दैनिक प्रयोगका पदार्थ: कक्षा ७ विज्ञान

कागती निचोरेर जिब्रोमा राख्दा अमिलो लाग्छ। नुहाउँदा मुखमा साबुन पस्यो भने तितो र चिप्लो लाग्छ। नुनको एउटा दाना चाट्दा नुनिलो लाग्छ। हाम्रो भान्छा रसायन विज्ञानको सानो प्रयोगशालाजस्तै हो। त्यहाँ अम्ल, क्षार र लवण भरिएका हुन्छन्। घरमा पनि बिजुलीको तारको तामादेखि नुनमा मिसाइएको आयोडिनसम्म धेरै धातु र अधातु पाइन्छन्।

यस एकाइमा अम्ल, क्षार र लवणलाई नचाखीकनै छुट्याउने तरिका सिकिन्छ। रातो फूलबाट रङ बदल्ने आफ्नै सूचक बनाउन पनि सिकिन्छ। तार बनाउन तामा, हवाईजहाज बनाउन आल्मोनियम (आल्मिनियम), गहना बनाउन सुन र सलाई बनाउन सल्फर (गन्धक) किन प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुरा पनि यसै एकाइमा पढिन्छ।

हाम्रो वरिपरिका पदार्थ

दैनिक जीवनमा हामी विभिन्न प्रकारका पदार्थ प्रयोग गर्छौँ। ती पदार्थका गुण फरक फरक हुन्छन्। खानेकुरा चाख्दा कुनै अमिला, कुनै गुलिया, कुनै तिता र कुनै नुनिला हुन्छन्। चिया बनाउन चिनी, तरकारीमा नुन, अचारमा चुक अमिलो, लुगा धुन साबुन र रोटी फुलाउन बेकिङ पाउडर प्रयोग गरिन्छ। वैज्ञानिकहरू गुणका आधारमा पदार्थलाई विभिन्न समूहमा वर्गीकरण गर्छन्। यसरी वर्गीकरण गर्दा पदार्थलाई बुझ्न र प्रयोग गर्न सजिलो हुन्छ।

10.1 अम्ल, क्षार र लवण

क्रियाकलाप

10.1: अमिलो, तितो कि नुनिलो?

आफ्नो घरको भान्छामा पाइने वस्तुलाई स्वादका आधारमा अमिलो, तितो र नुनिलो गरी तीन समूहमा छुट्याउनुहोस्। आफ्नो तालिका कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्। (आफूलाई पहिलेदेखि थाहा भएका खानेकुरा मात्र छुट्याउनुहोस्। थाहा नभएको वस्तु वा प्रयोगशालाको कुनै पनि पदार्थ कहिल्यै नचाख्नुहोस्।)

अमिलो	तितो	नुनिलो

केही उत्तर

अमिलो	तितो	नुनिलो
कागती, दही, भिनेगर, तित्री (इमली), अमला, काँचो आँप, गोलभेँडा, चुक	करेला, मेथी, निमका पात, चिराइतो	खाने नुन, नुन हालेको अचार, नुनिलो बदाम

मोटामोटी रूपमा हेर्दा अमिलो स्वाद भएका पदार्थ अम्ल हुन्। तितो स्वाद भएका र छुँदा चिप्लो लाग्ने पदार्थ धेरैजसो क्षार हुन्छन्। लवणका स्वाद भने धेरै किसिमका हुन्छन्: खाने नुन नुनिलो हुन्छ। तर स्वादबाट गरिने जाँच न सुरक्षित हुन्छ न पक्का। यो कुरा अगाडि पढिन्छ।

सूचक पदार्थ

धेरै पदार्थलाई स्वादबाट चिन्न सकिँदैन। कुनै पदार्थ विषालु हुन्छन् भने कुनैले मुख पोलिदिन्छ। त्यसैले रसायनशास्त्रीहरू सूचक प्रयोग गर्छन्।

आफ्नो रङ बदलेर कुनै पदार्थ अम्ल, क्षार वा लवण (तटस्थ) के हो भनी देखाउने पदार्थलाई सूचक भनिन्छ। प्रयोगशालामा लिटमस पेपर, मिथाइल अरेन्ज र फेनोल्फथालिन साधारण सूचकका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्।

निलो र रातो लिटमस पेपरका टुक्रा — **चित्र 10.1** निलो र रातो लिटमस पेपर। लिटमस **लाइकेनबाट** बनाइने रङ हो। यो रङमा कागज डुबाएर सुकाएपछि लिटमस पेपरका टुक्रा बन्छन्। फोटो: Meganbeckett27, CC BY-SA 3.0

सूचक	अम्लमा	क्षारमा	तटस्थ लवणको घोलमा
रातो लिटमस	रातै रहन्छ	निलो हुन्छ	रङ बदलिँदैन
निलो लिटमस	रातो हुन्छ	निलै रहन्छ	रङ बदलिँदैन
मिथाइल अरेन्ज	रातो हुन्छ	पहेँलो हुन्छ	रङ बदलिँदैन
फेनोल्फथालिन	रङ्गहीन नै रहन्छ	गुलाफी हुन्छ	रङ बदलिँदैन (रङ्गहीन)

लिटमसको रङ सम्झने सजिलो तरिका यस्तो छ: अम्लले लिटमसलाई पाकेको गोलभेँडाजस्तै रातो बनाउँछ भने क्षारले यसलाई निलो बनाउँछ (अङ्ग्रेजीमा base र blue दुवै b बाट सुरु हुन्छन्)।

स्थानीय सामग्रीबाट सूचक बनाउने तरिका

वनस्पतिका धेरै रङ्गीन भाग अम्ल र क्षारमा रङ बदल्छन्। त्यसैले ती प्राकृतिक सूचक हुन्, जस्तै: रातो गुलाफ र अरू राता फूल, रातो बन्दागोभीका पात, रातो प्याजको बोक्रा, चुकन्दर र बेसारको धुलो।

क्रियाकलाप

10.2: रातो प्याजबाट सूचक

एउटा रातो प्याजलाई साना टुक्रा पारेर काट्नुहोस् (यसको बोक्राबाट सबैभन्दा राम्रो सूचक बन्छ)।
टुक्रालाई एउटा कपमा राख्नुहोस् र केतलीको तातो पानी त्यसमा खन्याइदिन ठुला मानिसलाई भन्नुहोस्। बेलाबेलामा चलाउँदै करिब 20 मिनेट त्यत्तिकै छोड्नुहोस्।
रङ्गीन झोललाई फिल्टर पेपरले (वा सफा सुती कपडाले) छान्नुहोस्। तपाईँको सूचक तयार भयो।
तीनओटा कपमा क्रमशः नुनपानी, साबुनपानी र गोलभेँडाको रस राखेर हरेकमा अलिकति सूचक हाल्नुहोस्। देखिएका रङलाई माथिको तालिकासँग तुलना गर्नुहोस्: कुन अम्ल हो, कुन क्षार र कुन लवण?

के देखिनुपर्छ

गोलभेँडाको रस गुलाफी-रातो हुन्छ (अम्ल), साबुनपानी हरियो हुन्छ (क्षार) र नुनपानीको रङ बदलिँदैन (तटस्थ लवण)। रातो बन्दागोभीबाट अझ चहकिला रङ देखिन्छन्।

एउटा सूचक छान्नुहोस्। दुईओटा अम्ल, दुईओटा तटस्थ तरल र दुईओटा क्षारमा त्यसको रङ कस्तो हुन्छ, हेर्नुहोस्।

सूचक:

रातो बन्दागोभीको रस तटस्थ तरलमा बैजनी हुन्छ, अम्लमा गुलाफी-रातो र क्षारमा निलो-हरियोदेखि हरियो हुन्छ। यसले तीनैओटा छुट्याउँछ। यसको रङबाट अम्ल वा क्षार कति कडा छ भन्ने अनुमानसमेत गर्न सकिन्छ।

बेसार अम्ल र तटस्थ तरलमा पहेँलो नै रहन्छ भने क्षारमा रातो-खैरो हुन्छ। यसले क्षार मात्र देखाउँछ। त्यसैले बेसारको दाग साबुनले धुँदा रातो हुन्छ।

रातो फूलको (जवाकुसुम वा गुलाफको) रस अम्लमा चहकिलो गुलाफी-रातो र क्षारमा हरियो हुन्छ। यसमा भिजाएर सुकाएको कागजले लिटमस पेपरजस्तै काम गर्छ।

सोच्नुहोस्

विचारणीय प्रश्न

क.बेसारको दाग लागेको कपडा साबुनले धुँदा रातो हुन्छ, किन?
ख.काटेका खसीबोका, राँगा वा भेडाको छालामा खरानी र बेसारको मिश्रण दल्दा छाला रातो देखिन्छ, किन?

उत्तर

क.बेसार प्राकृतिक सूचक हो: अम्ल र तटस्थ तरलमा यो पहेँलो रहन्छ भने क्षारमा रातो-खैरो हुन्छ। साबुन क्षार भएकाले दाग रातो हुन्छ।
ख.खरानी क्षार हो। साबुनसँग जस्तै खरानीसँग मिसिँदा पनि बेसार पहेँलोबाट रातो हुन्छ।

परियोजना कार्य

रातो फूलबाट सूचक कागज

रातो गुलाफ, जवाकुसुम वा अरू कुनै रातो फूलको रसबाट चित्र 10.2 मा देखाइएजस्तै सूचक बनाउनुहोस्: फूलका पेटल किच्नुहोस्, थोरै मनतातो पानीमा भिजाउनुहोस् र छान्नुहोस्। त्यो रसले कागतीको रस, भिनेगर, नुनपानी, चिनीपानी, साबुनपानी र खरानी पानी जाँच्नुहोस्। हरेक पटक देखिएको रङ तालिकामा टिप्नुहोस्। त्यसपछि सेता कागजका टुक्रा (फिल्टर पेपर भए झन् राम्रो) रसमा भिजाएर सुक्न झुन्ड्याउनुहोस्। यसरी लिटमसजस्तै आफ्नै सूचक कागज तयार हुन्छ। पूरै प्रयोगको विवरण प्रयोगात्मक फाइलमा राख्नुहोस्।

चित्र 10.2 राता फूलबाट सूचक र सूचक कागज बनाउने तरिका।

के देखिनुपर्छ

अम्लमा (कागतीको रस, भिनेगर) रातो फूलको रस चहकिलो गुलाफी-रातो हुन्छ। तटस्थ तरलमा (नुनपानी, चिनीपानी) यसको आफ्नै हल्का बैजनी रङ रहन्छ। क्षारमा (साबुनपानी, खरानी पानी) यो हरियो हुन्छ। सुकाएका कागजका टुक्रामा थोपा खसाल्दा पनि यस्तै रङ देखिन्छ।

क्रियाकलाप

10.3: लिटमस पेपरले जाँच

आवश्यक सामग्री: रातो र निलो लिटमस पेपर, कागतीको रस, दही, गोलभेँडाको रस, करेलाको रस, पानी र साबुनपानी।

हरेक तरलमा पालैपालो रातो र निलो लिटमसको एक एक टुक्रा डुबाउनुहोस्।
हरेक टुक्राको रङ बदलियो कि बदलिएन, हेरेर तालिका भर्नुहोस्।

