नेपालको कुनै तरकारी बजार सम्झौँ। त्यहाँ आलु, गाजर, काउली, साग, गोलभेँडा, अदुवा, दाल सबै पाइन्छन्। यी सबै बिरुवाबाटै आउँछन्, तर हरेक बिरुवाको फरक भागबाट आउँछन्। आलु बिरुवाको कुन भाग हो त? उत्तर सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ: आलु जरा होइन।
अब वरपरका जीवलाई अझ ध्यान दिएर हेरौँ। पिपलको रुख घरजत्तिकै अग्लो हुन्छ। वरको एउटै रुखले पूरै खेत ढाक्न सक्छ। ब्लु ह्वेल लहरै राखिएका दुईओटा बसभन्दा लामो हुन्छ। कतिपय जीव भने यति साना हुन्छन् कि तिनलाई सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबिना देख्नै सकिँदैन। गाई, कुकुर जस्ता केही जनावरको ढाडमा मेरुदण्ड हुन्छ। गँड्यौलो, शङ्खेकिरा, पुतली, जुका जस्ता धेरै जनावरमा भने मेरुदण्ड हुँदैन।
यसरी आकार, शरीरको बनोट र जीवन प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने तरिकाका आधारमा जीवहरू फरक फरक हुन्छन्। यस एकाइमा बिरुवा र जनावरको शरीर कसरी बनेको हुन्छ भन्ने पढिन्छ: बिरुवाका भाग र हरेक भागको काम, मेरुदण्ड नभएका जनावर र वैज्ञानिकहरूले तिनलाई समूहमा छुट्याउने तरिका, अनि हरेक जीवको शरीर बनाउने साना कोष।
3.1 बिरुवाका भागहरू
फूल फुल्ने बिरुवाका दुई मुख्य भाग हुन्छन्:
- जरा प्रणाली: जमिनमुनिको भाग, अर्थात् जराहरू;
- काण्ड प्रणाली: जमिनमाथिको भाग, अर्थात् हाँगा र पातसहितको काण्ड। फूल फुल्ने बिरुवामा फूल र फल पनि यसैमा पर्छन्। हरेक फलभित्र बिउ हुन्छ।
बिरुवाको प्रकारअनुसार जरा पनि फरक फरक किसिमका हुन्छन्। बिरुवाका हरेक भागको आफ्नै काम हुन्छ।
Tori: C. A. M. Lindman, Billeder af Nordens Flora (1901), public domain
Mustard root: C. A. M. Lindman, Billeder af Nordens Flora (1901), public domain
Root tip: New Student's Reference Work (1914), public domain
3.1.1 जरा र यसका कार्यहरू
प्रायः बिरुवाका जरा माटामुनि रहेका हुन्छन्। जराहरू काण्डको फेदबाट निस्केर माटाभित्र फैलिएका हुन्छन्। धेरै बिरुवामा जरा पटक पटक हाँगाबिँगामा बाँडिन्छन्।
- बिउबाट सबैभन्दा पहिले उम्रने र काण्डको फेदसँग जोडिएको जरालाई मुख्य जरा भनिन्छ।
- मुख्य जराका हाँगाहरूलाई सहायक जरा भनिन्छ।
- हरेक जराको टुप्पोनजिक रौँ जस्ता हजारौँ मसिना जराका रौँ (रुट हेयर) हुन्छन्। यिनले माटाबाट पानी र त्यसमा घुलेका खनिज लवण सोस्छन्। यी रौँ निकै पातला र धेरै भएकाले माटाको धेरै भागलाई छुन्छन्।
- जराको एकदम टुप्पोलाई रुट क्यापले ढाकेको हुन्छ। कलमको बिर्कोले निबलाई जोगाए जस्तै जरा माटाभित्र अगाडि बढ्दा रुट क्यापले जराको टुप्पोलाई जोगाउँछ।
जराका दुई मुख्य काम हुन्छन्: बिरुवालाई माटामा बलियोसँग अड्याउनु र माटाबाट पानी, खनिज लवण र अन्य पोषक तत्त्व सोस्नु।
Mustard root: C. A. M. Lindman, Billeder af Nordens Flora (1901), public domain
Onion: O. W. Thomé, Flora von Deutschland (1885), public domain
