाज्माका कार्य

1. प्लाज्माले रगतमा पानीको मात्रा सन्तुलित राख्छ।
2. यसले पचेको खाना र विकार पदार्थलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म पुर्‍याउँछ।
3. यसले ग्रन्थिमा बनेका इन्जाइम र हर्मोनलाई शरीरका आवश्यक भागसम्म पुर्‍याउँछ।
4. प्लाज्मामा भएको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनले रगत जम्न मदत गर्छ।
5. प्लाज्माले तापलाई शरीरभरि फैलाएर तापक्रम एकनास राख्छ।
6. यसले रगतको रासायनिक बनोट र pH स्थिर राख्छ।
7. फाइब्रिनोजिन हटाइसकेपछिको प्लाज्मालाई सिरम भनिन्छ। (खसीको रगतको ढिक्का वरिपरि छुट्टिएको तरल वास्तवमा सिरम नै हो। त्यस रगतको फाइब्रिनोजिन ढिक्का बनाउँदै सकिइसकेको हुन्छ।) विभिन्न रोग पत्ता लगाउन प्रयोगशालामा सिरमको परीक्षण गरिन्छ।

रक्तकोष

क. राता रक्तकोष

राता रक्तकोषलाई इरिथ्रोसाइट (RBC) पनि भनिन्छ। यी साना र गोला चक्काजस्ता हुन्छन्। यिनको दुवैतिरको बिचको भाग खोपिल्टो परेको हुन्छ। यस्तो आकारलाई बाइकन्केभ भनिन्छ। यिनमा न्युक्लियस हुँदैन। यी रक्तकोषमा हेमोग्लोबिन नामक रातो रङ्गकण भरिएको हुनाले यिनको रङ रातो हुन्छ।

हेमोग्लोबिन ग्लोबिन नामक प्रोटिन र फलाम भएको भाग (हिम) मिलेर बनेको हुन्छ। अक्सिजनलाई यही फलामले समात्छ।

• फोक्सोमा हेमोग्लोबिन अक्सिजनसँग जोडिएर अक्सिहेमोग्लोबिन बन्छ। यसको रङ चम्किलो रातो हुन्छ।
• शरीरका तन्तुमा पुगेपछि हेमोग्लोबिनले अक्सिजन कोषलाई दिन्छ। कोषमा बनेको केही कार्बनडाइअक्साइड हेमोग्लोबिनसँग जोडिएर कार्बामिनोहेमोग्लोबिन बन्छ र फोक्सोसम्म पुग्छ। (धेरैजसो कार्बनडाइअक्साइड भने प्लाज्मामा घुलेर जान्छ।)

राता रक्तकोषबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 45 देखि 50 लाख
आयु	करिब 120 दिन
बन्ने ठाउँ	स्पन्जी हाडभित्रको रेड बोनम्यारोमा, प्रतिसेकेन्ड करिब 20 लाख
नष्ट हुने ठाउँ	कलेजो र फियो; यिनको फलाम फेरि प्रयोगमा आउँछ

राता रक्तकोष बन्ने र नष्ट हुने प्रक्रिया जीवनभर एउटै दरमा चलिरहने भएकाले रगतमा यिनको सङ्ख्या स्थिर रहन्छ।

• राता रक्तकोष (वा हेमोग्लोबिन) सामान्यभन्दा कम हुनुलाई रक्तअल्पता भनिन्छ। यस अवस्थामा कोषसम्म कम अक्सिजन पुग्ने भएकाले रक्तअल्पता भएको मानिस थोरै हिँड्दा पनि थाक्छ, स्वाँ स्वाँ हुन्छ र फिका देखिन्छ। खानामा फलामको कमी यसको सबैभन्दा सामान्य कारण हो।
• राता रक्तकोष सामान्यभन्दा धेरै हुनुलाई पोलिसाइथेमिया भनिन्छ। यस अवस्थामा रगत बाक्लो हुन्छ र बिस्तारै बग्छ।

ख. सेता रक्तकोष

सेता रक्तकोषलाई ल्युकोसाइट (WBC) पनि भनिन्छ। यिनको निश्चित आकार हुँदैन र यी राता रक्तकोषभन्दा ठुला हुन्छन्। यिनमा न्युक्लियस हुन्छ र कोषका अन्य अवयव पनि हुन्छन्। तर यिनमा हेमोग्लोबिन नहुने भएकाले यी रङहीन हुन्छन्।

सेता रक्तकोष दुई किसिमका हुन्छन्:

• साइटोप्लाज्मामा साना कण (ग्रान्युल्स) हुने सेता रक्तकोषलाई ग्रानुलर ल्युकोसाइट भनिन्छ: न्युट्रोफिल, इओसिनोफिल र बेसोफिल।
• ग्रान्युल्स नहुने सेता रक्तकोषलाई ननग्रानुलर ल्युकोसाइट भनिन्छ: लिम्फोसाइट र मोनोसाइट।

सेता रक्तकोषबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 4,000 देखि 11,000 (करिब 500 राता रक्तकोषमा एउटा)
आयु	केही घण्टा वा दिन (धेरैजसो न्युट्रोफिल) देखि धेरै वर्षसम्म (केही लिम्फोसाइट)
बन्ने ठाउँ	बोनम्यारो (लिम्फोसाइट लिम्फ नोडमा पनि हुर्कन्छन्)
नष्ट हुने ठाउँ	फियो, कलेजो, लिम्फ नोड र सङ्क्रमण भएको ठाउँ

सेता रक्तकोषहरू शरीरमा बाहिरबाट पसेका रोगका कीटाणुसँग लड्छन्। न्युट्रोफिल र मोनोसाइटले ब्याक्टेरियालाई पूरै निल्छन्। लिम्फोसाइटले एन्टिबडी बनाउँछ। एन्टिबडी एक प्रकारको प्रोटिन हो। यो कीटाणुमा टाँसिएर त्यसलाई नष्ट गर्नुपर्ने भनी चिनो लगाउँछ। त्यसैले सेता रक्तकोषलाई शरीरका सेना भनिन्छ। सेता रक्तकोषहरूले हामीलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता दिन्छन्।

• सेता रक्तकोष असामान्य रूपमा घट्नुलाई ल्युकोपेनिया भनिन्छ। यस्तो मानिसलाई सजिलै सङ्क्रमण हुन्छ।
• ल्युकेमिया रगतको क्यान्सर (रक्त क्यान्सर) हो। यस रोगमा बोनम्यारोमा ठुलो सङ्ख्यामा असामान्य सेता रक्तकोष बन्छन्। यी असामान्य कोषहरूले राम्ररी काम गर्दैनन् र स्वस्थ राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष तथा प्लेटलेट्सको ठाउँ ओगटिदिन्छन्।

ग. प्लेटलेट्स

प्लेटलेट्सलाई थ्रोम्बोसाइट पनि भनिन्छ। यी सबैभन्दा साना रक्तकोष हुन्। यी निकै साना, गोला वा अन्डाकार हुन्छन् र यिनमा न्युक्लियस हुँदैन। प्लेटलेट्स पूर्ण कोष नभई बोनम्यारोमा हुने एउटा विशाल कोषबाट छुट्टिएका टुक्रा हुन्।