तरल	रातो लिटमस	निलो लिटमस
कागतीको रस
दही
गोलभेँडाको रस
करेलाको रस
पानी
साबुनपानी

निलो लिटमसलाई रातो बनाउने पदार्थ अम्ल हो। रातो लिटमसलाई निलो बनाउने पदार्थ क्षार हो। कुनै पनि लिटमसको रङ नबदलिए त्यो पदार्थ तटस्थ लवणजस्तै तटस्थ हुन्छ। यसका आधारमा तरललाई अम्ल, क्षार र लवणमा छुट्याउनुहोस्।

के देखिनुपर्छ

तरल	रातो लिटमस	निलो लिटमस	त्यसैले यो
कागतीको रस	रातै रहन्छ	रातो हुन्छ	अम्ल
दही	रातै रहन्छ	रातो हुन्छ	अम्ल
गोलभेँडाको रस	रातै रहन्छ	रातो हुन्छ	अम्ल
करेलाको रस	रातै रहन्छ	थोरै बदलिन्छ वा बदलिँदैन	लगभग तटस्थ (धेरै कमजोर अम्लीय)
पानी	रातै रहन्छ	निलै रहन्छ	तटस्थ
साबुनपानी	निलो हुन्छ	निलै रहन्छ	क्षार

करेला निकै तितो हुन्छ, तर यो क्षार होइन। यसको तितोपन अरू पदार्थका कारण हो। स्वादबाट पदार्थ छुट्याउन सकिँदैन।

एउटा तरल छान्नुहोस् र दुवै टुक्रा डुबाउनुहोस्। त्यसपछि त्यो अम्ल हो, क्षार हो कि तटस्थ, छुट्याउनुहोस्।

यो हो:

तरलमा रातो र निलो लिटमसको टुक्रा डुबाउन “टुक्रा डुबाउनुहोस्” थिच्नुहोस्।

टुक्राका भिजेका टुप्पा हेर्नुहोस्। यो तरल अम्ल हो, क्षार हो, कि तटस्थ?

सही: निलो लिटमस रातो भयो र रातो रातै रह्यो। अम्लले मात्र यस्तो गर्छ।

सही: रातो लिटमस निलो भयो र निलो निलै रह्यो। क्षारले मात्र यस्तो गर्छ।

सही: कुनै पनि टुक्राको रङ बदलिएन, त्यसैले यो तरल तटस्थ हो।

मिलेन। फेरि हेर्नुहोस्: निलो टुक्रा रातो भयो। त्यसैले यो अम्ल हो।

मिलेन। फेरि हेर्नुहोस्: रातो टुक्रा निलो भयो। त्यसैले यो क्षार हो।

मिलेन। कुनै पनि टुक्रा बदलिएन, त्यसैले यो न अम्ल हो न क्षार: तटस्थ हो।

तरल	रातो लिटमस	निलो लिटमस	तपाईँको उत्तर
कागतीको रस	–	–	–
भिनेगर	–	–	–
साबुनपानी	–	–	–
चुनपानी	–	–	–
नुनपानी	–	–	–
चिनीपानी	–	–	–

दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने पदार्थलाई पनि यसै गरी अम्ल, क्षार र लवणमा छुट्याउन सकिन्छ।

अम्ल

अचार, कागती, भोगटे र तित्रीको स्वाद अमिलो हुन्छ। अमिलो स्वाद भएका वस्तुमा अम्ल हुन्छ। स्याउ, सुन्तला र कागतीजस्ता फलफूल तथा धेरै किसिमका अचार अम्लीय हुन्छन्। त्यसैले यिनको स्वाद अमिलो हुन्छ।

स्रोतका आधारमा अम्ल दुई प्रकारका हुन्छन्:

बोटबिरुवा र जीवजन्तुबाट प्राप्त हुने अम्ललाई प्राङ्गारिक अम्ल भनिन्छ। यी अम्ल नरम हुन्छन् र धेरैजसो खान मिल्छन्, जस्तै: फलफूल, दही र भिनेगरमा पाइने अम्ल।
खनिज पदार्थबाट बनाइने अम्ललाई अप्राङ्गारिक अम्ल भनिन्छ। यिनलाई खनिज अम्ल पनि भनिन्छ। हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, सल्फ्युरिक अम्ल र नाइट्रिक अम्ल अप्राङ्गारिक अम्ल हुन्। यी अम्ल कडा र खतरनाक हुन्छन्। यिनलाई प्रयोगशाला र उद्योगमा प्रयोग गरिन्छ।

क्र.स.	अम्ल	पाइने स्रोत
1.	साइट्रिक अम्ल	सुन्तला, कागती, गोलभेँडा
2.	एस्कर्बिक अम्ल (भिटामिन सी)	अमला र अरू अमिला फलफूल
3.	टार्टारिक अम्ल	तित्री, अङ्गुर
4.	म्यालिक अम्ल	स्याउ
5.	ल्याक्टिक अम्ल	अमिलो दुध, दही
6.	एसिटिक अम्ल	भिनेगर, अमिलो अचार
7.	कार्बोनिक अम्ल	सोडापानी, चिसो पेयपदार्थ
8.	अक्जालिक अम्ल	चरीअमिलो, गोलभेँडा, पालुङ्गो
9.	फर्मिक अम्ल	कमिलाको टोकाइ, सिस्नुका रौँ

लामा, सिसाजस्ता, सियोजस्ता रौँले ढाकिएको हरियो डाँठ — **चित्र 10.3** सिस्नुका पोल्ने रौँ। हरेक रौँ सिसाजस्तो सानो सियो हो। छालामा छुँदा यसको टुप्पो भाँचिएर छालाभित्र पोल्ने रसायनको मिश्रण पस्छ। त्यस मिश्रणमा फर्मिक अम्ल पनि हुन्छ। फोटो: Jerome Prohaska, CC BY-SA 3.0

अम्लका भौतिक गुण

क.अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ।
ख.अम्लले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ।
ग.कडा अम्लले वस्तुलाई खाइदिन्छ: यसले छाला पोल्छ, कपडा खान्छ र धातु बिगार्छ।
घ.अम्लले मिथाइल अरेन्जलाई रातो बनाउँछ।
ङ.अम्लमा फेनोल्फथालिन रङ्गहीन नै रहन्छ।

सोच्नुहोस्

विचारणीय प्रश्न

क.बेसारमा साबुनपानी हाल्दा रातो हुन्छ, किन?
ख.घाउमा चुक पर्‍यो भने चहर्‍याउँछ, किन?

उत्तर

क.साबुनपानी क्षार हो। बेसार सूचक हो र यो क्षारमा रातो-खैरो हुन्छ।
ख.कागती वा निबुवाको रसलाई निकै अमिलो नहुन्जेल उमालेर चुक बनाइन्छ। त्यसैले चुक अम्लको (मुख्यतः साइट्रिक अम्लको) धेरै गाढा मिश्रण हो। खुला घाउको काँचो मासु र त्यसका स्नायुमा यो अम्ल पर्दा घाउ चहर्‍याउँछ र पोल्छ।

क्रियाकलाप

10.4: सोडापानीमा अम्ल छ कि?

रातो र निलो लिटमसको एक एक टुक्रा सफा पानीले भिजाउनुहोस्। सोडापानी वा ग्यास भएको कुनै चिसो पेयको बोतल खोल्नुहोस् र दुवै टुक्रालाई बोतलको मुखभन्दा अलिकति माथि, निस्किरहेको ग्यासमा समात्नुहोस्। के परिवर्तन हुन्छ? किन?

के देखिनुपर्छ

निलो लिटमस बिस्तारै रातो हुँदै जान्छ भने रातो लिटमस रातै रहन्छ। निस्कने ग्यास कार्बन डाइअक्साइड हो। यो कागजको पानीमा घुलेर कार्बोनिक अम्ल बनाउँछ। कार्बोनिक अम्ल नरम अम्ल हो र यसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ। (सोडापानीको तीखो स्वाद पनि यही कार्बोनिक अम्लको हो।)

क्षार

क्रियाकलाप

10.5: तिता वस्तु

नुहाउँदा साबुनको फिँज मुखभित्र पर्‍यो भने तितो लाग्छ। काँचो हलुवाबेद खाँदा टर्रो र तितो लाग्छ। करेलाको तरकारी सधैँ तितो हुन्छ। यी वस्तु किन तिता हुन्छन्? कक्षामा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।

के देखिनुपर्छ

साबुन क्षार हो र धेरै क्षार तिता हुन्छन्। तर करेला र हलुवाबेदको तितो वा टर्रो स्वाद क्षारका कारण होइन, ती बिरुवामा भएका अरू पदार्थका कारण हो (हलुवाबेदमा ट्यानिनका कारण)। तिनको रस क्षारीय हुँदै होइन। त्यसैले तितोपनबाट क्षार हुन सक्ने सङ्केत मात्र पाइन्छ, प्रमाण पाइँदैन। सूचकबाट भने पक्का थाहा हुन्छ।

तितो स्वाद भएका र छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्ने पदार्थ धेरैजसो क्षार हुन्छन्। पानीमा घुल्ने क्षारलाई अल्काली भनिन्छ। सोडियम हाइड्रोक्साइड (साबुन बनाउन प्रयोग गरिने कस्टिक सोडा), पोटासियम हाइड्रोक्साइड र क्याल्सियम हाइड्रोक्साइड (चुना) क्षार हुन्। आल्मोनियम हाइड्रोक्साइड र म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइडको मिश्रणलाई एन्टासिडका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। पेटमा अम्ल बढी भएर छाती पोल्दा (ग्यास्ट्राइटिस वा हाइपरएसिडिटी हुँदा) यसले पेटमा बढी भएको अम्लको असर मेटाउँछ।

सोच्नुहोस्

विचारणीय प्रश्न

क.कर्कलो वा पिँडालु पकाउँदा भिनेगर (वा कागती, तित्री) हाल्ने चलन छ, किन?
ख.सिस्नुले पोलेको ठाउँमा साबुन वा तितेपातीको रस किन दलिन्छ?
ग.कमिला वा मौरीले चिलेको ठाउँमा साबुन र बारुलाले चिलेको ठाउँमा भिनेगर वा अरू अमिलो वस्तु लगाइन्छ, किन?

उत्तर

क.कर्कलो पिँडालुको पात हो र पिँडालु यसको कन्द हो। यी दुवैमा सियोजस्ता असाध्यै साना क्रिस्टल (क्याल्सियम अक्जालेटका) हुन्छन्। यी क्रिस्टलले मुख र घाँटी घोच्छन् र कोक्याउँछन्। भिनेगर, कागती, तित्री वा लप्सीजस्तो अमिलो वस्तु (अम्ल) हालेर राम्ररी पकाउँदा यी क्रिस्टल टुक्रिन मदत पुग्छ। त्यसैले कोक्याउने समस्या धेरै कम हुन्छ।
ख.सिस्नुको पोलाइमा फर्मिक अम्ल हुन्छ। साबुन क्षार हो र क्षारले अम्लको असर मेटाउँछ (निराकरण गर्छ)। त्यसैले पोलाइ कम हुन्छ। तितेपातीको चिसो रसले छालालाई शीतल पार्छ।
ग.सामान्यतः यसको उत्तर यस्तो दिइन्छ: कमिला वा मौरीको टोकाइ अम्लीय हुने भएकाले साबुनजस्तो क्षारले यसको असर मेटाउँछ। बारुलाको टोकाइ क्षारीय हुन्छ भनिन्छ, त्यसैले भिनेगरजस्तो अम्लले यसको असर मेटाउँछ। अम्ल र क्षारले एकअर्काको असर मेटाउँछन्।

ध्यान दिनुहोस्

टोकाइमा वास्तवमा के हुन्छ?