बिउभित्र हुने फक्लेटाको सङ्ख्याका आधारमा फूल फुल्ने बिरुवा दुई किसिमका हुन्छन्। फक्लेटाबारे खण्ड 3.1.5 मा पढिन्छ। एकदलीय बिरुवाको हरेक बिउमा एउटा फक्लेटा हुन्छ, जस्तै: मकै, धान, गहुँ, प्याज, केरा, बाँस र घाँस। दुईदलीय बिरुवाको बिउमा दुईओटा फक्लेटा हुन्छन्, जस्तै: चना, सिमी, तोरी, आँप, आलु र धेरैजसो रुख।
- दुईदलीय बिरुवामा प्रायः एउटा मुख्य जरा हुन्छ र त्यसबाट सहायक जरा हाँगिएका हुन्छन्। यस्तो जरा प्रणालीलाई मूल जरा भनिन्छ।
- एकदलीय बिरुवामा मुख्य जरा हुँदैन। काण्डको फेदबाट उस्तै उस्तै मसिना जराको झुप्पो निस्केको हुन्छ। यस्ता जरालाई झुप्प परेका जरा भनिन्छ।
धान, मकै र प्याजमा झुप्प परेका जरा हुन्छन्। यिनमा अरू के समानता छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
रूपान्तरित जरा
कुनै विशेष काम गर्ने भएकाले केही बिरुवाका जरा सामान्य जराभन्दा निकै फरक देखिन्छन्। विशेष काम गर्न आकार र बनोट बदलिएको जरालाई रूपान्तरित जरा भनिन्छ।
Maize roots: J. Y. Bergen, Foundations of Botany (1901), public domain
Maize plant: Mason McNair, CC0, via PhyloPic
Banyan: traced from Thomas Daniell, Hindoo Temples at Agori (1796), public domain
Mint: H. A. Köhler, Medizinal-Pflanzen (1887), public domain
Carrot: Vilmorin-Andrieux, Les Plantes potagères (1883), public domain
Carrot leaf: O. W. Thomé, Flora von Deutschland (1885), public domain
काम फरक भएकाले जराको स्वरूप पनि फरक हुन्छ। जराले गर्ने कामहरू यस प्रकार छन्:
- क.जराले माटाबाट पानी, खनिज र पोषक तत्त्व सोस्छ र काण्डमार्फत काण्ड प्रणालीका सबै भागमा पुर्याउँछ।
- ख.मकै र उखुका स्टिल्ट जरा डाँठका सबैभन्दा तलका गाँठाबाट निस्कन्छन्। पालका डोरीले पाललाई ठाडो राखे जस्तै यिनले डाँठलाई अड्याएर राख्छन्।
- ग.वर र पिपलका प्रप जरा ठुलठुला हाँगाबाट तलतिर झर्छन्। यिनले हाँगालाई जमिनतिर लच्कन नदिई थामेर राख्छन्।
- घ.गाजर, मुला र सखरखण्डका स्टोरेज जराले खाना र पानी सञ्चय गर्छन्।
- ङ.सखरखण्ड जस्ता केही बिरुवाका जराबाट नयाँ बिरुवा उम्रन सक्छन्। बिउबाहेक बिरुवाको अरू कुनै भागबाट नयाँ बिरुवा उत्पादन गर्ने तरिकालाई भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ। यो जराबाट हुने भेजिटेटिभ प्रोपागेसन हो।
केही बिरुवाले त जराबाटै अर्को बिरुवाको खाना लिन्छन्। झाडी र बारमा फैलिएको पहेँलो धागो जस्तो आकाशबेलीको आफ्नै हरियो पात हुँदैन। यसले अर्को बिरुवालाई बेर्छ र त्यसको काण्डभित्र साना परजीवी जरा घुसाएर पानी र खाना चुस्छ। अर्को जीवमाथि वा भित्र बसेर त्यसैबाट खाना लिने जीवलाई परजीवी भनिन्छ। परजीवी बस्ने बिरुवा वा जनावरलाई त्यसको आश्रयदाता भनिन्छ।
तलका मध्ये कुन स्टोरेज जरा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जरामा किन यति धेरै मसिना रौँ हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3.1.2 काण्ड र यसका कार्यहरू
उखु, आलुको बोट, आँपको रुख र पोखरीमा तैरिरहेको जलकुम्भीलाई सम्झौँ। यिनका काण्ड हेर्दा पटक्कै उस्तै देखिँदैनन्। आलु त जमिनमुनि फल्छ। तैपनि यी सबै काण्ड हुन्।
जमिनमाथिको बिरुवाको मुख्य भागलाई काण्ड भनिन्छ। यसले पात, फूल र फललाई थामेर राख्छ।