प्लेटलेट्सबारे
सङ्ख्या	एक घन मिलिमिटर रगतमा करिब 1.5 देखि 4.5 लाख
आयु	करिब 7 देखि 10 दिन
बन्ने ठाउँ	रेड बोनम्यारो
नष्ट हुने ठाउँ	फियो (र कलेजो)

प्लेटलेट्सको मुख्य काम रगत बग्न रोक्नु हो। शरीरको कुनै भाग काटिँदा:

1. काटिएको रक्तनली साँघुरिन्छ र कम रगत बाहिर बग्छ।
2. प्लेटलेट्स च्यातिएको किनारामा र एकअर्कामा टाँसिएर एउटा बिर्को बनाउँछन्।
3. प्लेटलेट्सबाट निस्कने रसायनहरूले चरणबद्ध रूपमा प्लाज्मामा घुलेको प्रोटिन फाइब्रिनोजिनलाई फाइब्रिनका लामा धागामा बदल्छन्।
4. फाइब्रिनका धागा मिलेर जाली बन्छ र त्यसमा राता रक्तकोष अड्किन्छन्। यही ढिक्का हो। ढिक्का सुकेर खाटा बन्छ र खाटामुनि छाला निको हुन्छ।

प्लेटलेट्स धेरै कम भएमा सानो घाउबाट पनि धेरै बेर रगत बगिरहन्छ। प्लेटलेट्स धेरै बढी भएमा (थ्रोम्बोसाइटोसिस) रक्तनलीभित्रै ढिक्का बन्न सक्छ। यस्तो ढिक्का धमनीमा अड्किएमा हृदयाघात वा मस्तिष्क घात हुन सक्छ।

रगतका कार्य

1. परिवहन। रगतले अक्सिजनलाई फोक्सोबाट कोषसम्म र कार्बनडाइअक्साइडलाई कोषबाट फोक्सोसम्म पुर्‍याउँछ। पचेको खाना, इन्जाइम, हर्मोन, औषधी तथा विकार पदार्थको ओसारपसार पनि रगतले नै गर्छ।
2. नियन्त्रण। रगतले तापलाई शरीरभरि बराबर फैलाएर शरीरको तापक्रम स्थिर राख्छ। (गर्मी हुँदा अनुहार रातो हुनुको कारण यही हो: ताप बाहिर फाल्न छालानजिक बढी रगत बग्छ।) शरीरमा पानी र लवणको मात्रा पनि रगतले नै स्थिर राख्छ।
3. सुरक्षा। सेता रक्तकोषहरू कीटाणुसँग लड्छन्। रगतमा भएका एन्टिबडीका कारण हामी पहिले लागिसकेका रोगबाट प्रतिरक्षित रहन्छौँ। प्लेटलेट्सले काटेको घाउ र चोटबाट रगत बग्न रोक्छ।

प्रत्येक रातो रक्तकोषको सतहमा एन्टिजेन भनिने विशेष अणु टाँसिएर रहेका हुन्छन्। तीमध्ये एन्टिजेन A र एन्टिजेन B का आधारमा मानिसको ABO रक्त समूह छुट्याइन्छ:

रक्त समूह	राता रक्तकोषमा भएका एन्टिजेन	प्लाज्मामा भएका एन्टिबडी
A	A	एन्टि-B
B	B	एन्टि-A
AB	A र B दुवै	कुनै पनि हुँदैन
O	A र B कुनै पनि हुँदैन	एन्टि-A र एन्टि-B दुवै

रगत चढाउँदा तालिकाको अन्तिम स्तम्भ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आफ्नै राता रक्तकोषमा नभएका एन्टिजेनविरुद्धका एन्टिबडी प्लाज्मामा हुन्छन्। एन्टि-A एन्टिबडी एन्टिजेन A भएका राता रक्तकोषमा टाँसिन्छन्। यसरी ती कोष एकअर्कामा टाँसिएर डल्लो पर्छन् (एग्लुटिनेसन) र नष्ट हुन्छन्।

O समूह संसारमा सबैभन्दा धेरै पाइने रक्त समूह हो। (नेपालमा भने करिब एक तिहाइ मानिसमा A समूह र लगभग त्यति नै मानिसमा O समूह पाइन्छ।)

A र B बाहेक अर्को एउटा एन्टिजेन पनि धेरै महत्त्वपूर्ण छ। यसलाई D एन्टिजेन, रिसस फ्याक्टर वा Rh फ्याक्टर भनिन्छ।

• राता रक्तकोषमा Rh फ्याक्टर भएमा रगत Rh पोजिटिभ (+ve) हुन्छ।
• Rh फ्याक्टर नभएमा रगत Rh नेगेटिभ (−ve) हुन्छ।

यदि कुनै व्यक्तिको रक्त समूह A+ve छ भने उसको राता रक्तकोषमा एन्टिजेन A र Rh फ्याक्टर दुवै हुन्छन्। O−ve रक्त समूह भएका व्यक्तिको राता रक्तकोषमा A, B र D मध्ये कुनै पनि एन्टिजेन हुँदैन। चारओटा ABO समूहमध्ये प्रत्येक पोजिटिभ वा नेगेटिभ हुने भएकाले जम्मा आठओटा रक्त समूह हुन्छन्।

मानिसको रक्त समूह आमाबुबाबाट वंशाणुगत रूपमा आउँछ। यो एकाइ 4 मा पढिएका वंशाणुमार्फत सर्छ र जीवनभर बदलिँदैन।

रक्त समूह परीक्षण

रक्त समूह पत्ता लगाउन रगतका तीन थोपालाई क्रमशः तीनओटा एन्टिसिरमसँग मिसाइन्छ: एन्टि-A, एन्टि-B र एन्टि-D। प्रत्येक एन्टिसिरम एउटै किसिमको एन्टिबडीले भरिएको तरल हो। थोपामा एन्टिसिरमसँग मिल्ने एन्टिजेन छ भने रगत डल्लो पर्छ। मिल्ने एन्टिजेन छैन भने थोपा चिल्लो नै रहन्छ।

रक्त समूह किन मिल्नुपर्छ

बिरामीलाई उसको आफ्नै कोषमा नभएको एन्टिजेन बोकेका राता रक्तकोष भएको रगत चढाइयो भने बिरामीका एन्टिबडीहरूले ती कोषमाथि आक्रमण गर्छन्। ती कोष रक्तनलीभित्रै डल्लो परेर फुट्छन् र साना रक्तनली तथा मिर्गौला थुनिन्छन्। रक्तनलीभित्रै रगत डल्लो पर्ने यस्तो अवस्थालाई इन्ट्राभेनस क्लम्पिङ पनि भनिन्छ। यस्तो रगत चढाउँदाको प्रतिक्रिया बिरामीका लागि घातक हुन सक्छ। त्यसैले रगत चढाउनुअघि हरेक पटक बिरामी र रक्तदाताको रगत परीक्षण गरी क्रस-म्याच गरिन्छ। यसबाट दुवैको रगत मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने थाहा हुन्छ।