धेरै पुस्तकमा मौरीको टोकाइ अम्लीय र बारुलाको टोकाइ क्षारीय हुन्छ भनिएको छ; परीक्षामा यही लेख्नुपर्छ। वास्तवमा धेरै कमिलाले फर्मिक अम्ल नै छोड्छन्, तर मौरी र बारुलाको विष मुख्यतः प्रोटिन हो। साबुन वा भिनेगरले प्रोटिनको असर मेटाउन सक्दैन र बारुलाको विष क्षारीय पनि हुँदैन। साँच्चै चिलेमा मौरीको खिल तुरुन्तै कोतरेर निकाल्नुपर्छ र चिलेको ठाउँलाई चिसो पानीले सेलाउनुपर्छ। अनुहार वा घाँटी सुन्निए तुरुन्तै डाक्टरकहाँ जानुपर्छ।

क्षारका भौतिक गुण

क.क्षारले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।
ख.धेरैजसो क्षारको स्वाद तितो हुन्छ।
ग.क्षार छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्छ।
घ.क्षारले मिथाइल अरेन्जलाई पहेँलो बनाउँछ।
ङ.क्षारले फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ।

कडा र नरम

अम्ल र क्षार कडा वा नरम हुन्छन्।

कडा अम्ल (हाइड्रोक्लोरिक, सल्फ्युरिक र नाइट्रिक अम्ल) र कडा क्षार (सोडियम हाइड्रोक्साइड, पोटासियम हाइड्रोक्साइड) निकै तीव्र असर गर्छन्: यिनले छाला पोल्छ र वस्तु खाइदिन्छ। यिनलाई प्रयोगशाला र उद्योगमा मात्र, धेरै होसियारीसाथ चलाइन्छ।
नरम अम्ल (साइट्रिक, एसिटिक, ल्याक्टिक अम्ल) र नरम क्षार (एमोनियम हाइड्रोक्साइड, म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड, पानीमा घोलिएको साबुन) बिस्तारै मात्र असर गर्छन्। हामी हरेक दिन नरम अम्ल खान्छौँ। नरम क्षारलाई सफा गर्न र औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

लवण

अम्ल र क्षारलाई ठिक मात्रामा मिसाउँदा तिनले एकअर्काको असर मेटाउँछन् र लवण तथा पानी बन्छ:

अम्ल + क्षार → लवण + पानी

उदाहरणका लागि, हाइड्रोक्लोरिक अम्ल + सोडियम हाइड्रोक्साइड → सोडियम क्लोराइड (खाने नुन) + पानी। सोडियम क्लोराइड (खाने नुन), सोडियम कार्बोनेट (लुगा धुने सोडा), कपर सल्फेट (निलोतुथो) र फिटकिरी लवण हुन्।

खाने नुन तटस्थ हुन्छ, तर सबै लवण तटस्थ हुँदैनन्। लवण तीन प्रकारका हुन्छन्:

तटस्थ लवण, जस्तै: खाने नुन (सोडियम क्लोराइड)। यसले कुनै पनि सूचकको रङ बदल्दैन;
अम्लीय लवण, जस्तै: फिटकिरी र एमोनियम क्लोराइड। यिनको घोल अलिकति अम्लीय हुन्छ;
क्षारीय लवण, जस्तै: लुगा धुने सोडा (सोडियम कार्बोनेट) र खाने सोडा (सोडियम हाइड्रोजन कार्बोनेट, अर्थात् सोडियम बाइकार्बोनेट)। यिनको घोल अलिकति क्षारीय हुन्छ र यसले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।

क्रियाकलाप

10.6: तीन पदार्थ, चार सूचक

हरेक पदार्थमा हरेक सूचकले देखाउने रङ लेखेर तालिका पूरा गर्नुहोस्। तालिका कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

क्र.स.	पदार्थ	रातो लिटमस	निलो लिटमस	मिथाइल अरेन्ज	फेनोल्फथालिन
1.	सोडियम क्लोराइड
2.	सोडियम हाइड्रोक्साइड
3.	सल्फ्युरिक अम्ल

उत्तर

क्र.स.	पदार्थ	रातो लिटमस	निलो लिटमस	मिथाइल अरेन्ज	फेनोल्फथालिन
1.	सोडियम क्लोराइड (तटस्थ लवण)	रातै रहन्छ	निलै रहन्छ	पहेँलो (परिवर्तन हुँदैन)	रङ्गहीन
2.	सोडियम हाइड्रोक्साइड (क्षार)	निलो हुन्छ	निलै रहन्छ	पहेँलो	गुलाफी
3.	सल्फ्युरिक अम्ल (अम्ल)	रातै रहन्छ	रातो हुन्छ	रातो	रङ्गहीन

सोडियम हाइड्रोक्साइड र सल्फ्युरिक अम्ल दुवै कडा र खतरनाक हुने भएकाले यी पदार्थ शिक्षकले मात्र चलाउनुहुन्छ।

एउटा तरल छान्नुहोस् र चारैओटा सूचकले जाँच्नुहोस्। कुन सूचकबाट सबैभन्दा धेरै कुरा थाहा हुन्छ?

यो हो:

लिटमसका टुक्रा डुबाउन र तरलमा मिथाइल अरेन्ज र फेनोल्फथालिन खसाल्न “सूचक हाल्नुहोस्” थिच्नुहोस्।

तरल (तपाईँको उत्तर)	निलो लिटमस	रातो लिटमस	मिथाइल अरेन्ज	फेनोल्फथालिन
कागतीको रस	–	–	–	–
भिनेगर	–	–	–	–
साबुनपानी	–	–	–	–
खरानी पानी	–	–	–	–
चुनपानी	–	–	–	–
लुगा धुने सोडाको पानी	–	–	–	–
नुनपानी	–	–	–	–
चिनीपानी	–	–	–	–

लवणका भौतिक गुण

क.लवणका स्वाद फरक फरक हुन्छन्: खाने नुन नुनिलो हुन्छ भने कुनै लवण तिता हुन्छन्। (प्रयोगशालाको लवण कहिल्यै चाख्नुहुँदैन।)
ख.धेरैजसो लवण पानीमा घुल्छन् (तर सबै होइन: चक पनि एउटा लवण हो, तर यो पानीमा घुल्दैन)।
ग.लवण सेता, रङ्गहीन वा रङ्गीन हुन्छन्: कपर सल्फेट चहकिलो निलो हुन्छ।
घ.लवणको पग्लने र उम्लने बिन्दु उच्च हुन्छ: खाने नुन 801 °C मा मात्र पग्लन्छ।
ङ.तटस्थ लवणको घोलले कुनै पनि सूचकको रङ बदल्दैन।

नुन बनाउने ठाउँको कम गहिरो, चेप्टो पोखरीमा सेतो नुन बटुल्दै गरेको कामदार — **चित्र 10.4** भारतको मरक्कानममा नुन बनाउने पोखरी। समुद्रको पानीलाई कम गहिरा पोखरीमा भरिन्छ। घामले पानी सुकाएपछि खाने नुन बाँकी रहन्छ र त्यसलाई बटुलिन्छ। फोटो: Dey.sandip, CC BY-SA 4.0

घरमा पाइने यी वस्तुलाई छुट्याउनुहोस्। यिनको स्वाद, छुवाइ र सूचकमा देखिने रङबारे आफूलाई थाहा भएका कुरा प्रयोग गर्नुहोस्।

कागतीको रस

साबुन

खाने नुन

भिनेगर

दही

पानीमा मिसाइएको काठको खरानी

चुना

तित्री

एन्टासिड चक्की

फिटकिरी

सबै छुट्याइयो!

अम्ल

कागतीको रस
भिनेगर
दही
तित्री

क्षार

साबुन
खरानी पानी
चुना
एन्टासिड

लवण

खाने नुन
फिटकिरी

यो अम्ल हो, क्षार हो कि लवण? कुनै समूह थिच्नुहोस्।

ठिक। कागतीको रस अमिलो हुन्छ र यसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ: यसमा साइट्रिक अम्ल हुन्छ।

मिलेन। कागतीको स्वाद कस्तो हुन्छ?

ठिक। साबुन छुँदा चिप्लो लाग्छ, यसको स्वाद तितो हुन्छ र यसले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ: यो क्षार हो।

मिलेन। भिजेका औँलाबिच साबुन छुँदा कस्तो लाग्छ?

ठिक। खाने नुन सोडियम क्लोराइड हो, सबैभन्दा चिनिएको लवण। यसको घोलले लिटमसको रङ बदल्दैन।

मिलेन। यसको रासायनिक नाम सोडियम क्लोराइड हो।

ठिक। भिनेगर अमिलो हुन्छ: यसमा एसिटिक अम्ल हुन्छ।

मिलेन। भिनेगरले अचार अमिलो बनाउँछ। वस्तु केले अमिलो हुन्छ?

ठिक। ल्याक्टिक अम्लका कारण दही अमिलो हुन्छ।

मिलेन। दही किन अलि अमिलो हुन्छ?

ठिक। खरानी पानी छुँदा चिप्लो लाग्छ र यसले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ: यो क्षार हो। पहिले लुगा र भाँडा धुन यसैको प्रयोग गरिन्थ्यो।

मिलेन। खरानी पानी छुँदा साबुनजस्तै चिप्लो लाग्छ।

ठिक। चुना क्याल्सियम हाइड्रोक्साइड हो, एउटा क्षार। यसलाई भित्ता पोत्न र अम्लीय माटोको अम्लीयपन घटाउन प्रयोग गरिन्छ।

मिलेन। यसको रासायनिक नाम क्याल्सियम हाइड्रोक्साइड हो। हाइड्रोक्साइड के हुन्…?

ठिक। टार्टारिक अम्लका कारण तित्री अमिलो हुन्छ।

मिलेन। तित्रीको स्वाद कस्तो हुन्छ?

ठिक। एन्टासिडमा क्षार (आल्मोनियम र म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड) हुन्छन्। यिनले पेटमा बढी भएको अम्लको असर मेटाउँछन्।

मिलेन। एन्टासिडले अम्लविरुद्ध काम गर्छ। अम्लको असर केले मेटाउँछ?