काण्डमा पात र हाँगा निस्कने जोर्नी हुन्छन्। यस्तो हरेक जोर्नीलाई गाँठो भनिन्छ। दुई गाँठाबिचको काण्डको भागलाई अन्तरगाँठो (इन्टरनोड) भनिन्छ। हरेक गाँठामा एउटा टुसा हुन्छ। टुसा पूरा विकास नभएको सानो काण्ड हो। टुसाबाट नयाँ हाँगा, पात वा फूल बन्न सक्छ।
गाँठो र अन्तरगाँठोबाटै काण्ड चिनिन्छ। उखु र आलु दुवैमा टुसासहितका गाँठा भएकाले दुवै काण्ड हुन्। जरामा भने कहिल्यै गाँठो वा टुसा हुँदैन।
Sugar cane: P. J. F. Turpin (c. 1820), public domain
Potato: ZooFari, Wikimedia Commons, public domain
धेरै बिरुवाका गाँठामा भएका टुसाबाट नयाँ बिरुवा उम्रन सक्छन्। आलु, अदुवा, उखु, गुलाफ वा पिँडालुको काण्डको गाँठोसहितको टुक्रा काटेर माटामा रोप्दा गाँठाको टुसा पलाएर नयाँ बिरुवा बन्छ। यसलाई काण्डबाट हुने भेजिटेटिभ प्रोपागेसन भनिन्छ। नेपालमा किसानहरू उखुका टुक्राबाट उखु र आँखा भएका आलुका टुक्राबाट आलु रोप्छन्।
काण्ड धेरै किसिमका हुन्छन्:
- आँप, वर र पिपलका काण्ड मोटा र काठ जस्ता कडा हुन्छन् र तिनमा धेरै हाँगा हुन्छन्।
- नरिवलको काण्ड बलियो र अग्लो भए पनि त्यसमा एउटै पनि हाँगा हुँदैन।
- एकदलीय बिरुवाको काण्डमा प्रस्ट गुबो (पिथ: काण्डको बिचको नरम तन्तु) हुँदैन। बाँस र गहुँ जस्ता धेरै एकदलीय बिरुवाका काण्ड गाँठाबिच खोक्रो हुन्छन्। दुईदलीय बिरुवाको काण्डको बिचमा भने ठोस गुबो हुन्छ।
- क्याक्टसको काण्ड मोटो, हरियो र रसिलो हुन्छ र यसले पातको काम गर्छ।
केही बिरुवाका काण्डको आकार कुनै विशेष काम गर्नका लागि बदलिएको हुन्छ। यस्तो काण्डलाई रूपान्तरित काण्ड भनिन्छ। विशेष काम गर्नका लागि काण्डको बनोटमा हुने परिवर्तनलाई काण्डको रूपान्तरण भनिन्छ।
Bamboo: Wellcome Collection (V0043835), CC BY 4.0
Ginger: F. M. Blanco, Flora de Filipinas (1880s), public domain
Taro: R. A. Young, Promising Root Crops for the South (1910), public domain
Garlic: Bentley and Trimen, Medicinal Plants (1880), public domain
Potato plant: Rijksmuseum (RP-T-BR-2017-1-9-74), CC0
Potato: ZooFari, Wikimedia Commons, public domain
जमिनमाथि भने अङ्गुरको काण्डबाट त्यान्द्रा बन्छन्। यी पातला, घुम्रिएका त्यान्द्राले कुनै आडलाई बेर्छन् र लहरा उज्यालोतिर चढ्न सक्छ।
काण्डका मुख्य कार्यहरू यस प्रकार छन्:
- क.काण्डले पात, फूल र फललाई थामेर राख्छ र पातलाई उज्यालोतिर फैलाउँछ।
- ख.जराले सोसेको पानी र लवणलाई माथि पातसम्म पुर्याउँछ।
- ग.पातमा बनेको खानालाई बिरुवाका सबै भागमा पुर्याउँछ।
- घ.आलु, अदुवा र पिँडालुका जमिनमुनिका काण्डले बिरुवाका लागि खाना सञ्चय गर्छन्।
- ङ.क्याक्टस जस्ता पात नहुने बिरुवामा हरियो काण्डले प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ। नेपालमा बारमा धेरै रोपिने सिउँडीका मोटा हरिया काण्डले पनि यही काम गर्छन्।
- च.उखु र गुलाफ जस्ता केही बिरुवाका काण्डबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्: यो भेजिटेटिभ प्रोपागेसन हो।