मुटु रक्तसञ्चार प्रणालीको केन्द्र हो। मुटुले शरीरका प्रत्येक कोष र तन्तुसम्म रगत पम्प गर्छ। मुटु कार्डियाक मांसपेशी भनिने विशेष किसिमको मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ। यो मांसपेशी जीवनभर नथाकी लयबद्ध रूपमा खुम्चिन्छ र फुक्छ।

• कहाँ: मुटु छातीभित्र (वक्षगुहामा) दुई फोक्सोका बिचमा, छातीको हड्डीको पछाडि हुन्छ। यो अलिकति बायाँतिर ढल्केको हुन्छ। यसको करिब तीन भागको दुई भाग छातीको बिचभन्दा बायाँ पर्छ।
• आकार र नाप: मुटु त्यही मानिसको बन्द मुठीजत्रो हुन्छ। यो सोली आकारको हुन्छ। यसको टुप्पो (एपेक्स) तल र बायाँतिर फर्केको हुन्छ। वयस्क मानिसको मुटुको तौल करिब 300 g हुन्छ।
• आवरण: मुटुलाई दुई पत्रे पातलो झिल्लीले ढाकेको हुन्छ। यस झिल्लीलाई पेरिकार्डियम भनिन्छ। दुई पत्रका बिचको साँघुरो ठाउँमा पेरिकार्डियल फ्लुड हुन्छ। यस तरलले गर्दा मुटु घर्षणबिना चल्न सक्छ र बाहिरी झट्काबाट जोगिन्छ।
• आफ्नै रगतको आपूर्ति: मुटुको मांसपेशी निरन्तर कडा काम गर्ने भएकाले यसलाई आफ्नै रक्तनली चाहिन्छ। मुटुको सतहमा कोरोनरी धमनी हाँगा हाँगा भएर फैलिएका हुन्छन्। यी धमनीहरूले मांसपेशीसम्म अक्सिजनयुक्त रगत पुर्‍याउँछन्। मांसपेशीको अशुद्ध रगत भने मुटुको पछाडिपट्टि रहेको कोरोनरी साइनस नामक ठुलो शिराबाट दायाँ अरिकलमा फर्किन्छ।

मुटुको भित्री बनोट

मानव मुटुभित्र चारओटा कोठा हुन्छन्:

• माथिल्ला दुई कोठालाई अरिकल वा अट्रियम भनिन्छ: दायाँ अरिकल र बायाँ अरिकल;
• तल्ला दुई कोठालाई भेन्ट्रिकल भनिन्छ: दायाँ भेन्ट्रिकल र बायाँ भेन्ट्रिकल।

मुटुको बिचमा बाक्लो मांसपेशीले बनेको पर्खाल हुन्छ। यसलाई सेप्टम भनिन्छ। सेप्टमले मुटुलाई दायाँ र बायाँ भागमा छुट्याउँछ। यसले दायाँ भागको अशुद्ध रगतलाई बायाँ भागको शुद्ध (अक्सिजनयुक्त) रगतसँग मिसिन दिँदैन। यसरी हेर्दा मुटु छेउछेउमा रहेका दुई पम्पजस्तै हो: दायाँ पम्पले रगत फोक्सोमा पठाउँछ भने बायाँ पम्पले पूरै शरीरमा।

अरिकलले रगत लिन्छ (शरीर वा फोक्सोबाट) भने भेन्ट्रिकलले रगत पठाउँछ (फोक्सो वा शरीरमा)। रगत लिनभन्दा बाहिर पम्प गर्न धेरै बल चाहिन्छ। त्यसैले:

• भेन्ट्रिकलका भित्ता अरिकलका भित्ताभन्दा बाक्ला हुन्छन्;
• बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता सबैभन्दा बाक्लो हुन्छ। दायाँ भेन्ट्रिकलले छेउकै फोक्सोसम्म मात्र रगत पम्प गर्छ भने बायाँ भेन्ट्रिकलले टाउकोदेखि खुट्टाका औँलासम्म पूरै शरीरमा रगत पम्प गर्छ।

मुटुका रक्तनली

रक्तनली	कहाँदेखि कहाँसम्म	के बोक्छ
सुपेरियर भेनाकाभा	शरीरको माथिल्लो भाग → दायाँ अरिकल	टाउको, घाँटी र हातको अशुद्ध रगत
इन्फेरियर भेनाकाभा	शरीरको तल्लो भाग → दायाँ अरिकल	धड र खुट्टाको अशुद्ध रगत
पल्मोनरी धमनी	दायाँ भेन्ट्रिकल → फोक्सो	अक्सिजन लिन जाने अशुद्ध रगत
पल्मोनरी शिरा (चारओटा)	फोक्सो → बायाँ अरिकल	शुद्ध (अक्सिजनयुक्त) रगत
एओर्टा	बायाँ भेन्ट्रिकल → पूरै शरीर	शुद्ध रगत; यो सबैभन्दा ठुलो धमनी हो

चारओटा भल्भ

रगत एकै दिशामा मात्र बगोस् भनेर मुटुमा चारओटा भल्भ हुन्छन्। भल्भ एकतर्फी ढोकाजस्तै एकातिर मात्र खुल्ने पर्दा हुन्।

भल्भ	कहाँ	रगत कताबाट कता जान दिन्छ
ट्राइकस्पिड भल्भ (तीन पर्दा)	दायाँ अरिकल र दायाँ भेन्ट्रिकलका बिचमा	दायाँ अरिकल → दायाँ भेन्ट्रिकल
बाइकस्पिड वा माइट्रल भल्भ (दुई पर्दा)	बायाँ अरिकल र बायाँ भेन्ट्रिकलका बिचमा	बायाँ अरिकल → बायाँ भेन्ट्रिकल
पल्मोनिक भल्भ	पल्मोनरी धमनीको सुरुमा	दायाँ भेन्ट्रिकल → पल्मोनरी धमनी
एओर्टिक भल्भ	एओर्टाको सुरुमा	बायाँ भेन्ट्रिकल → एओर्टा

पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भलाई सेमिलुनार भल्भ भनिन्छ। यिनका तीनओटा पर्दा आधा चन्द्रमाको आकारका हुन्छन्।

एउटा धड्कन, चरणबद्ध रूपमा

1. शरीरबाट आएको अशुद्ध रगत सुपेरियर र इन्फेरियर भेनाकाभा हुँदै दायाँ अरिकलमा भरिन्छ। सँगसँगै फोक्सोबाट आएको शुद्ध रगत पल्मोनरी शिरा हुँदै बायाँ अरिकलमा भरिन्छ।
2. दुवै अरिकल एकैसाथ खुम्चिन्छन्। यस बेला ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ खुला हुन्छन् र रगत दुवै भेन्ट्रिकलमा झर्छ। (वास्तवमा धेरैजसो रगत अरिकल खुम्चिनुअघि नै भेन्ट्रिकल फुक्नेबित्तिकै त्यसमा झरिसकेको हुन्छ। अरिकल खुम्चिँदा बाँकी रगतले भेन्ट्रिकल पूरा भरिन्छ।)
3. त्यसपछि दुवै भेन्ट्रिकल एकैसाथ खुम्चिन्छन्। रगतको धक्काले ट्राइकस्पिड र बाइकस्पिड भल्भ बन्द हुने भएकाले रगत अरिकलमा फर्कन सक्दैन।
   • दायाँ भेन्ट्रिकलको चापले पल्मोनिक भल्भ खुल्छ र अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा जान्छ।
   • बायाँ भेन्ट्रिकलको चापले एओर्टिक भल्भ खुल्छ र शुद्ध रगत एओर्टा हुँदै पूरै शरीरमा जान्छ।
4. त्यसपछि भेन्ट्रिकल फुक्छन्। पल्मोनिक र एओर्टिक भल्भ बन्द हुन्छन् र रगत फेरि भेन्ट्रिकलमा फर्कन सक्दैन। अरिकल फेरि भरिन्छन् र यही क्रम दोहोरिन्छ।