ठिक। फिटकिरी पोटासियम आल्मोनियम सल्फेट नामको लवण हो (अम्लीय लवण: यसको घोल अलिकति अम्लीय हुन्छ)। धमिलो पानी सफा गर्न र सानो काटेको ठाउँबाट रगत बग्न रोक्न यसको प्रयोग गरिन्छ।

मिलेन। धेरै लवणको जस्तै यसको रासायनिक नाम पनि “सल्फेट” मा टुङ्गिन्छ।

ठिक। फिटकिरी पोटासियम आल्मोनियम सल्फेट नामको लवण हो (अम्लीय लवण: यसको घोल अलिकति अम्लीय हुन्छ)। धमिलो पानी सफा गर्न र सानो काटेको ठाउँबाट रगत बग्न रोक्न यसको प्रयोग गरिन्छ। सबै छुट्याइसकियो।

कुनै तरलले रातो लिटमसलाई निलो र फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ। त्यो के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

रातो लिटमस निलो हुनु र फेनोल्फथालिन गुलाफी हुनु दुवै क्षारका लक्षण हुन्। अम्ल भए निलो लिटमस रातो हुन्थ्यो; तटस्थ तरल भए कुनै पनि सूचकको रङ बदलिँदैनथ्यो।

कुन जोडीले एकअर्काको असर मेटाएर लवण बनाउँछ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अम्ल र क्षारले एकअर्काको असर मेटाएर लवण र पानी बनाउँछन्। भिनेगर र कागतीको रस दुवै अम्ल हुन्; साबुन र खरानी पानी दुवै क्षार हुन्; नुन र पानी मिसाउँदा घोल मात्र बन्छ।

अभ्यास (अम्ल, क्षार र लवण)

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

लवण · साइट्रिक अम्ल · अम्ल · क्षार · फर्मिक अम्ल · मिथाइल अरेन्ज

क.

मौरी वा कमिलाले चिल्दा __________ का कारण छाला चिलाउने र सुन्निने हुन्छ।

उत्तर

फर्मिक अम्ल (कमिलाको टोकाइमा यही अम्ल हुन्छ; मौरीको विष मुख्यतः प्रोटिन हो, तर सामान्यतः यही उत्तर दिइन्छ)

ख.

खरानी __________ को उदाहरण हो।

उत्तर

क्षार

ग.

सोडियम क्लोराइड __________ हो।

उत्तर

लवण

घ.

कागतीमा __________ पाइन्छ।

उत्तर

साइट्रिक अम्ल

ङ.

साधारणतः अमिलो स्वाद भएका पदार्थमा __________ हुन्छ।

उत्तर

अम्ल

2. दिइएका मध्येबाट सही विकल्प छान्नुहोस्

क. खाने सोडा कुन समूहमा पर्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

खाने सोडा सोडियम हाइड्रोजन कार्बोनेट हो। यो लवण हो। तर यो क्षारीय लवण हो: यसको घोलले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ र अम्लको असर मेटाउँछ (पेटको अम्लीयपन पनि यसरी नै कम गर्छ)। त्यसैले कुनै उत्तरकुञ्जिकामा यसलाई क्षार भनिएको हुन्छ। दुवै कुरा ठिक हुन्: यो क्षारको काम गर्ने लवण हो। लिखित उत्तरमा “क्षारीय लवण” लेख्दा जुनसुकै अवस्थामा पनि ठिक हुन्छ।

ख. स्याउको रसमा देखिने परिवर्तन दिइएका मध्ये कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. दिइएका मध्ये कुन पदार्थमा क्षारको गुण पाइन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. कुन सूचक लाइकेनबाट बनाइन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. क्षारको विशेषता कस्तो हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

च. सूचकबारे दिइएका मध्ये कुन भनाइ ठिक छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्षारमा फेनोल्फथालिन गुलाफी हुन्छ। अरू सबै भनाइ उल्टा छन्: रातो लिटमस क्षारमा निलो हुन्छ, निलो लिटमस अम्लमा रातो हुन्छ र मिथाइल अरेन्ज अम्लमा रातो हुन्छ।

छ.

हरेक अम्ललाई त्यसको स्रोतसँग जोडा मिलाउनुहोस्।

अम्ल	स्रोत
कार्बोनिक अम्ल	कागती
टार्टारिक अम्ल	दही
साइट्रिक अम्ल	चरीअमिलो
म्यालिक अम्ल	अमला
ल्याक्टिक अम्ल	भिनेगर
एसिटिक अम्ल	सोडापानी
एस्कर्बिक अम्ल	स्याउ
अक्जालिक अम्ल	तित्री

उत्तर

अम्ल	स्रोत
कार्बोनिक अम्ल	सोडापानी
टार्टारिक अम्ल	तित्री (इमली)
साइट्रिक अम्ल	कागती
म्यालिक अम्ल	स्याउ
ल्याक्टिक अम्ल	दही
एसिटिक अम्ल	भिनेगर
एस्कर्बिक अम्ल	अमला
अक्जालिक अम्ल	चरीअमिलो

3. कारण दिनुहोस्

क.

सिस्नु छुँदा छाला पोल्छ।

उत्तर

सिस्नुका रौँ खोक्रा र असाध्यै साना सियोजस्ता हुन्छन्। छालामा छुँदा तिनका टुप्पा भाँचिन्छन् र फर्मिक अम्ल तथा पोल्ने अरू रसायन छालाभित्र पस्छन्। त्यसैले छाला पोल्छ र चिलाउँछ।

ख.

खाने नुनको घोलमा लिटमस पेपर डुबाउँदा यसको रङमा कुनै परिवर्तन हुँदैन।

उत्तर

खाने नुन (सोडियम क्लोराइड) तटस्थ लवण हो: यसको घोल न अम्लीय हुन्छ न क्षारीय। लिटमसको रङ अम्ल वा क्षारमा मात्र बदलिन्छ।

ग.

कागती अमिलो हुन्छ।

उत्तर

कागतीमा साइट्रिक अम्ल हुन्छ र अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ।

घ.

अम्ललाई सावधानीपूर्वक चलाउनुपर्छ।

उत्तर

कडा अम्लले वस्तुलाई खाइदिन्छ: यसले छाला र आँखा पोल्छ, कपडामा प्वाल पार्छ र धातु खान्छ। एक थोपाले पनि गम्भीर घाउ बनाउन सक्छ। त्यसैले अम्ललाई बोतलको बिर्को लगाएर र अनुहारबाट टाढा राखेर होसियारीसाथ चलाइन्छ।

ङ.

खरानी पानी चिप्लो हुन्छ।

उत्तर

खरानीमा क्षार (मुख्यतः पोटासियम कार्बोनेट) हुन्छ। क्षार चिप्लो र साबुनजस्तो लाग्छ: यसले छालाको तेलसँग प्रतिक्रिया गरेर त्यसलाई एक किसिमको साबुनमा बदल्छ।

च.

खरानी पानीले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।

उत्तर

खरानीमा क्षार (मुख्यतः पोटासियम कार्बोनेट) हुने भएकाले खरानी पानी क्षारीय हुन्छ। क्षारले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।

4. फरक लेख्नुहोस्

क.

अम्ल र क्षार

उत्तर

अम्ल	क्षार
स्वाद अमिलो हुन्छ।	स्वाद तितो हुन्छ।
निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ।	रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।
मिथाइल अरेन्जलाई रातो बनाउँछ।	मिथाइल अरेन्जलाई पहेँलो बनाउँछ।
यसमा फेनोल्फथालिन रङ्गहीन नै रहन्छ।	फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ।
उदाहरण: साइट्रिक अम्ल, हाइड्रोक्लोरिक अम्ल।	उदाहरण: सोडियम हाइड्रोक्साइड, साबुन।

ख.

खाने सोडा र खाने नुन

उत्तर

खाने सोडा	खाने नुन
रासायनिक नाम सोडियम हाइड्रोजन कार्बोनेट (सोडियम बाइकार्बोनेट) हो।	रासायनिक नाम सोडियम क्लोराइड हो।
क्षारीय लवण हो: यसको घोल अलिकति क्षारीय हुन्छ।	तटस्थ लवण हो: यसको घोल न अम्लीय हुन्छ न क्षारीय।
यसको घोलले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।	यसको घोलले कुनै पनि सूचकको रङ बदल्दैन।
अम्लको असर मेटाउँछ; पेटको अम्लीयपन कम गर्न र रोटी फुलाउन प्रयोग गरिन्छ।	स्वाद नुनिलो हुन्छ; खानेकुरामा हाल्न प्रयोग गरिन्छ।

ग.

कागतीपानी र साबुनपानी

उत्तर

कागतीपानी	साबुनपानी
अम्लीय हुन्छ: यसमा साइट्रिक अम्ल हुन्छ।	क्षारीय हुन्छ: साबुन क्षार हो।
स्वाद अमिलो हुन्छ।	स्वाद तितो हुन्छ र छुँदा चिप्लो लाग्छ।
निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ।	रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ।
यसमा फेनोल्फथालिन रङ्गहीन नै रहन्छ।	फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ।

5. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

अम्ल भनेको के हो? स्थानीय रूपमा पाइने कुनै दुईओटा अम्लीय पदार्थका उदाहरण दिनुहोस्।

उत्तर

अमिलो स्वाद भएको र निलो लिटमसलाई (मिथाइल अरेन्जलाई पनि) रातो बनाउने पदार्थलाई अम्ल भनिन्छ। घरमा पाइने उदाहरण: कागती र सुन्तलामा हुने साइट्रिक अम्ल र दहीमा हुने ल्याक्टिक अम्ल (भिनेगरमा एसिटिक अम्ल र तित्रीमा टार्टारिक अम्ल पनि हुन्छ)।

ख.

प्रयोगशालामा प्रयोग गरिने तीनओटा अम्लको नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर

हाइड्रोक्लोरिक अम्ल, सल्फ्युरिक अम्ल र नाइट्रिक अम्ल।

ग.

क्षार भनेको के हो? दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिने क्षारको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर

तितो स्वाद भएको, छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्ने, रातो लिटमसलाई निलो र फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउने पदार्थलाई क्षार भनिन्छ। पानीमा घुल्ने क्षारलाई अल्काली भनिन्छ। दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिने क्षार: साबुन, खरानी पानी, चुना, एन्टासिड चक्की (आल्मोनियम र म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड), मन्जन अनि लुगा धुने सोडा र खाने सोडाको घोल (क्षारीय लवण)।

घ.

कस्तो अम्ललाई प्राङ्गारिक अम्ल भनिन्छ? यसका कुनै पाँचओटा उदाहरण दिनुहोस्।

उत्तर

बोटबिरुवा वा जीवजन्तुबाट प्राप्त हुने अम्ललाई प्राङ्गारिक अम्ल भनिन्छ। प्राङ्गारिक अम्ल नरम हुन्छन् र धेरैजसो खानेकुरामा खाइन्छन्। उदाहरण: साइट्रिक अम्ल (कागती), ल्याक्टिक अम्ल (दही), एसिटिक अम्ल (भिनेगर), टार्टारिक अम्ल (तित्री), म्यालिक अम्ल (स्याउ), एस्कर्बिक अम्ल (अमला)।

ङ.

अम्ल, क्षार र लवणमा हरेक सूचकले देखाउने रङका आधारमा तालिका पूरा गर्नुहोस्।

सूचक	अम्ल	क्षार	लवण
मिथाइल अरेन्ज	रातो	________	रङ बदलिँदैन
लिटमस पेपर	________	निलो	________
फेनोल्फथालिन	रङ्गहीन	________	रङ बदलिँदैन

उत्तर

सूचक	अम्ल	क्षार	लवण (तटस्थ)
मिथाइल अरेन्ज	रातो	पहेँलो	रङ बदलिँदैन
लिटमस पेपर	रातो (निलो लिटमस रातो हुन्छ)	निलो (रातो लिटमस निलो हुन्छ)	रङ बदलिँदैन
फेनोल्फथालिन	रङ्गहीन	गुलाफी	रङ बदलिँदैन

च.