जमिनमुनि फल्ने भए पनि तलका मध्ये कुन चाहिँ काण्ड हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एक जना किसान नयाँ उखु लगाउन उखुका टुक्रा रोप्छन्। हरेक टुक्रामा कुन भाग हुनैपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3.1.3 पात र यसका कार्यहरू
पात प्रायः चेप्टो र हरियो हुन्छ। यसका भागहरू यस प्रकार छन्:
- ब्लेड वा लेमिना: पातको फराकिलो, चेप्टो भाग। यसमा नसा देखिन्छन्।
- मुख्य नसा: दुईदलीय बिरुवाको पातको बिचबाट जाने ठुलो नसा। यसबाट साना सहायक नसा हाँगिएर जालो बनाउँछन्।
- पातको डाँठ: पातलाई काण्ड वा हाँगासँग जोड्ने सानो डाँठ।
एकदलीय बिरुवाका पात भने फरक हुन्छन्। धेरैजसोमा पातको डाँठ हुँदैन: पातको फेदले नै काण्डलाई आवरणका रूपमा बेरेको हुन्छ। यिनका नसा जालो बनाउँदैनन्। ती पातको लम्बाइतिर एकअर्काको समानान्तर भएर छेउछेउ जान्छन्। घाँसको पात वा मकैको पात हेर्दा यो देखिन्छ।
पातको सतहमा आँखाले देख्न नसकिने साना छिद्र हुन्छन्। यिनलाई स्टोमाटा भनिन्छ (एउटालाई स्टोमा भनिन्छ)। हरेक स्टोमा सिमीको दाना आकारका दुईओटा गार्ड कोषका बिचमा हुन्छ। गार्ड कोषले स्टोमा खोल्ने र बन्द गर्ने काम गर्छ। पातले खाना बनाउँदा (प्रकाश संश्लेषण) र सास फेर्दा (श्वासप्रश्वास) स्टोमाटाबाट ग्यास भित्र-बाहिर हुन्छ। पानीको बाफ पनि स्टोमाटाबाटै बाहिर निस्कन्छ। पातबाट पानी बाफका रूपमा बाहिर निस्कने यो क्रियालाई उत्स्वेदन भनिन्छ।
Peepal leaf: traced from a nature print of 1858 (public domain)
Grass leaf: traced from A. B. Rendle's drawing in the Encyclopaedia Britannica, 1911 (public domain)
Stoma: photo on Wikimedia Commons, CC0 (traced)
पातमा हरितकण भएकाले पात हरियो हुन्छ। हरितकणले सूर्यको प्रकाशको ऊर्जा समात्छ। त्यही ऊर्जा प्रयोग गरेर पातले पानी र कार्बन डाइअक्साइडबाट खाना (चिनी) बनाउँछ। यही नै प्रकाश संश्लेषण हो। पातले बिरुवाको खाना बनाउने भएकाले पातलाई बिरुवाको खानाको कारखाना भनिन्छ।
केही पात सामान्य पात जस्ता हुँदैनन्। कतिपय पात बाक्ला र रसिला हुन्छन् भने कतिपय बिरुवामा पात काँडामा बदलिएका हुन्छन्।
पातका कार्यहरू यस प्रकार छन्:
- क.पातले प्रकाश संश्लेषण गरी बिरुवाका लागि खाना बनाउँछ।
- ख.पातका स्टोमाटाबाट ग्यास (कार्बन डाइअक्साइड र अक्सिजन) र पानीको बाफ भित्र-बाहिर हुन्छन्।
- ग.क्याक्टसमा पात काँडामा बदलिएका हुन्छन्। काँडाले जनावरलाई टाढा राख्छन्। फराकिला पातको सट्टा काँडा भएकाले उत्स्वेदनबाट निकै थोरै पानी खेर जान्छ र बिरुवा सुक्खा ठाउँमा पनि बाँच्न सक्छ। घिउकुमारी जस्ता बिरुवाका बाक्ला पातले पानी र खाना सञ्चय गर्छन्।
- घ.ब्रायोफाइलम (पत्थरचट्टा) जस्ता केही बिरुवाका पातबाट नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्: यो पातबाट हुने भेजिटेटिभ प्रोपागेसन हो।
- ङ.पिचर प्लान्ट जस्ता किरा खाने बिरुवामा पातले किरा समात्छ। ती किराबाट बिरुवाले थप पोषक तत्त्व पाउँछ।
पातलाई बिरुवाको खानाको कारखाना किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मकैको पातमा डाँठ हुँदैन र यसका नसा छेउछेउ समानान्तर हुन्छन्। मकै कस्तो बिरुवा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3.1.4 फूल र यसका कार्यहरू