सामान्य अवस्थामा रगत शरीरबाट मुटुमा आउँछ, मुटुबाट फेरि शरीरमा जान्छ र कोरोनरी धमनी हुँदै मुटुकै मांसपेशीमा पनि पुग्छ। यो प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ। तर कहिलेकाहीँ मुटुको मांसपेशीको कुनै भागमा जाने रगतको प्रवाह एक्कासि घट्छ वा पूरै रोकिन्छ। यस्तो हुँदा मांसपेशीको त्यो भागले अक्सिजन पाउँदैन र केही मिनेटमै मर्न थाल्छ। मुटुले राम्ररी काम गर्न सक्दैन र व्यक्तिलाई निकै दुख्छ तथा गाह्रो हुन्छ। यस्तो अवस्थालाई हृदयाघात भनिन्छ। डाक्टरहरू यसलाई मायोकार्डियल इन्फार्क्सन पनि भन्छन् (मायोकार्डियम: मुटुको मांसपेशी; इन्फार्क्सन: रगत नपाएर तन्तु मर्नु)। हृदयाघात एउटा गम्भीर तथा आपत्कालीन अवस्था हो।

यो कसरी हुन्छ

धेरै वर्षको अवधिमा कोरोनरी धमनीको भित्तामा बोसो र कोलेस्ट्रोल जम्न सक्छ। धमनीको भित्तामा जम्ने बोसो तथा कोलेस्ट्रोलयुक्त यस्तो निक्षेपलाई प्लाक भनिन्छ। प्लाक जम्दा धमनी साँघुरो र कडा हुन्छ र त्यसबाट कम रगत बग्छ। कुनै दिन प्लाक चर्किन सक्छ। शरीरले यस्तो चर्काइलाई घाउ ठान्छ। त्यहाँ प्लेटलेट्स जम्मा हुन्छन् र रगतको ढिक्का (थ्रोम्बस) बन्छ। यस्तो ढिक्काले धमनी पूरै थुनेमा त्यसभन्दा परको मुटुको मांसपेशीले रगत पाउँदैन।

जोखिमका कारक तत्त्व

तलका अवस्थामा हृदयाघातको सम्भावना बढी हुन्छ:

• उमेर: 45 वर्षभन्दा माथिका पुरुष र 55 वर्षभन्दा माथिका महिलामा युवाको तुलनामा जोखिम बढी हुन्छ।
• सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन: चुरोट र बिँडी खाँदा तथा सुर्ती, गुट्खा र खैनी चपाउँदा धमनीमा क्षति पुग्छ।
• लामो समयसम्म रहने उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)।
• रगतमा उच्च कोलेस्ट्रोल र ट्राइग्लिसराइड्स (बोसो): “खराब” कोलेस्ट्रोल (LDL) धमनीमा प्लाकका रूपमा जम्छ।
• मधुमेह: रगतमा चिनीको मात्रा बढी हुँदा धमनीका भित्तामा क्षति पुग्छ।
• पारिवारिक इतिहास: आमाबुबा वा हजुरबुबा-हजुरआमामध्ये कसैलाई, विशेष गरी कम उमेरमै, हृदयाघात भएको छ भने जोखिम बढी हुन्छ।
• नियमित व्यायामको अभाव र अस्वस्थ आहार: खानामा धेरै ट्रान्सफ्याट (पटक पटक तताइएको तेल, वनस्पति घिउ), नुन, चिनी, जनावरको बोसो र प्रशोधित खानेकुरा।
• तनावपूर्ण जीवनशैली: लामो समयसम्म रहने रिस, चिन्ता वा नकारात्मक सोचाइ।
• लागुऔषध: कोकिन र एम्फेटामिनजस्ता लागुऔषध सेवन गर्दा कोरोनरी धमनी कसिएर बन्द हुन सक्छ।

लक्षण

हृदयाघातका लक्षण व्यक्तिअनुसार फरक फरक हुन्छन्। सामान्यतया यी लक्षण देखिन्छन्:

1. छातीको बिचमा एक्कासि दुख्नु, थिचिएजस्तो वा कसिएजस्तो हुनु। यो दुखाइ काँध, हात (विशेष गरी बायाँ हात), घाँटी, बङ्गारा, ढाड वा पेटको माथिल्लो भागसम्म फैलिन सक्छ।
2. चिसो पसिना आउनु, थकान महसुस हुनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु।
3. रिँगटा लाग्नु वा टाउको हलुका भएजस्तो हुनु, वाकवाकी लाग्नु।
4. कतिपय हृदयाघात अचानक हुन्छन्, तर धेरैजसो मानिसमा घण्टौँ, दिनौँ वा हप्तौँअघि नै चेतावनीका सङ्केत देखिन्छन्। मेहनत गर्दा छातीमा असजिलो वा थिचिएजस्तो हुन्छ र यो आराम गर्दा पनि हट्दैन। यसको अर्थ मुटुको मांसपेशीमा पहिल्यै रगत कम पुगिरहेको छ। यस्तो सङ्केतलाई कहिल्यै बेवास्ता गर्नुहुँदैन।

हृदयाघातबाट बच्ने उपाय

1. स्वस्थ र सक्रिय जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
2. धूमपान गर्नुहुँदैन, सुर्ती चपाउनुहुँदैन र मद्यपानबाट टाढा रहनुपर्छ।
3. शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ।
4. सन्तुलित आहार खानुपर्छ: तरकारी, फलफूल, सम्पूर्ण अन्न र दाल बढी; नुन, चिनी र तारेको खाना कम।
5. नियमित व्यायाम गर्नुपर्छ: हिँड्ने, साइकल चलाउने वा खेल्ने; धेरैजसो दिन कम्तीमा 30 मिनेट।
6. तनाव व्यवस्थापन गर्न सिक्नुपर्छ।
7. जोखिम बढाउने उच्च रक्तचाप र मधुमेहको उपचार र नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
8. विशेष गरी 40 वर्ष उमेरपछि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्छ।

परीक्षण र उपचार

कसैलाई हृदयाघात भएको हो कि होइन भनेर पत्ता लगाउन डाक्टरले सुरुमा रक्तचाप, पल्स र तापक्रम जाँच्छन्। त्यसपछि मुटुका परीक्षण गरिन्छ:

• इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम (ECG): छातीमा धातुका साना प्याड टाँसिन्छन्। यी प्याडबाट मुटुका विद्युतीय सङ्केत छालजस्तो रेखाका रूपमा रेकर्ड हुन्छन्। हृदयाघात हुँदा ती छालको आकार बदलिन्छ। यो परीक्षण छिटो हुन्छ र प्रायः सबैभन्दा पहिले यही गरिन्छ।
• रगत परीक्षण: क्षति भएको मुटुको मांसपेशीबाट केही प्रोटिन (जस्तै ट्रोपोनिन) रगतमा चुहिन्छन्।
• इकोकार्डियोग्राम (इको): धड्किरहेको मुटुको अल्ट्रासाउन्ड तस्बिर। यसमा मुटुको भित्ताको कुन भाग राम्ररी चलिरहेको छैन भन्ने देखिन्छ।
• एन्जियोग्राफी, CT कोरोनरी एन्जियोग्राम र MRI: यी विधिबाट धमनी र मुटुका तस्बिर लिइन्छन्।

एन्जियोग्राफी

साधारण एक्स-रेमा रक्तनली प्रस्ट देखिँदैनन्। एन्जियोग्राफीमा डाक्टरले एउटा पातलो ट्युब कोरोनरी धमनीसम्म पुर्‍याउँछन्। त्यही ट्युबबाट रगतमा एक्स-रे छिर्न नसक्ने विशेष रङ (सूचक पदार्थ) हालिन्छ। त्यसपछि चलिरहेको एक्स-रे भिडियो (फ्लुरोस्कोपी) लिइन्छ। यसमा धमनी गाढा हाँगाहाँगा परेका रेखाका रूपमा देखिन्छन् र कुनै पनि साँघुरो भाग वा अवरोध ठ्याक्कै देख्न सकिन्छ। यसरी लिइएको तस्बिरलाई एन्जियोग्राम भनिन्छ।

उपचार

हृदयाघात भइरहेका बेला मुटुको मांसपेशी हरेक मिनेट मरिरहेको हुने भएकाले रगतको प्रवाह फेरि सुचारु गर्न उपचार छिटो सुरु गर्नुपर्छ। बिरामीलाई तुरुन्तै अस्पताल पुर्‍याइन्छ। रगतमा अक्सिजन कम भएमा अक्सिजन दिइन्छ र औषधी पनि दिइन्छ। त्यसपछिको उपचार धमनी आंशिक रूपमा थुनिएको छ कि पूर्ण रूपमा भन्ने कुरामा र अस्पतालमा के कस्ता उपकरण छन् भन्ने कुरामा भर पर्छ।

• एन्जियोग्राफी र एन्जियोप्लास्टी गर्ने उपकरण नभएको ठाउँमा डाक्टरले रगत पातलो गर्ने औषधी र ढिक्का घोल्ने औषधी दिन्छन्।
• यस्ता उपकरण भएको ठाउँमा थुनिएको धमनी शल्यक्रिया प्रक्रियाबाट खोलिन्छ:

कोरोनरी एन्जियोप्लास्टी र स्टेन्टिङ (यसलाई PCI, percutaneous coronary intervention पनि भनिन्छ)। यसमा मुटुरोग विशेषज्ञले नाडी वा तिघ्राको फेदको धमनीबाट लामो, पातलो र लचिलो ट्युब छिराउँछन्। यस ट्युबलाई क्याथेटर भनिन्छ। एक्स-रेको पर्दामा हेर्दै उनीहरू क्याथेटरलाई साँघुरिएको कोरोनरी धमनीसम्म पुर्‍याउँछन्। क्याथेटरको टुप्पोमा भएको सानो बेलुन फुलाएर प्लाकलाई धमनीको भित्तातिर थिचिन्छ। प्रायः धमनी खुला राख्न धातुको जालीले बनेको सानो ट्युब (स्टेन्ट) त्यहीँ छोडिन्छ। धेरै स्टेन्टमा औषधीको लेप लगाइएको हुन्छ। यही औषधीका कारण धमनी फेरि साँघुरिँदैन। यो प्रक्रियामा बिरामी ब्युँझै हुन्छन् र प्रायः केही दिनमै घर फर्किन्छन्।

कोरोनरी धमनी बाइपास सर्जरी (ओपन हर्ट सर्जरी)। यसमा सर्जनले छाती खोलेर शरीरको अर्को भागबाट एउटा स्वस्थ रक्तनली लिन्छन्। प्रायः खुट्टाको शिरा वा छातीको भित्ताभित्रको धमनी लिइन्छ। यस रक्तनलीको एउटा छेउ एओर्टामा र अर्को छेउ अवरोधभन्दा परको कोरोनरी धमनीमा सिलाइन्छ। भिडभाड भएको बजार नछिरी बाइपास सडकबाट गाडी गएजस्तै रगत पनि यस नयाँ बाटो हुँदै अवरोध छलेर बग्छ। यो ठुलो शल्यक्रिया हो। प्रायः यो योजना बनाएर गरिन्छ, तर कहिलेकाहीँ आपत्कालीन शल्यक्रियाका रूपमा पनि गरिन्छ।

मुटुको मांसपेशीमा हुने नियमित र लयात्मक खुम्चाइ तथा फुकाइका कारण मुटुमा ढुकढुक आवाज आउँछ। यसलाई मुटुको धड्कन भनिन्छ। डाक्टरले यो धड्कन स्टेथोस्कोपबाट सुन्छन्।

एक मिनेटमा हुने धड्कनको सङ्ख्यालाई हर्ट रेट भनिन्छ। आराम गरिरहेको स्वस्थ वयस्क मानिसको मुटु एक मिनेटमा 60 देखि 100 पटक धड्किन्छ। (केटाकेटीको मुटु अलि छिटो धड्किन्छ। नवजात शिशुको मुटु मिनेटमा करिब 120 देखि 160 पटक धड्किन्छ।)

• आराम गर्दा हर्ट रेट प्रतिमिनेट 60 भन्दा कम हुनुलाई ब्राडिकार्डिया (ढिलो हृदय) भनिन्छ। फिट खेलाडीको बलियो मुटुले हरेक धड्कनमा बढी रगत पम्प गर्ने भएकाले उनीहरूमा यो सामान्य मानिन्छ।
• आराम गर्दा हर्ट रेट प्रतिमिनेट 100 भन्दा बढी हुनुलाई ट्याकिकार्डिया (तीव्र मुटु) भनिन्छ।

शरीरको अवस्थाअनुसार हर्ट रेट घटबढ हुन्छ: व्यायाम गर्दा, डराउँदा, उत्साहित हुँदा र ज्वरो आउँदा यो बढ्छ भने सुतेका बेला घट्छ।

बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा हरेक पटक चापको एउटा छाल धमनी हुँदै अगाडि बढ्छ र धमनीका भित्ता फुल्छन्। धमनी छालानजिक भएको ठाउँमा यो फुलाइ औँलाले छामेर महसुस गर्न सकिन्छ। यसलाई पल्स भनिन्छ। हरेक धड्कनमा एउटा पल्स हुने भएकाले पल्स रेट र हर्ट रेट बराबर हुन्छन् र यी दुवै शब्द पर्यायका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। स्वस्थ वयस्कमा पल्स रेट प्रतिमिनेट 60 देखि 100 हुन्छ।