तीनओटा टेस्टट्युब (परीक्षण नली) A, B र C मध्ये एउटामा अम्ल, अर्कोमा क्षार र बाँकीमा लवणको घोल राखिएको छ। मिथाइल अरेन्जको सहायताले अम्ल, क्षार र लवण भएको टेस्टट्युब कसरी छुट्याउनुहुन्छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर

हरेक नलीमा दुई थोपा मिथाइल अरेन्ज हाल्नुपर्छ।

जुन नलीमा यो रातो हुन्छ, त्यसमा अम्ल छ।
मिथाइल अरेन्ज क्षार र तटस्थ लवण दुवैमा पहेँलो हुने भएकाले बाँकी दुईओटा नलीमा यो पहेँलो नै रहन्छ। ती दुईलाई छुट्याउन हरेकमा एक थोपा फेनोल्फथालिन हाल्नुपर्छ (वा रातो लिटमस डुबाउनुपर्छ)। जुन नलीको घोल गुलाफी हुन्छ (वा रातो लिटमस निलो हुन्छ), त्यसमा क्षार छ। जसमा केही परिवर्तन हुँदैन, त्यसमा लवण छ।

छ.

अम्लका भौतिक गुण उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

अम्लको स्वाद अमिलो हुन्छ; यसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ; मिथाइल अरेन्जलाई रातो बनाउँछ; यसमा फेनोल्फथालिन रङ्गहीन नै रहन्छ; कडा अम्लले छाला पोल्छ र वस्तु खाइदिन्छ।

ज.

क्षारका भौतिक गुण लेख्नुहोस्।

उत्तर

क्षारको स्वाद तितो हुन्छ; छुँदा साबुनजस्तो चिप्लो लाग्छ; यसले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ; मिथाइल अरेन्जलाई पहेँलो बनाउँछ; फेनोल्फथालिनलाई गुलाफी बनाउँछ।

झ.

लवण भनेको के हो? यसका मुख्य प्रकार लेख्नुहोस्।

उत्तर

अम्ल र क्षारले एकअर्काको असर मेटाउँदा पानीसँगै बन्ने पदार्थलाई लवण भनिन्छ। खाने नुन (सोडियम क्लोराइड) यसको उदाहरण हो। लवण तीन प्रकारका हुन्छन्: तटस्थ (खाने नुन), अम्लीय (फिटकिरी, एमोनियम क्लोराइड) र क्षारीय (लुगा धुने सोडा, खाने सोडा)।

ञ.

रातो फूलबाट लिटमसजस्तै सूचक कागज कसरी बनाउन सकिन्छ? छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

रातो फूलका (गुलाफ वा जवाकुसुमका) पेटल किचेर थोरै मनतातो पानीमा भिजाउनुपर्छ। त्यसपछि रङ्गीन रसलाई छान्नुपर्छ। सेतो फिल्टर पेपरका टुक्रा त्यो रसमा भिजाएर सुक्न झुन्ड्याउनुपर्छ। सुकेका टुक्रा अम्लमा गुलाफी-रातो र क्षारमा हरियो हुन्छन्। यसरी ती लिटमस पेपरजस्तै काम गर्छन् (चित्र 10.2)।

ट.

सूचक पदार्थले केका आधारमा विभिन्न पदार्थलाई अम्ल, क्षार र लवणमा छुट्याउँछ, लेख्नुहोस्।

उत्तर

आफ्नो रङ बदलिनुका आधारमा। सूचकको रङ अम्लमा एउटा र क्षारमा अर्कै हुन्छ भने तटस्थ लवणको घोलमा यसको रङ बदलिँदैन। उदाहरणका लागि, निलो लिटमस अम्लमा रातो हुन्छ र फेनोल्फथालिन क्षारमा गुलाफी हुन्छ।

ठ.

सुन्तलाको रस, लुगा धुने सोडाको घोल र नुनपानी तीनओटा बोतलमा राखिएका छन्। रातो र निलो लिटमस कागजको सहायताले यिनलाई अम्ल, क्षार र लवणमा कसरी छुट्याउनुहुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर

हरेक बोतलमा रातो र निलो लिटमसको एक एक टुक्रा डुबाउनुपर्छ।

सुन्तलाको रसले निलो लिटमसलाई रातो बनाउँछ (रातो लिटमस बदलिँदैन): यो अम्ल (साइट्रिक अम्ल) हो।
लुगा धुने सोडाको घोलले रातो लिटमसलाई निलो बनाउँछ (निलो बदलिँदैन): यो क्षारीय हो। (लुगा धुने सोडा क्षारीय लवण भएकाले यहाँ यसले क्षारको काम गर्छ।)
नुनपानीले कुनै पनि टुक्राको रङ बदल्दैन: यो तटस्थ लवण हो।

ड.

प्राकृतिक सूचक बनाउन प्रयोग गरिने कुनै तीनओटा स्थानीय वस्तुको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर

यीमध्ये कुनै तीन: रातो बन्दागोभीका पात, बेसार, रातो गुलाफ वा जवाकुसुमका पेटल, रातो प्याजको बोक्रा, चुकन्दर।

10.2 धातु र अधातु

क्रियाकलाप

10.7: धातु हो कि होइन?

घर र विद्यालयमा भएका विभिन्न वस्तु हेर्नुहोस् र यस्तै तालिका पूरा गर्नुहोस्। दुईओटा पङ्क्ति भरिदिइएका छन्।

क्र.स.	वस्तु	कडापन	टलक	ताप सर्छ?	तार बनाउन सकिन्छ?	टिङ आवाज?
1.	फलाम	कडा	टल्किन्छ	सर्छ	सकिन्छ	आउँछ
2.	काठ	नरम	टल्किँदैन	सर्दैन	सकिँदैन	आउँदैन
3.

केही उत्तर

वस्तु	कडापन	टलक	ताप सर्छ?	तार बनाउन सकिन्छ?	टिङ आवाज?
तामा	केही कडा	टल्किन्छ	सर्छ	सकिन्छ	आउँछ
आल्मोनियमको भाँडो	कडा	टल्किन्छ	सर्छ	सकिन्छ	आउँछ
सल्फर	सजिलै टुक्रिने	टल्किँदैन	सर्दैन	सकिँदैन	आउँदैन
सिसाकलमको सिसा (ग्राफाइट)	सजिलै टुक्रिने	अलिकति टल्किन्छ	अलिअलि सर्छ	सकिँदैन	आउँदैन

फलाम, तामा र आल्मोनियमका गुण उस्तै छन्: यी धातु हुन्। सल्फर र ग्राफाइट (कार्बन) अधातु हुन्। (काठ तत्त्व नै होइन, तर यी परीक्षणमा यो अधातुजस्तै देखिन्छ।)

हरेक पदार्थलाई त्यसको गुणसँग मिल्ने काममा प्रयोग गरिन्छ। आल्मोनियम र स्टिलमा ताप राम्ररी सर्ने भएकाले खाना पकाउने भाँडा यिनैबाट बनाइन्छ। तामामा विद्युत् धेरै राम्ररी सर्ने भएकाले बिजुलीको तार तामाबाट बनाइन्छ। प्लास्टिकमा विद्युत् नसर्ने भएकाले (यो कुचालक हो) हाम्रो सुरक्षाका लागि तारलाई प्लास्टिकले ढाकिन्छ। यस्तै गुणका आधारमा तत्त्वलाई धातु र अधातुमा वर्गीकरण गरिन्छ। आल्मोनियम, जस्ता, फलाम, सुन, तामा र चाँदी धातु हुन् भने सल्फर, आयोडिन र कार्बन अधातु हुन्। यीबाहेक अरू कुन कुन धातु र अधातु छन्? तिनलाई पहिचान गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

धातु सामान्यतः कडा र टल्किने तत्त्व हुन्। यी ताप र विद्युत्का सुचालक हुन्। धातु पिटेर पाता बनाउन मिल्ने र तानेर तार बनाउन मिल्ने हुन्छन्। ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँछ।

अधातु सामान्यतः नटल्किने तत्त्व हुन्। ठोस अधातु सजिलै टुक्रिने हुन्छन्: घनले हिर्काउँदा यी फुट्छन् वा धुलो हुन्छन्। अधातुमा ताप र विद्युत् सर्दैन र ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँदैन। अक्सिजन र नाइट्रोजनजस्ता धेरै अधातु ग्यास हुन्। सल्फर, आयोडिन र कार्बन ठोस अधातु हुन्।

ध्यान दिनुहोस्

हरेक नियमको अपवाद हुन्छ

पारो धातु हो, तर तरल हुन्छ; सोडियम धातु भए पनि चक्कुले काट्न मिल्ने गरी नरम हुन्छ। आयोडिन अधातु हो, तर यसमा टलक हुन्छ; ग्राफाइट (सिसाकलमको सिसामा हुने कार्बन) अधातु भए पनि यसमा विद्युत् सर्छ। कार्बनकै अर्को रूप हिरा प्रकृतिमा पाइने सबैभन्दा कडा पदार्थ हो। त्यसैले कुनै तत्त्व धातु हो कि अधातु भनेर एउटा गुणबाट होइन, सबै गुण सँगै हेरेर छुट्याउनुपर्छ।

तालिकामा कुनै नमुनाको नाम थिचेर त्यसमा चारैओटा परीक्षण गर्नुहोस्। होसियार हुनुहोस्: दुईओटा नमुनामा झुक्किन सकिन्छ।

टल्किन्छ	चेप्टिन्छ	विद्युत् सर्छ	टिङ बज्छ
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–

फलामको किलामा चारैओटा परीक्षण गर्नुहोस्, त्यसपछि यसको पङ्क्ति हेर्नुहोस्।

यो टल्किन्छ।

यो धमिलो देखिन्छ: टलक छैन।

घनले हिर्काउँदा यो नफुटीकन चेप्टिन्छ।

घनले हिर्काउँदा यो साना टुक्रामा फुट्छ।

बल्ब बल्छ: यसमा विद्युत् सर्छ।

बल्ब बल्दैन: यसमा विद्युत् सर्दैन।

यसबाट प्रस्ट “टिङ” आवाज आउँछ।

मधुरो “टक” मात्र: टिङ बज्दैन।

फलाम धातु हो: घोटेर सफा गर्दा टल्किन्छ, हिर्काउँदा चेप्टिन्छ, यसमा विद्युत् सर्छ र ठोक्दा टिङ बज्छ।

तामा धातु हो: टल्किन्छ, हिर्काउँदा चेप्टिन्छ, यसमा विद्युत् धेरै राम्ररी सर्छ र ठोक्दा टिङ बज्छ।

आल्मोनियम धातु हो: टल्किन्छ, पिटेर फ्वाइलजस्तो पाता बनाउन सकिन्छ, यसमा विद्युत् सर्छ र ठोक्दा टिङ बज्छ।

सल्फर अधातु हो: टल्किँदैन, हिर्काउँदा धुलो हुन्छ, यसमा विद्युत् सर्दैन र ठोक्दा टिङ बज्दैन।

आयोडिन टल्किन्छ, तर यो अधातु हो: हिर्काउँदा फुट्छ, यसमा विद्युत् सर्दैन र ठोक्दा टिङ बज्दैन। एउटा मात्र परीक्षण हेरेर झुक्किन सकिन्छ।

सिसाकलमको सिसा ग्राफाइट (कार्बन) हो, विद्युत् सर्ने अधातु! यो भाँचिन्छ र ठोक्दा टिङ बज्दैन। एउटा मात्र परीक्षण हेरेर झुक्किन सकिन्छ।