रङ, बास्ना र आकार फरक फरक भए पनि धेरैजसो फूलमा चारओटा मुख्य भाग हुन्छन्। ती बाहिरबाट भित्रतिर एकपछि अर्को घेरामा मिलेर रहेका हुन्छन्:
- क.पत्रदल: सेपल मिलेर बनेको
- ख.पुष्पदल: पेटल मिलेर बनेको
- ग.पुङ्केशर: स्टामेन मिलेर बनेको (भाले भाग)
- घ.स्त्रीकेशर: पिस्टिल मिलेर बनेको (पोथी भाग)
Flower: after Mariana Ruiz (LadyofHats), Mature flower diagram (public domain)
- पत्रदल फूलको सबैभन्दा बाहिरको घेरा हो। यो पात जस्ता साना हरिया सेपलले बनेको हुन्छ। फूल कोपिला छँदा सेपलले यसलाई ढाकेर सुरक्षा गर्छन्।
- पत्रदलभन्दा भित्रको रङ्गीन पेटलको घेरालाई पुष्पदल भनिन्छ। पेटलका चम्किला रङ र बास्नाले किरा र चरालाई आकर्षित गर्छ। यस्ता किरा र चराले परागसेचनमा मदत गर्छन्।
- पेटलभन्दा भित्र स्टामेनको घेरा हुन्छ। यसलाई पुङ्केशर भनिन्छ। हरेक स्टामेनको त्यान्द्रा जस्तो पातलो डाँठलाई फिलामेन्ट र माथिल्लो फुलेको भागलाई परागकोठा भनिन्छ। परागकोठामा परागकण बन्छन् र परागकणबाट भाले ग्यामेट (भाले लैङ्गिक कोष) बन्छन्।
- फूलको एकदम बिचमा स्त्रीकेशर हुन्छ। यो एक वा एकभन्दा बढी पिस्टिलले बनेको हुन्छ। पिस्टिललाई कार्पेल पनि भनिन्छ। हरेक पिस्टिलको टाँसिने टुप्पोलाई स्टिग्मा, बिचको डाँठलाई स्टाइल र फुलेको फेदलाई ओभरी (अण्डाशय) भनिन्छ। ओभरीभित्र ओभ्युल हुन्छन् र हरेक ओभ्युलमा पोथी ग्यामेट (अन्डा) बन्छ।
स्टामेन र पिस्टिलले दुई चरणमा बिउ बनाउँछन्:
- परागसेचन: स्टामेनको परागकोठाबाट परागकण पिस्टिलको स्टिग्मासम्म पुग्ने क्रियालाई परागसेचन भनिन्छ। किरा, चरा र हावाले परागकण पुर्याउँछन्।
- गर्भाधान: परागकणबाट आएको भाले ग्यामेट ओभ्युलभित्रको पोथी ग्यामेट (अन्डा) सँग मिल्ने क्रियालाई गर्भाधान भनिन्छ। गर्भाधान ओभ्युलभित्र हुन्छ।
गर्भाधानपछि ओभ्युलबाट बिउ र ओभरीबाट फल बन्छ।
फूलको कुन भागबाट फल बन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलका मध्ये फूलका भाले भाग कुन कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3.1.5 फल र यसका कार्यहरू
फलमा बिउका वरिपरि रहेको भित्तालाई पेरिकार्प भनिन्छ। रसिलो फलको भित्तामा तीनओटा तह हुन्छन्:
- एक्जोकार्प: सबैभन्दा बाहिरको तह, बोक्रा;
- मेसोकार्प: त्यसमुनिको बाक्लो तह; प्रायः हामीले खाने रसिलो गुदी यही हो;
- एन्डोकार्प: बिउलाई बेर्ने सबैभन्दा भित्री तह। आँप वा आरुबखडामा यो कडा कोयो हुन्छ।
यी तीनओटै तह मिलेर पेरिकार्प बन्छ। पेरिकार्पले बिउको सुरक्षा गर्छ।
Mango: Wellcome Collection (V0042597), CC BY 4.0
धेरैजसो फूल फुल्ने बिरुवा बिउबाट नयाँ बिरुवा उमार्छन्। बिउका तीन मुख्य भाग हुन्छन्:
- बिउको आवरण: भित्री भागको सुरक्षा गर्ने बिउको बाहिरी कडा खोल;
- भ्रूण: सानो बिरुवा। भ्रूणको सानो जरालाई रेडिकल र सानो काण्डलाई प्लुमुल भनिन्छ;
- सानो बिरुवाको खाना सञ्चय गर्ने भाग: फक्लेटा र एन्डोस्पर्म (इन्डोस्पर्म)।
Seed opened: after Pearson Scott Foresman, “Embryo” (public domain)