रक्तनली

शरीरका प्रत्येक तन्तु र कोषमा रगत पुर्‍याउने तथा त्यहाँबाट फिर्ता ल्याउने लचकदार, मांसपेशीयुक्त नलीलाई रक्तनली भनिन्छ। रक्तनली तीन किसिमका हुन्छन्: धमनी, शिरा र केशिका।

धमनी

मुटुबाट रगतलाई शरीरका विभिन्न भागमा पुर्‍याउने रक्तनलीलाई धमनी भनिन्छ। धमनीले रगत सधैँ मुटुबाट टाढा लैजान्छ। धमनीका भित्ता बाक्ला, मांसपेशीयुक्त र लचिला हुने भएकाले भेन्ट्रिकलले धकेलेको रगतको उच्च चाप यिनले थाम्न सक्छन्। उच्च चापले नै रगत अगाडि बढिरहने भएकाले धमनीमा भल्भ हुँदैन।

एओर्टा सबैभन्दा ठुलो धमनी हो। एओर्टा बाँडिएर साना धमनी बन्छन्। ती धमनी पनि बाँडिएर झन् साना उपधमनी (आर्टेरियोल्स) बन्छन्। प्रत्येक उपधमनी पनि बाँडिएर केशिकाको मसिनो जालो बन्छ। काटिएको धमनीबाट निकै छिटो रगत बग्ने भएकाले धेरैजसो धमनी शरीरभित्र गहिराइमा मांसपेशीले ढाकिएर रहेका हुन्छन्।

केशिका

उपधमनी विभाजित भई बनेका अति मसिना र जालीदार रक्तनलीलाई केशिका भनिन्छ। केशिका कपालभन्दा पनि पातला हुन्छन्। यिनको भित्ता एउटा कोष मात्र बाक्लो हुनाले यसबाट पदार्थहरू सजिलै छिर्न सक्छन्। रक्तसञ्चार प्रणालीको खास काम यहीँ हुन्छ:

• रगतबाट कोषमा: पचेको खाना, अक्सिजन, हर्मोन, इन्जाइम र अरू पदार्थ;
• कोषबाट रगतमा: कार्बनडाइअक्साइड, युरिया र अरू विकार पदार्थ। रगतले यिनलाई निष्कासन अङ्गसम्म पुर्‍याउँछ।

केशिका शरीरका हरेक कोषको निकै नजिकसम्म पुगेका हुन्छन्। हाम्रो शरीरमा लगभग कुनै पनि कोष केशिकाबाट एउटा कपालको मोटाइभन्दा टाढा हुँदैन। विकार पदार्थ लिएपछि केशिकाहरू फेरि जोडिन थाल्छन् र उपशिरा बन्छन्। उपशिरा जोडिएर शिरा बन्छन्।

शिरा

शरीरका विभिन्न भागबाट रगत जम्मा गरेर मुटुसम्म पुर्‍याउने रक्तनलीलाई शिरा भनिन्छ। शिराको भित्तामा पनि धमनीको जस्तै तीन तह हुन्छन्, तर मांसपेशी धेरै कम हुनाले शिराका भित्ता पातला हुन्छन् र भित्रको खाली ठाउँ फराकिलो हुन्छ। धेरैजसो शिरामा कार्बनडाइअक्साइड र विकार पदार्थ प्रशस्त भएको अशुद्ध रगत बग्छ।

शिरासम्म आइपुग्दा रगतको धेरैजसो चाप सकिइसकेको हुनाले शिरामा रगत बिस्तारै बग्छ र उल्टो दिशामा बग्ने सम्भावना हुन्छ। खुट्टामा त रगत गुरुत्वविरुद्ध माथि चढ्नुपर्ने भएकाले यो सम्भावना झन् बढी हुन्छ। यसलाई रोक्न शिरामा ठाउँ ठाउँमा भल्भ हुन्छन्। भल्भले रगतलाई मुटुतिर मात्र बग्न दिन्छ। हिँड्दा खुम्चिने मांसपेशीले शिरालाई थिच्छ र रगत एउटा भल्भबाट अर्को भल्भतिर धकेलिन्छ।

उपशिरा, शिरा र भेनाकाभा (महाशिरा) सबैको काम उस्तै हुन्छ। यिनीहरू आकार र सङ्ख्यामा मात्र फरक हुन्छन्। धेरै शिरा छालानजिक हुन्छन्। नाडीमा देखिने निलो-हरियो रेखा शिरा हुन्।

मुटुबाट रगतलाई शरीरका प्रत्येक भागमा पुर्‍याउने र शरीरका प्रत्येक भागबाट रगतलाई फेरि मुटुसम्म ल्याउने प्रक्रियालाई रक्तसञ्चार भनिन्छ। आराम गरिरहेको वयस्क मानिसको मुटुले एक मिनेटमा करिब 5 देखि 6 लिटर रगत पम्प गर्छ। कडा व्यायाम गर्दा यो मात्रा पाँच गुणासम्म बढ्छ।

चित्र 5.1 फेरि हेरौँ। एक फन्को पूरा गर्दा रगत मुटुबाट दुई पटक गुज्रिन्छ: एक पटक दायाँ भागबाट र एक पटक बायाँ भागबाट। त्यसैले हाम्रो रक्तसञ्चारलाई दोहोरो रक्तसञ्चार भनिन्छ। मानव शरीरमा रक्तसञ्चार दुई प्रकारले हुन्छ:

1. सिस्टमिक रक्तसञ्चार (मुटु → शरीर → मुटु)
2. पल्मोनरी रक्तसञ्चार (मुटु → फोक्सो → मुटु)

सिस्टमिक रक्तसञ्चार

मुटुको बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा शुद्ध रगत एओर्टामा जान्छ। एओर्टाबाट रगत साना धमनी र उपधमनी हुँदै केशिकामा पुग्छ र केशिकाबाट कोषसम्म पुग्छ। त्यहाँ रगतले कोषलाई खाना, अक्सिजन र अरू आवश्यक पदार्थ दिन्छ। कोषले बनाएका कार्बनडाइअक्साइड र अरू विकार पदार्थ रगतले लिन्छ। त्यसपछि केशिका जोडिएर उपशिरा र शिरा बन्छन्। शिराहरू जोडिएर भेनाकाभा बन्छन् र अशुद्ध रगत दायाँ अरिकलमा पुग्छ।

यसरी बायाँ भेन्ट्रिकलबाट धमनी हुँदै शरीरका सबै भागमा पुग्ने र शिरा हुँदै फेरि दायाँ अरिकलमा फर्किने रक्तसञ्चारलाई सिस्टमिक रक्तसञ्चार भनिन्छ।

$$\text{बायाँ भेन्ट्रिकल} \xrightarrow{\text{एओर्टा, धमनी}} \text{शरीरका विभिन्न भाग} \xrightarrow{\text{शिरा, भेनाकाभा}} \text{दायाँ अरिकल}$$