खनिज र धाउ

धेरैजसो धातु पृथ्वीको भूत्वकमा शुद्ध धातुका रूपमा होइन, अरू तत्त्वसँग जोडिएर खनिजका रूपमा पाइन्छन्। भूत्वकमा प्राकृतिक रूपमा पाइने पदार्थलाई खनिज भनिन्छ। खनिज प्रायः धातुको यौगिक हुन्छ। धातु सजिलै र फाइदा हुने गरी सस्तोमा निकाल्न सकिने खनिजलाई धाउ भनिन्छ। त्यसैले हरेक धाउ खनिज हो, तर हरेक खनिज धाउ होइन। सुनजस्ता केही कम सक्रिय धातु शुद्ध धातुकै रूपमा पाइन्छन्। यसलाई शुद्ध अवस्था (स्वतन्त्र वा प्राकृतिक अवस्था) भनिन्छ।

आल्मोनियम

सङ्केत: Al, पारमाणविक सङ्ख्या: 13

आल्मोनियम प्रकृतिमा शुद्ध रूपमा पाइँदैन। यो अरू तत्त्वसँग जोडिएर बनेका यौगिकका रूपमा मात्र पाइन्छ, त्यो पनि अरू पदार्थसँग मिसिएर। पृथ्वीको भूत्वकमा सबैभन्दा धेरै पाइने धातु आल्मोनियम नै हो। यसको मुख्य धाउ बक्साइट हो। यसैबाट आल्मोनियम निकालिन्छ।

साना गोला दाना भरिएको रातो-खैरो र क्रिम रङको डल्लेदार ढुङ्गा — **चित्र 10.5** बक्साइट, आल्मोनियमको धाउ। फोटो: US Geological Survey, Public domain

भौतिक गुण र उपयोगिता

क.आल्मोनियम हल्का र चाँदीजस्तो सेतो धातु हो। त्यसैले गाडी र हवाईजहाजको बाहिरी संरचना बनाउन यसलाई प्रयोग गरिन्छ (बलियो बनाउन प्रायः यसमा अरू धातु अलिकति मिसाइन्छ)।
ख.यो विद्युत्को सुचालक हो र हल्का पनि हुन्छ। त्यसैले नेपालभरि बिजुली पुर्‍याउने मोटा प्रसारण लाइन आल्मोनियमका तारबाट बनाइन्छन् (बलियो बनाउन बिचमा स्टिलको तार राखिन्छ)।
ग.यो तापको सुचालक हो। त्यसैले डेक्ची, कराही र अरू भाँडाकुँडा यसबाट बनाइन्छन्।
घ.यसलाई पिटेर सजिलै पातलो पाता र तानेर तार बनाउन सकिन्छ। त्यसैले यसबाट फ्वाइल, थाल र तार बनाइन्छन्।
ङ.यसलाई हावा र पानीले खासै असर गर्दैन: यसमाथि तुरुन्तै अक्साइडको पातलो र बलियो पत्र बन्छ र त्यसले यसलाई जोगाउँछ। त्यसैले खानेकुरा बेर्न आल्मोनियम फ्वाइल प्रयोग गरिन्छ।

विज्ञानको एउटा कथा

कुनै बेला सुनभन्दा पनि बहुमूल्य

पृथ्वीको भूत्वकमा जताततै आल्मोनियम छ, तर यो आफ्ना यौगिकमा कसिलो गरी बाँधिएको हुन्छ। धेरै समयसम्म यसलाई सस्तोमा निकाल्ने तरिका कसैले पत्ता लगाउन सकेन। सन् 1850 को दशकमा पसलमा आल्मोनियम सुनभन्दा पनि दुर्लभ थियो। भनिन्छ, फ्रान्सका सम्राट् नेपोलियन तेस्रोले सबैभन्दा सम्मानित पाहुनालाई आल्मोनियमका चक्कु र काँटाले खुवाउँथे भने अरू पाहुनाले सुनका चक्कु-काँटामै चित्त बुझाउनुपर्थ्यो। त्यसपछि सन् 1886 मा अमेरिकाका चार्ल्स मार्टिन हल र फ्रान्सका पल एरु नामका दुई युवा रसायनशास्त्रीले छुट्टाछुट्टै विद्युत्को प्रयोग गरेर आल्मोनियम निकाल्ने तरिका पत्ता लगाए। आल्मोनियमको मूल्य एक्कासि घट्यो। आज यो फ्वाइल बनाएर प्रयोगपछि फाल्न मिल्ने गरी सस्तो भएको छ।

जस्ता

सङ्केत: Zn, पारमाणविक सङ्ख्या: 30

जस्ता प्रकृतिमा धाउ र यौगिकका रूपमा पाइन्छ। यसको मुख्य धाउ जिङ्क ब्लेन्ड हो। यसैबाट जस्ता निकालिन्छ।

जिङ्क ब्लेन्डका गाढा, टल्किने दाना छरिएको खस्रो खैरो-धूसर ढुङ्गा — **चित्र 10.6** जिङ्क ब्लेन्ड (यसलाई स्फालेराइट पनि भनिन्छ), जस्ताको मुख्य धाउ। फोटो: Darla Sondrol, CC0

भौतिक गुण

क.जस्ता हल्का निलो झल्को भएको सेतो धातु हो। प्रयोगशालामा यसलाई साना दानाका रूपमा (दानादार जस्ता) प्रयोग गरिन्छ।
ख.यो ताप र विद्युत्को सुचालक हो।
ग.यसलाई हावा र पानीले खासै असर गर्दैन (यसमाथि बन्ने पातलो पत्रले यसलाई जोगाउँछ)।
घ.धातुका लागि यो निकै कम तापक्रममै (420 °C मा) पग्लन्छ।

उपयोगिता

क.प्रयोगशालामा पातलो अम्लसँग प्रतिक्रिया गराएर हाइड्रोजन ग्यास बनाउन जस्ता प्रयोग गरिन्छ।
ख.मिश्रित धातु बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: पित्तल (तामा र जस्ताको मिश्रण)।
ग.ड्राइ सेलको (टर्चको ब्याट्रीको) बाहिरी खोल बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
घ.प्रिन्टिङ ब्लक बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ङ.फलामका पाता र पाइपमा खिया लाग्न नदिन तिनमाथि जस्ताको लेप लगाइन्छ। यसलाई ग्याल्भानाइजिङ (ग्याल्भानाइजेसन) भनिन्छ। छानामा लगाइने टल्किने “जस्तापाता” ग्याल्भानाइज गरिएको फलाम हो।

फलाम

सङ्केत: Fe (यसको ल्याटिन नाम ferrum बाट), पारमाणविक सङ्ख्या: 26

फलाम प्रकृतिमा धाउका रूपमा पाइन्छ। यो मुख्यतः हेमाटाइट धाउबाट निकालिन्छ।

ढुङ्गामाथि हेमाटाइटका गाढा, टल्किने खैरो क्रिस्टल — **चित्र 10.7** हेमाटाइट, फलामको मुख्य धाउ। फोटो: James St. John, CC BY 2.0

भौतिक गुण

क.फलाम खरानी रङको धातु हो; यसको सतह प्रायः गाढा वा कालो देखिन्छ।
ख.घोटेर सफा गर्दा यसमा टलक आउँछ।
ग.ओसिलो हावामा यसमा खिया लाग्छ।
घ.यसमा चुम्बकीय गुण हुन्छ: चुम्बकले यसलाई तान्छ।
ङ.यसलाई हावा र पानीले सजिलै असर गर्छ।

उपयोगिता

क.सबै किसिमका औजार बनाउन फलाम प्रयोग गरिन्छ।
ख.कराही र तावाजस्ता घरायसी भाँडाकुँडा बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग.घर र पुल बनाउन र गाडीको बाहिरी संरचना बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
घ.स्टिल (थोरै कार्बन मिसाइएको फलाम) बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। स्टिल अझ बलियो हुन्छ र माथिका धेरैजसो काममा यसैको प्रयोग हुन्छ।
ङ.छड, पाइप र तार बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

सुन

सङ्केत: Au (यसको ल्याटिन नाम aurum बाट), पारमाणविक सङ्ख्या: 79

सुन प्रकृतिमा शुद्ध अवस्थामा (शुद्ध धातुकै रूपमा) पाइन्छ। यो चट्टानभित्र र नदीको बालुवामा पाता र कणका रूपमा पाइन्छ।

सुनको सानो, गोलो, चहकिलो पहेँलो डल्लो — **चित्र 10.8** सुनको डल्लो। यो धाउमा होइन, धातुकै रूपमा नदीको गिटीबालुवामा भेटिएको थियो। फोटो: James St. John, CC BY 2.0

भौतिक गुण

क.सुन चहकिलो पहेँलो रङको धातु हो।
ख.यो ताप र विद्युत्को सुचालक हो।
ग.यो धेरै निष्क्रिय धातु हो: हावा र पानीले यसलाई असर गर्दैन। त्यसैले यसमा न खिया लाग्छ न यो मलिन हुन्छ।
घ.पिटेर पाता बनाउन सबैभन्दा सजिलो धातु सुन नै हो: एक ग्राम सुनलाई पिटेर करिब एक वर्गमिटरको पाता बनाउन सकिन्छ।

उपयोगिता

क.गहना बनाउन सुन प्रयोग गरिन्छ।
ख.मूर्ति, सिक्का र तक्मा बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग.सस्ता धातुमा जलप लगाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
घ.केही औषधी बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ङ.दाँतको उपचारमा दाँत छोप्न र भर्न यसको प्रयोग गरिन्छ।
च.इलेक्ट्रोनिक सामानमा यसको प्रयोग गरिन्छ: सुन कहिल्यै मलिन नहुने भएकाले मोबाइल फोनका सम्पर्क भागमा सुनको पातलो जलप लगाइन्छ।

तामा

सङ्केत: Cu (यसको ल्याटिन नाम cuprum बाट), पारमाणविक सङ्ख्या: 29

मानिसले सबैभन्दा पहिले प्रयोग गर्न थालेका धातुमध्ये तामा एक हो: कम्तीमा 9000 वर्षदेखि तामाबाट विभिन्न वस्तु बनाइँदै आएको छ। तामा यसको धाउ चाल्कोपाइराइटबाट निकालिन्छ।

पित्तलजस्ता पहेँला धात्विक धब्बा भएको ढुङ्गाको डल्लो — **चित्र 10.9** चाल्कोपाइराइट, तामाको एउटा धाउ। फोटो: TimBomBom1, CC BY-SA 4.0

भौतिक गुण

क.तामा रातो-खैरो रङको धातु हो।
ख.यो ताप र विद्युत्को धेरै राम्रो सुचालक हो (चाँदी मात्र यसभन्दा राम्रो सुचालक हो)।
ग.ओसिलो हावामा यो बिस्तारै मलिन हुँदै जान्छ र समय बित्दै जाँदा यसमाथि हरियो पत्र बन्छ।
घ.यसले केही पदार्थसँग प्रतिक्रिया गर्छ, तर फलामभन्दा कम।