Maize grain: traced from Sarah Greenwood, CC BY-SA 4.0 (this drawing CC BY-SA 4.0 too)
एकदलीय बिरुवाको बिउमा एउटा फक्लेटा र ठुलो एन्डोस्पर्म हुन्छ। दुईदलीय बिरुवाको बिउमा दुईओटा फक्लेटा र थोरै एन्डोस्पर्म हुन्छ।
छिप्पिएको बिउ पानी, हावा र उपयुक्त तापक्रम पाएपछि उम्रन्छ। यसलाई अङ्कुरण भनिन्छ। भ्रूणले फक्लेटा (वा एन्डोस्पर्म) बाट खाना लिन्छ। सबैभन्दा पहिले रेडिकल निस्कन्छ र जरा बन्छ। प्लुमुलबाट चाहिँ काण्ड बन्छ। अङ्कुरणपछि भ्रूण नै नयाँ बिरुवा बनेर हुर्कन्छ।
फल हेर्दा राम्रो र खाँदा मिठो मात्र हुँदैन। बिउ नछिप्पिउन्जेल बिउको सुरक्षा गर्नु र बिउ छर्न मदत गर्नु यसका मुख्य काम हुन्। जस्तै: जनावरले रसिलो फल खाएर बिउ टाढा खसाल्छन् र त्यहाँ नयाँ बिरुवा उम्रन्छन्।
यस भागका चित्र कोर्ने अभ्यास गर्नुहोस्: खोलिएको सिमीको बिउ
अभ्यास (3.1 बिरुवाका भागहरू)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. जराको मुख्य काम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सामान्यतः बिरुवाको कुन भागले प्रकाश संश्लेषण गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तलका मध्ये रूपान्तरित काण्ड कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. परागसेचनमा के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. तालिकामा फूलका केही भाग दिइएका छन्। तीमध्ये भाले भाग कुन कुन हुन्?
| 1. स्टामेन | 4.परागकोठा | 7.सेपल |
|---|---|---|
| 2.ओभरी | 5.स्टिग्मा | 8.पिस्टिल |
| 3.पेटल | 6.परागकण | 9.ओभ्युल |
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. पिचर प्लान्ट किरा खाने बिरुवा हो। यसको पातको एउटा भाग ढुङ्ग्रो जस्तो हुन्छ। किरा नजिक आएर भित्र चिप्लिएपछि ढुङ्ग्रोमाथिको ढक्कनले छोप्छ। बिरुवाले किरालाई पाचन रसमा मारेर पोषक तत्त्व सोस्छ। ढुङ्ग्रो जस्तो पात कुन उद्देश्यका लागि रूपान्तरण भएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
छ. फलको मुख्य काम के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ज. बिरुवामा प्रजनन हुँदा तलका मध्ये कुन क्रिया सबैभन्दा पहिले हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. सही शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
काण्ड, जरा, पात, फल, फूल, बिउ
बिरुवाको खानाको कारखाना ______ हो।
उत्तर
जराले सोसेको पानीलाई पातसम्म पुर्याउने काम ______ ले गर्छ।
उत्तर
माटाबाट लवण सोस्ने काम ______ ले गर्छ।
उत्तर
पुष्पदल ______ को भाग हो।
उत्तर
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
पातका कुनै दुईओटा काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवाका केही रूपान्तरित काण्डको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
जराका कुनै तीनओटा काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
काण्डका मुख्य काम के के हुन्?
उत्तर
सुक्खा ठाउँमा हुर्कने बिरुवाका पात प्रायः काँडामा रूपान्तरित भएका हुन्छन्। यसबाट तिनलाई के फाइदा हुन्छ?