पल्मोनरी रक्तसञ्चार

दायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा पल्मोनिक भल्भ खुल्छ र अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनी हुँदै फोक्सोमा जान्छ। फोक्सोमा करोडौँ साना हावाका थैली हुन्छन्। यिनलाई एल्भियोली भनिन्छ। एल्भियोलीलाई चारैतिरबाट ढाकेर रहेको केशिकाको जालोबाट रगत बग्छ। यहाँ रगतको कार्बनडाइअक्साइड एल्भियोलीमा जान्छ र सास छोड्दा बाहिर निस्कन्छ। एल्भियोलीको हावामा भएको अक्सिजन रगतमा जान्छ। अब शुद्ध भएको रगतलाई पल्मोनरी शिराहरूले बायाँ अरिकलसम्म ल्याउँछन्।

यसरी दायाँ भेन्ट्रिकलबाट फोक्सोमा र फोक्सोबाट फेरि बायाँ अरिकलमा रगत प्रवाह हुने प्रक्रियालाई पल्मोनरी रक्तसञ्चार भनिन्छ।

$$\text{दायाँ भेन्ट्रिकल} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी धमनी}} \text{फोक्सो} \xrightarrow{\text{पल्मोनरी शिरा}} \text{बायाँ अरिकल}$$

सिस्टमिक रक्तसञ्चार	पल्मोनरी रक्तसञ्चार
मुटु र पूरै शरीरका बिचमा हुन्छ	मुटु र फोक्सोका बिचमा हुन्छ
बायाँ भेन्ट्रिकलबाट सुरु भई दायाँ अरिकलमा टुङ्गिन्छ	दायाँ भेन्ट्रिकलबाट सुरु भई बायाँ अरिकलमा टुङ्गिन्छ
शुद्ध रगत एओर्टाबाट जान्छ; अशुद्ध रगत भेनाकाभाबाट फर्किन्छ	अशुद्ध रगत पल्मोनरी धमनीबाट जान्छ; शुद्ध रगत पल्मोनरी शिराबाट फर्किन्छ
उच्च चापमा लामो बाटो	कम चापमा छोटो बाटो
शरीरका कोषलाई अक्सिजन दिन्छ	फोक्सोबाट अक्सिजन लिन्छ

बायाँ भेन्ट्रिकल खुम्चिएर रगतलाई धमनीमा पम्प गर्दा रगतले धमनीको भित्तामा जोडले धक्का दिन्छ। रक्तनली, विशेष गरी धमनीको भित्तामा रगतले दिने चापलाई रक्तचाप भनिन्छ।

रक्तचाप यी कुरामा निर्भर रहन्छ:

• भेन्ट्रिकल कति जोडले खुम्चिन्छ,
• रगतको मात्रा कति छ र कति रगत बग्छ,
• धमनी कति फराकिला वा साँघुरा छन् (साँघुरा र कडा धमनीमा चाप बढी हुन्छ)।

रक्तचापलाई पाराको मिलिमिटर (mmHg) मा नापिन्छ। रक्तचाप दुईओटा सङ्ख्यामा लेखिन्छ, जस्तै 120/80 mmHg। यसलाई “माथिल्लो 120, तल्लो 80” भनेर पढिन्छ।

• माथिल्लो सङ्ख्या सिस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल खुम्चिँदा (सिस्टोल) धमनीमा हुने सबैभन्दा उच्च चाप यही हो। वयस्कमा यो सामान्यतया करिब 90 देखि 120 mmHg हुन्छ।
• तल्लो सङ्ख्या डाइस्टोलिक चाप हो। भेन्ट्रिकल फुकेर फेरि भरिँदा (डाइस्टोल) धमनीमा हुने सबैभन्दा कम चाप यही हो। वयस्कमा यो सामान्यतया करिब 60 देखि 80 mmHg हुन्छ।

वयस्क मानिसको सामान्य स्वस्थ रक्तचाप करिब 120/80 mmHg हुन्छ। मानिसको रक्तचाप उमेर, लिङ्ग, शारीरिक क्रियाकलाप र मानसिक अवस्थामा निर्भर रहन्छ: व्यायाम गर्दा, रिसाउँदा वा डराउँदा रक्तचाप बढ्छ भने सुतेका बेला घट्छ।

रक्तचाप नाप्ने उपकरणलाई स्फिग्मोम्यानोमिटर भनिन्छ (स्फिग्मोस: ग्रिक भाषामा पल्स)। हावा भर्न मिल्ने एउटा पट्टी (कफ) माथिल्लो पाखुरामा बेरिन्छ। धमनी थिचिएर बन्द नहुन्जेल कफमा हावा भरिन्छ। त्यसपछि हावा बिस्तारै निकालिन्छ र स्वास्थ्यकर्मीले कफमुनि स्टेथोस्कोप राखेर सुन्छन्। पहिलो ढक-ढक आवाज सुनिँदाको चाप सिस्टोलिक चाप हो। आवाज हराउँदाको चाप डाइस्टोलिक चाप हो। हिजोआज डिजिटल यन्त्रबाट पनि रक्तचाप नापिन्छ। यस्तो यन्त्रले कफमा पल्स पत्ता लगाएर यही काम आफैँ गर्छ।

रक्तचाप (वयस्क)	यसको अर्थ
90/60 mmHg भन्दा कम	न्यून रक्तचाप (हाइपोटेन्सन): रिँगटा लाग्ने र बेहोस हुने हुन सक्छ
करिब 90/60 देखि 120/80 mmHg	सामान्य
120/80 देखि 139/89 mmHg	अलि बढेको: खानपान र व्यायाममा ध्यान दिने बेला
140 वा बढी, वा 90 वा बढी (एक पटकभन्दा बढी नाप्दा)	उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)

(अमेरिकाजस्ता केही देशमा अहिले 130/80 वा त्यसभन्दा माथिलाई उच्च रक्तचाप मानिन्छ। नेपालमा भने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले तोकेअनुसार 140/90 लाई सीमा मानिन्छ।)

उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन)

कसैको रक्तचाप 140/90 mmHg वा सोभन्दा बढी भइरहन्छ भने यस्तो अवस्थालाई उच्च रक्तचाप वा हाइपरटेन्सन भनिन्छ। उच्च रक्तचापमा मुटुले बढी काम गर्नुपर्छ। वर्षौँसम्म उच्च रक्तचाप रहँदा धमनी, मुटु, मिर्गौला, आँखा र मस्तिष्कमा क्षति पुग्छ। हृदयाघात र मस्तिष्क घातको एउटा प्रमुख कारण उच्च रक्तचाप नै हो।

केही मानिसमा देखिने लक्षण: टाउको दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, नाकबाट रगत आउने, पसिना आउने र थकाइ लाग्ने, अनुहार रातो हुने, निद्रा नलाग्ने र आत्तिने।

कारण:

1. नियमित रूपमा शारीरिक व्यायाम नगर्नु।
2. वंशाणुगत रूपमा परिवारमा उच्च रक्तचाप हुनु।
3. नियमित धूमपान र मद्यपान गर्नु।
4. शरीरको तौल बढी हुनु।
5. शारीरिक तथा मानसिक तनाव हुनु।
6. धेरै नुनिलो र चिल्लो खाना खानु (अचार, चिप्स, चाउचाउ र सुकुटीमा धेरै नुन हुन्छ)।