उपयोगिता

क.गाग्री, करुवा र पानीको जगजस्ता भाँडाकुँडा बनाउन तामा प्रयोग गरिन्छ।
ख.बिजुलीको तार बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग.मिश्रित धातु बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: पित्तल (तामा र जस्ता) र काँस (तामा र टिन)।
घ.सिक्का, मूर्ति र तक्मा बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ङ.विभिन्न रसायन र औषधी बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

चाँदी

सङ्केत: Ag (यसको ल्याटिन नाम argentum बाट), पारमाणविक सङ्ख्या: 47

चाँदी धाउ र यौगिकका रूपमा पाइन्छ (कहिलेकाहीँ शुद्ध रूपमा पनि)। यसको मुख्य धाउ अर्जेन्टाइट हो। यसैबाट चाँदी निकालिन्छ।

आकार देखाउन सानो सिक्काको छेउमा राखिएका गाढा खैरो, धात्विक अर्जेन्टाइटका डल्ला — **चित्र 10.10** अर्जेन्टाइट (सिल्भर सल्फाइड), चाँदीको एउटा धाउ। फोटो: Kaethe17, CC BY-SA 4.0

भौतिक गुण

क.चाँदी टलक भएको सेतो धातु हो।
ख.सबै धातुमध्ये ताप र विद्युत्को सबैभन्दा राम्रो सुचालक चाँदी नै हो।
ग.यसलाई हावा र पानीले खासै असर गर्दैन (हावामा भएको अलिकति सल्फरका कारण लामो समयपछि मात्र यो कालो हुँदै मलिन हुन्छ)।
घ.यो धेरै सक्रिय धातु होइन।

उपयोगिता

क.बहुमूल्य भाँडाकुँडा, सिक्का र तक्मा बनाउन चाँदी प्रयोग गरिन्छ।
ख.गरगहना बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग.अरू धातुमा जलप लगाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
घ.दाँतको उपचारमा यसको प्रयोग गरिन्छ: दाँत भर्ने “चाँदीको” मसला चाँदी, टिन र तामासँग पारो मिसाएर बनाइन्छ।
ङ.पोलेको घाउमा लगाउने मलमजस्ता केही औषधी बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

क्रियाकलाप

10.8: घर र विद्यालयका धातु

घर र विद्यालयमा विभिन्न धातुबाट बनेका वस्तु र तिनको उपयोगको सूची बनाउनुहोस्। तालिका पूरा गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

क्र.स.	धातु	त्यसबाट बनेको वस्तु	वस्तुको उपयोग
1.	आल्मोनियम
2.	जस्ता
3.	सुन
4.	चाँदी
5.	तामा
6.	फलाम

केही उत्तर

क्र.स.	धातु	त्यसबाट बनेको वस्तु	वस्तुको उपयोग
1.	आल्मोनियम	प्रेसर कुकर, डेक्ची	खाना पकाउन
2.	जस्ता	छानाका जस्तापाता (जस्ताको लेप लगाएको फलाम), टर्चको ब्याट्रीको खोल	छानो छाउन, बिजुली दिन
3.	सुन	कानको टप, सिक्री	गहना
4.	चाँदी	पाउजु, सिक्का	गहना, पूजा, बचत
5.	तामा	तार, करुवा, गाग्री	बिजुली पुर्‍याउन, पानी राख्न
6.	फलाम	किला, कराही, गेट	निर्माण, खाना पकाउन, सुरक्षा

सल्फर (गन्धक)

सङ्केत: S, पारमाणविक सङ्ख्या: 16

सल्फर प्रकृतिमा शुद्ध रूपमा पाइने अधातु हो। यो प्रायः ज्वालामुखी भएका क्षेत्रमा पाइन्छ। धेरै यौगिकमा (सल्फाइडमा) यो धातुसँग जोडिएर पनि पाइन्छ। प्याज, लसुन र तोरीको तेलको कडा गन्ध र स्वाद सल्फरका यौगिकको हो।

सिसाजस्ता, चहकिला पहेँला सल्फरका क्रिस्टलको झुप्पो — **चित्र 10.11** बोलिभियामा ज्वालामुखीनजिकको एउटा खानीबाट निकालिएका सल्फरका क्रिस्टल। फोटो: Ivar Leidus, CC BY-SA 4.0

भौतिक गुण

क.सल्फर हल्का पहेँलो र सजिलै टुक्रिने ठोस हो (यसका क्रिस्टल सिसाजस्ता टल्किन्छन्)।
ख.यो पानीमा घुल्दैन।
ग.यो ताप र विद्युत्को कुचालक हो।
घ.यसले पातलो अम्लसँग प्रतिक्रिया गर्दैन।
ङ.यो हावामा निलो ज्वाला निकालेर बल्छ र सल्फर डाइअक्साइड बन्छ। यो निसासिने ग्यास हो।

उपयोगिता

क.उद्योगमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने रसायन सल्फ्युरिक अम्ल बनाउन सल्फर प्रयोग गरिन्छ।
ख.बारुद बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग.सलाईको काँटीको टाउकोमा यसको प्रयोग गरिन्छ।
घ.पटका र आतसबाजी बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ङ.लुतोजस्ता छालाका रोगमा लगाउने मलम बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।

अँध्यारोमा ज्वालामुखीका ढुङ्गाबाट उठिरहेका निला ज्वाला — **चित्र 10.12** इन्डोनेसियाको इजेन ज्वालामुखीमा राति देखिने निला ज्वाला। धेरै तातो सल्फरका ग्यास चट्टानका चिराबाट बाहिर निस्कन्छन् र हावाको सम्पर्कमा आउनेबित्तिकै बल्छन्। फोटो: Thomas Fuhrmann, CC BY-SA 4.0

आयोडिन

सङ्केत: I, पारमाणविक सङ्ख्या: 53

आयोडिन एउटा उपयोगी अधातु हो। यो यौगिकका रूपमा समुद्रको पानी, समुद्री झार र धेरै खानेकुरामा पाइन्छ। हाम्रो शरीरलाई हरेक दिन अलिकति आयोडिन चाहिन्छ। आयोडिन पर्याप्त नभए घाँटीमा भएको थाइराइड ग्रन्थि (थाइरोइड ग्रन्थि) सुन्निन्छ। यो रोगलाई गलगाँड भनिन्छ।

आयोडिनका साना, टल्किने, गाढा खैरो-बैजनी क्रिस्टल — **चित्र 10.13** आयोडिनका क्रिस्टल: धातुजस्तो टलक भएको अधातु। फोटो: Dnn87, CC BY 3.0

भौतिक गुण

क.आयोडिन गाढा खैरो-बैजनी रङको ठोस हो। अधातु भए पनि यसमा टलक हुन्छ।
ख.यो पानीमा थोरै मात्र घुल्छ, तर अल्कोहलमा राम्ररी घुलेर खैरो घोल र क्लोरोफर्ममा घुलेर बैजनी घोल बनाउँछ।
ग.यो ताप र विद्युत्को कुचालक हो।
घ.तताउँदा यो नपग्लीकनै ठोसबाट सिधै बैजनी बाफमा बदलिन्छ। यस प्रक्रियालाई ऊर्ध्वपातन भनिन्छ।

सेतो सतहमा राखिएका गाढा आयोडिनका क्रिस्टल र तिनको वरिपरि फैलिँदै गरेको बैजनी बाफ — **चित्र 10.14** बैजनी बाफ निकाल्दै आयोडिनका क्रिस्टल। कोठाको तापक्रममा पनि आयोडिन बिस्तारै ठोसबाट बाफ बन्छ भने तताउँदा छिटो बन्छ। फोटो: Jurii, CC BY 3.0

उपयोगिता

क.गलगाँड हुन नदिन खाने नुनमा अलिकति आयोडिन मिसाइन्छ (आयोडिनयुक्त नुन)।
ख.आमाको खानामा भएको आयोडिनले गर्भमा हुर्किरहेको बच्चाको मस्तिष्कलाई जोगाउँछ: जन्मनुअघि आयोडिन नपुगे जीवनभरका लागि बौद्धिक अपाङ्गता हुन सक्छ।
ग.टिन्क्चर आयोडिन (अल्कोहलमा घोलिएको आयोडिन) बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। यो घाउ र काटेको ठाउँका कीटाणु मार्ने एन्टिसेप्टिक औषधी हो।

के तपाईँलाई थाहा छ?

हाम्रो नुनमा आयोडिन किन हुन्छ

पहिले नेपालका पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा गलगाँड धेरै देखिन्थ्यो। त्यहाँको माटोमा आयोडिन कम हुन्छ, त्यसैले त्यस माटोमा उब्जने खानामा पनि आयोडिन कम हुन्छ। सन् 1970 को दशकदेखि नेपालमा बिक्री हुने नुनमा आयोडिन मिसाउन थालियो र अहिले गलगाँड विरलै देखिन्छ। सामान्य एक दिनको खानामा हुने करिब एक चिया चम्चा आयोडिनयुक्त नुनले शरीरलाई चाहिने आयोडिन पुर्‍याउँछ।

टल्किने, खैरो रङको एउटा ठोस तत्त्व घनले हिर्काउँदा टुक्रा टुक्रा हुन्छ र यसमा विद्युत् सर्दैन। यो के हुन सक्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अभ्यास

1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

आयोडिन · कुचालक · चाल्कोपाइराइट · हेमाटाइट · जस्ता · गन्धक

क.

अधातु विद्युत्का __________ हुन्।

उत्तर

कुचालक

ख.

शरीरमा __________ को कमी भयो भने थाइराइड ग्रन्थि सुन्निन्छ।

उत्तर

आयोडिन

ग.

सलाईको काँटीमा __________ प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर

गन्धक (सल्फर; सलाईको काँटीको टाउकोमा यससँगै पोटासियम क्लोरेट पनि हुन्छ)

घ.

प्रिन्टिङ ब्लक बनाउन __________ प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर

जस्ता

ङ.

तामाको धाउ __________ हो।

उत्तर

चाल्कोपाइराइट

2. सही उत्तर छान्नुहोस्

क. दिइएका मध्ये अधातुको गुण कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

धेरैजसो अधातु ताप र विद्युत्का कुचालक हुन्छन्। टल्किनु, सुचालक हुनु र उच्च पग्लने बिन्दु हुनु धातुका गुण हुन्। (आयोडिन र ग्राफाइट अपवाद हुन्: आयोडिन टल्किन्छ र ग्राफाइटमा विद्युत् सर्छ।)

ख. दिइएका मध्ये कुन धातु ग्याल्भानाइजेसनमा प्रयोग गरिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ग. दिइएका मध्ये कुन आल्मोनियमको धाउ हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

घ. दिइएका मध्ये कुन धातुमा खिया लाग्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ङ. नेपालमा खाने नुनमा कुन तत्त्व मिसाइन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

च. अँध्यारो रातमा कहिलेकाहीँ कुनै कुनै डाँडामा आगोको ज्वाला देखिन्छ र कतिपय मानिस यसलाई “राँकेभूत” भन्छन्। यसको सबैभन्दा उपयुक्त व्याख्या कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

ध्यान दिनुहोस्

रातिका ज्वाला वास्तवमा के हुन्?