बच्ने उपाय: उच्च रक्तचापका कारण शरीर र मनमा विभिन्न समस्या आउँछन्। समयमै ध्यान दिए धेरैजसो अवस्थामा उच्च रक्तचाप हुनबाट बच्न सकिन्छ।

1. दैनिक खानेकुरामा ध्यान दिनुपर्छ: नुन र चिल्लो कम भएका खानेकुरा खानुपर्छ।
2. धूमपान र मद्यपान गर्नुहुँदैन।
3. प्रशस्त तरकारी र फलफूलसहितको सन्तुलित भोजन खानुपर्छ।
4. दैनिक शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
5. योग, ध्यान र प्राणायाम गर्नुपर्छ।
6. समय समयमा रक्तचाप जाँच गराउनुपर्छ।
7. सकेसम्म शान्त र तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ।
8. खेलकुद तथा मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलापमा भाग लिनुपर्छ।

मधुमेह

खानाबाट पाइने ग्लुकोजलाई कोषले ऊर्जा निकाल्न प्रयोग गर्छ। प्यान्क्रियाजमा बन्ने इन्सुलिन हर्मोनको सहायताले ग्लुकोज रगतबाट कोषभित्र पस्छ। शरीरमा इन्सुलिन धेरै कम बन्यो वा कोषमा इन्सुलिनले राम्ररी काम गर्न छोड्यो भने ग्लुकोज रगतमै रहन्छ र रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ। रगतमा ग्लुकोजको मात्रा आवश्यकताभन्दा धेरै भएको अवस्थालाई मधुमेह वा चिनी रोग भनिन्छ (अझ ठ्याक्कै भन्दा डायबिटिज मेलिटस)। रगतमा अत्यधिक ग्लुकोज हुनुलाई विज्ञानको भाषामा हाइपरग्लाइसेमिया भनिन्छ।

(जानकारीका लागि: खाली पेटमा रगतमा चिनीको सामान्य मात्रा करिब 70 देखि 100 mg/dL हुन्छ। दुई पटक नाप्दा 126 mg/dL वा सोभन्दा बढी आएमा मधुमेह भएको मानिन्छ।)

रगतमा उच्च ग्लुकोजका लक्षण:

1. धेरै तिर्खा र भोक लाग्नु।
2. बारम्बार रिँगटा लाग्नु र कहिलेकाहीँ बेहोस हुनु।
3. छिन छिनमा पिसाब लाग्नु (मिर्गौलाले बढी भएको चिनी धेरै पानीसँगै पिसाबबाट बाहिर फाल्छ)।
4. आँखा धमिलो हुनु।
5. दुब्लाउनु र छिट्टै थकान महसुस हुनु।
6. मांसपेशी बाउँडिनु तथा हातखुट्टा लाटो हुनु वा झमझमाउनु।
7. घाउ ढिलो निको हुनु।

कारण:

1. प्यान्क्रियाजमा इन्सुलिन हर्मोन धेरै कम बन्नु।
2. शरीरको तौल बढी हुनु र निष्क्रिय जीवनशैली अपनाउनु।
3. असन्तुलित भोजन खानु।
4. खानामा धेरै चिल्लो पदार्थ र कार्बोहाइड्रेट हुनु (मिठाई, चिनीयुक्त पेय, सेतो भात र मैदा धेरै मात्रामा)।
5. वंशाणुगत कारण: परिवारमा मधुमेह हुनु।

बच्ने उपाय:

1. हरियो सागसब्जी र फलफूल प्रशस्त मात्रामा खानुपर्छ।
2. नियमित शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
3. शरीरको तौल स्वस्थ राख्नुपर्छ।
4. सक्रिय जीवनशैली अपनाउनुपर्छ।
5. तनावरहित जीवन जिउनुपर्छ।
6. हरेक बिहान हिँड्न जानुपर्छ।
7. सन्तुलित भोजन खानुपर्छ।

युरिक एसिड

धेरै खानेकुरामा प्युरिन भनिने नाइट्रोजनयुक्त पदार्थ हुन्छ। प्युरिन DNA र RNA का भाग भएकाले शरीरले पनि आफैँ प्युरिन बनाउँछ। प्युरिन टुक्रिँदा बन्ने विकार पदार्थलाई युरिक एसिड भनिन्छ। युरिक एसिड मुख्य रूपमा कलेजोमा (र अलिकति आन्द्रामा) बन्छ। रगतले युरिक एसिडलाई मिर्गौलासम्म पुर्‍याउँछ र मिर्गौलाले यसलाई पिसाबबाट बाहिर फाल्छ।

युरिक एसिड धेरै बन्यो वा मिर्गौलाले यसलाई छिटो निकाल्न सकेन भने रगतमा यसको मात्रा बढ्छ। रगतमा युरिक एसिड अत्यधिक हुनुलाई हाइपरयुरिसेमिया भनिन्छ। बढी भएको युरिक एसिडबाट जोर्नीमा सियोजस्ता तिखा साना क्रिस्टल बन्न सक्छन्। यसबाट गाउट भन्ने पीडादायी रोग लाग्छ। मिर्गौलामा यस्ता क्रिस्टल जम्मा भएर पत्थरी बन्छ।

उच्च युरिक एसिडका लक्षण:

1. हाड जोर्नी दुख्नु।
2. मांसपेशीभित्र गहिरो दुखाइ हुनु।
3. मिर्गौलामा पत्थरी हुने सम्भावना बढ्नु।
4. जोर्नीमाथिको छाला रातो हुनु, सुन्निनु र पोल्नु।
5. खुट्टाका औँलाका जोर्नीमा, विशेष गरी बुढीऔँलामा, अत्यधिक दुखाइ हुनु।
6. हिँड्न र चलमल गर्न गाह्रो हुनु।

कारण:

1. मधुमेह वा अन्य कुनै रोगका कारण मिर्गौलाले युरिक एसिड राम्ररी निकाल्न नसक्नु।
2. प्युरिनयुक्त खाना धेरै मात्रामा खानु।
3. पानी कम पिउने बानी हुनु।

नियन्त्रण र बच्ने उपाय:

1. नियमित शारीरिक व्यायाम गर्नुपर्छ।
2. पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ: थोरै थोरै गरी दिनमा धेरै पटक।
3. मद्यपान (विशेष गरी बियर) र धूमपान गर्नुहुँदैन।
4. चेरी खानुपर्छ। चेरीमा हुने एन्थोसायनिन नामक एन्टिअक्सिडेन्टले युरिक एसिड घटाउन मदत गर्न सक्छ।
5. बोसोयुक्त रातो मासु, भित्री अङ्गको मासु (कलेजो, मिर्गौला) र समुद्री खाना कम खानुपर्छ। (दाल र अरू वनस्पतिजन्य खानेकुराको भने त्यति चिन्ता गर्नुपर्दैन। मासुको प्युरिनको तुलनामा वनस्पतिको प्युरिनले गाउटको जोखिम धेरै कम बढाउने कुरा अध्ययनबाट थाहा भएको छ।)
6. सामान्यतया प्युरिनयुक्त खानेकुरा कम खानुपर्छ र चिनीयुक्त पेय पिउनुहुँदैन।

1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्

2. भिन्नता लेख्नुहोस्

3. कारण दिनुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्