सामान्य तापक्रममा सल्फर आफैँ बल्दैन: यसलाई करिब 230 °C सम्म तताउनुपर्छ। इजेन ज्वालामुखीमा जस्तै साँच्चैका सल्फरका ज्वाला धेरै तातो ज्वालामुखी ग्यास हावाको सम्पर्कमा आउने ठाउँमा बल्छन्। अन्यत्र डाँडामा देखिने उज्यालो प्रायः जमिनबाट चुहिएर बल्ने प्राकृतिक ग्यास हुन्छ। मुक्तिनाथको ज्वालामाई मन्दिरमा बलिरहने ज्वाला यस्तै हो।

3. कारण दिनुहोस्

क.

खाने नुनमा आयोडिन मिसाइएको हुन्छ।

उत्तर

थाइराइड ग्रन्थिलाई स्वस्थ राख्न शरीरलाई अलिकति आयोडिन चाहिन्छ। आयोडिन नपुगे ग्रन्थि सुन्निन्छ (गलगाँड) र बच्चाको मस्तिष्कको राम्ररी विकास नहुन सक्छ। सबैले हरेक दिन नुन खाने भएकाले नुनमा आयोडिन मिसाउँदा सबैलाई पुग्दो आयोडिन पुग्छ।

ख.

प्रकृतिमा सुन शुद्ध रूपमा पाइन्छ।

उत्तर

सुन धेरै निष्क्रिय धातु हो: यसले अक्सिजन, पानी वा धेरैजसो अरू पदार्थसँग प्रतिक्रिया गर्दैन। त्यसैले धेरैजसो धातुजस्तो नभई सुन चट्टान र नदीको बालुवामा शुद्ध धातुकै रूपमा रहन्छ।

ग.

आल्मोनियम धातु गाडी र हवाईजहाजको संरचना बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

उत्तर

आल्मोनियम हल्का हुन्छ (यसको घनत्व फलामको करिब एक तिहाइ मात्र हुन्छ)। अरू धातु अलिकति मिसाउँदा यो बलियो हुन्छ। अक्साइडको पातलो पत्रले जोगाउने भएकाले यसमा खिया पनि लाग्दैन। हल्का गाडी वा हवाईजहाजलाई कम इन्धन चाहिन्छ।

घ.

प्रेसर कुकरको बिँडलाई कडा प्लास्टिकले ढाकिएको हुन्छ।

उत्तर

प्लास्टिक तापको कुचालक हो। कुकरको धातुको भाग निकै तातो हुन्छ, तर प्लास्टिकको बिँड सुरक्षित रूपमा समात्न मिल्ने गरी चिसो रहन्छ।

ङ.

सल्फर पाइने ठाउँमा अँध्यारो रातमा आगोको ज्वाला देखिन्छ।

उत्तर

पर्याप्त तातो भएपछि सल्फर हावामा निलो ज्वाला निकालेर बल्छ। ज्वालामुखीनजिक धेरै तातो सल्फरका ग्यास जमिनबाट निस्कन्छन् र हावाको सम्पर्कमा आउनेबित्तिकै बल्छन्। निलो ज्वाला मधुरो हुने भएकाले यो राति मात्र देखिन्छ।

4. फरक लेख्नुहोस्

क.

धातु र अधातु

उत्तर

धातु	अधातु
सामान्यतः कडा र टल्किने हुन्छ।	सामान्यतः नटल्किने हुन्छ; ठोस अधातु सजिलै टुक्रिन्छ।
ताप र विद्युत्को सुचालक हो।	ताप र विद्युत्को कुचालक हो।
पिटेर पाता र तानेर तार बनाउन सकिन्छ।	घनले हिर्काउँदा फुट्छ वा धुलो हुन्छ।
ठोक्दा टिङ आवाज आउँछ।	ठोक्दा टिङ आवाज आउँदैन।
उदाहरण: फलाम, तामा, सुन।	उदाहरण: सल्फर, आयोडिन, कार्बन।

ख.

खनिज र धाउ

उत्तर

खनिज	धाउ
भूत्वकमा प्राकृतिक रूपमा पाइने पदार्थ हो; यो प्रायः धातुको यौगिक हुन्छ।	धातु सजिलै र फाइदा हुने गरी निकाल्न सकिने खनिज हो।
हरेक खनिज धाउ होइन।	हरेक धाउ खनिज हो।
उदाहरण: माटो (क्ले) आल्मोनियमको खनिज हो, तर धाउ होइन।	उदाहरण: आल्मोनियमको धाउ बक्साइट।

ग.

तामा र सल्फर

उत्तर

तामा	सल्फर
धातु हो।	अधातु हो।
रातो-खैरो र टल्किने हुन्छ।	हल्का पहेँलो र नटल्किने हुन्छ।
ताप र विद्युत्को धेरै राम्रो सुचालक हो।	कुचालक हो।
तानेर तार बनाउन सकिन्छ।	सजिलै टुक्रिन्छ: धुलो हुन्छ।
तार, भाँडाकुँडा र मिश्रित धातु बनाउन प्रयोग गरिन्छ।	सल्फ्युरिक अम्ल, सलाई र बारुद बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

5. दिइएका गुणका आधारमा धातु वा अधातुको नाम पत्ता लगाउनुहोस्

क.

प्रकृतिमा स्वतन्त्र रूपमा पाइने पहेँलो रङको धातु

उत्तर

सुन

ख.

बाहिरी सतह कालो वा खरानी रङको हुने, घोट्दा सेतो टल्किने र खिया लाग्ने धातु

उत्तर

फलाम

ग.

हावाको सम्पर्कमा आउँदा बल्ने पहेँलो रङको अधातु

उत्तर

सल्फर

घ.

पानीमा थोरै मात्र घुल्ने, तर क्लोरोफर्म वा हेक्जेनमा राम्ररी घुलेर बैजनी घोल बनाउने अधातु

उत्तर

आयोडिन

6. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

तालिका पूरा गर्नुहोस्।

धातु	मुख्य धाउ	उपयोगिता
फलाम
चाँदी
तामा
आल्मोनियम
जस्ता

उत्तर

धातु	मुख्य धाउ	उपयोगिता
फलाम	हेमाटाइट	औजार, भाँडाकुँडा, घर र पुल, स्टिल
चाँदी	अर्जेन्टाइट	गहना, सिक्का र तक्मा, जलप
तामा	चाल्कोपाइराइट	बिजुलीको तार, भाँडाकुँडा, पित्तल र काँस
आल्मोनियम	बक्साइट	हवाईजहाज र गाडी, भाँडाकुँडा, फ्वाइल, बिजुलीका प्रसारण लाइन
जस्ता	जिङ्क ब्लेन्ड	ग्याल्भानाइजिङ, ड्राइ सेलको खोल, पित्तल, प्रिन्टिङ ब्लक

ख.

धातुका भौतिक गुण लेख्नुहोस्।

उत्तर

धातु सामान्यतः कडा र टल्किने हुन्छन्; यिनमा ताप र विद्युत् राम्ररी सर्छ; यिनलाई पिटेर पाता र तानेर तार बनाउन सकिन्छ; ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँछ; धेरैजसो धातुको पग्लने बिन्दु उच्च हुन्छ र कोठाको तापक्रममा धेरैजसो धातु ठोस हुन्छन् (पारो अपवाद हो)।

ग.

“धातु ताप र विद्युत्का सुचालक हुन्।” कारणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

धातुका परमाणुले आफ्ना सबैभन्दा बाहिरका इलेक्ट्रोनलाई कसिलो गरी समातेका हुँदैनन्। यी इलेक्ट्रोन पूरै धातुभरि स्वतन्त्र रूपमा चल्न सक्छन्। धातुलाई सेलसँग जोड्दा यी स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन धातुमा एकातिर बग्छन्; इलेक्ट्रोनको यही बहाव विद्युत् प्रवाह हो। धातुको एउटा छेउ तताउँदा स्वतन्त्र इलेक्ट्रोनले ऊर्जा लिन्छन् र त्यसलाई चिसो भागसम्म छिटो पुर्‍याउँछन्। अधातुमा स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन लगभग हुँदैनन्, त्यसैले तिनमा ताप र विद्युत् राम्ररी सर्दैन।

घ.

तलका हरेक वस्तु कुन धातुबाट बनेको हो, लेख्नुहोस्। त्यसको मुख्य विशेषता र मुख्य उपयोग पनि लेख्नुहोस्: क. पिटेर बनाइएको रातो-खैरो पानीको जग; ख. पूजामा बालिने सुनौलो-पहेँलो पानस; ग. गह्रौँ कालो कराही।

उत्तर

वस्तु	धातु	मुख्य विशेषता	मुख्य उपयोग
क.पानीको जग	तामा	रातो-खैरो, सुचालक, खिया नलाग्ने	भाँडाकुँडा, तार
ख.पानस	पित्तल, तामा र जस्ताको मिश्रित धातु	सुनौलो-पहेँलो, टल्किने, खिया नलाग्ने	पानस, भाँडाकुँडा, सजावटका वस्तु
ग.कराही	फलाम	बलियो, खरानी-कालो, खिया लाग्ने, चुम्बकीय	भाँडाकुँडा, औजार, निर्माण

ङ.

औषधीका रूपमा समेत प्रयोग गरिने कुनै दुईओटा अधातुको नाम लेखी तिनका थप उपयोगिता लेख्नुहोस्।

उत्तर

आयोडिन (टिन्क्चर आयोडिन, घाउमा लगाउने एन्टिसेप्टिक) र सल्फर (छालाका रोगमा लगाउने मलम)।
अरू उपयोगिता: आयोडिनयुक्त नुनमा आयोडिन; सल्फ्युरिक अम्ल, सलाई र बारुद बनाउन सल्फर; इन्धनका रूपमा कोइला (कार्बन) र सिसाकलममा ग्राफाइट; सास फेर्न (अस्पतालमा पनि) अक्सिजन; मल बनाउन नाइट्रोजन; खानेपानी सुरक्षित बनाउन क्लोरिन।

च.

दिइएका धातुका भौतिक गुण लेख्नुहोस्।

धातु	भौतिक गुण
फलाम
चाँदी
तामा
आल्मोनियम
सुन

उत्तर

धातु	भौतिक गुण
फलाम	खरानी रङको, घोट्दा टल्किने, चुम्बकीय, ओसिलो हावामा खिया लाग्ने
चाँदी	टलक भएको सेतो, ताप र विद्युत्को सबैभन्दा राम्रो सुचालक, बिस्तारै मात्र मलिन हुने
तामा	रातो-खैरो, धेरै राम्रो सुचालक, ओसिलो हावामा मलिन हुँदै हरियो पत्र बन्ने
आल्मोनियम	हल्का, चाँदीजस्तो सेतो, सुचालक, अक्साइडको पत्रले जोगाउने भएकाले नखिइने
सुन	चहकिलो पहेँलो, सुचालक, धेरै निष्क्रिय, पिटेर पाता बनाउन सबैभन्दा सजिलो धातु

कार्यपत्र: दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने पदार्थ: अम्ल, क्षार र लवण (PDF, 4 पृष्ठ)

कार्यपत्र: दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने पदार्थ: धातु र अधातु (PDF, 4 पृष्ठ)

शिक्षकका लागि उत्तरकुञ्जिका

पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →

टल्किन्छ	चेप्टिन्छ	विद्युत् सर्छ	टिङ बज्छ
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–

टल्किन्छ	चेप्टिन्छ	विद्युत् सर्छ	टिङ बज्छ
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–

टल्किन्छ	चेप्टिन्छ	विद्युत् सर्छ	टिङ बज्छ
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–
–	–	–	–