उत्तर
नजिकैको हाटबजारमा रेश्माले सखरखण्ड र नरेशले आलु किने।
- i.रेश्माले बिरुवाको कुन भाग किनिन्: जरा, काण्ड, पात, फल वा बिउ?
- ii.नरेशले बिरुवाको कुन भाग किने: जरा, काण्ड, पात, फल वा बिउ?
उत्तर
चित्रमा सिमीको बिउको भित्री भाग देखाइएको छ। यसका छओटा भागलाई A देखि F सम्मका अक्षरले जनाइएको छ।
Seed opened: after Pearson Scott Foresman, “Embryo” (public domain)
- i.कुन कुन भागबाट नयाँ बिरुवा बन्छ?
- ii.बिउ उम्रँदा सबैभन्दा पहिले कुन भाग निस्कन्छ?
- iii.भाग B र C ले के के काम गर्छन्?
- iv.यो बिउ गहुँको दानाभन्दा कसरी फरक छ?
उत्तर
3.2 मेरुदण्ड नभएका जनावरहरू
भ्यागुतो, छेपारो, बिरालो, सर्प, पुतली, शङ्खेकिरा र गँड्यौलोलाई हेर्नुहोस्।
- क.यिनको शरीरको बनोटमा के के फरक छ?
- ख.के यी सबैमा मेरुदण्ड हुन्छ?
कतिपय जनावरको ढाडको बिचमा साना साना हाड लहरै जोडिएर बनेको मेरुदण्ड हुन्छ। आफ्नै ढाड छामेर पनि यो थाहा पाउन सकिन्छ। मेरुदण्ड भएका जनावरलाई मेरुदण्ड भएका जनावर भनिन्छ, जस्तै: गाई, भैँसी, कुकुर, बिरालो, चरा, भ्यागुता, सर्प र माछा। मेरुदण्ड नभएका जनावरलाई मेरुदण्ड नभएका जनावर भनिन्छ, जस्तै: गँड्यौलो, जुका, साङ्लो, चिप्लेकिरो, शङ्खेकिरा, पुतली र झिँगा।
हाम्रो वरपरका कतिपय जनावर यति साना हुन्छन् कि तिनलाई खाली आँखाले देख्न सकिँदैन। तिनलाई हेर्न सूक्ष्मदर्शक यन्त्र चाहिन्छ। यस्ता जीवलाई सूक्ष्म जीव भनिन्छ। तीमध्ये धेरैजसो एउटा मात्र कोषले बनेका हुन्छन्। यस्ता जीवलाई एककोषीय भनिन्छ। धेरै कोषले बनेका जनावरलाई बहुकोषीय भनिन्छ।
यस्ता लक्षणका आधारमा हेर्दा मेरुदण्ड नभएका जनावर पनि धेरै किसिमका हुन्छन् भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका छन्। तिनका समानता र असमानताका आधारमा तिनलाई नौओटा समूहमा वर्गीकरण गरिएको छ। हरेक समूहलाई फाइलम भनिन्छ।
| फाइलम | सरल भाषामा | उदाहरण |
|---|---|---|
| 1.प्रोटोजोआ (Protozoa) | एककोषीय जनावर | अमिबा, पारामेसियम, युग्लिना, प्लाज्मोडियम |
| 2.पोरिफेरा (Porifera) | छिद्रयुक्त शरीर भएका जनावर | स्पन्ज: स्पोन्जिला, साइकोन |
| 3.सिलेन्टरेटा (Coelenterata) | खोक्रो शरीर भएका जनावर | हाइड्रा, मुगा, जेलिफिस |
| 4.प्लेटिहेल्मिन्थेस (Platyhelminthes) | चेप्टो शरीर भएका जनावर (चेप्टा जुका) | टेपवर्म, लिभर फ्लुक, प्लानेरिया |
| 5.निमाथेल्मिन्थेस (Nemathelminthes) | खण्ड खण्ड नपरेका गोला जनावर (गोला जुका) | पेटको जुका (एस्कारिस), हुकवर्म, चुर्ना |
| 6.एनिलिडा (Annelida) | खण्ड खण्ड परेका गोला जनावर | गँड्यौलो, जुका |
| 7.आर्थ्रोपोडा (Arthropoda) | खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा भएका जनावर | लामखुट्टे, पुतली, गँगटो, झिँगे माछा, साङ्लो |
| 8.मोलस्का (Mollusca) | नरम शरीर भएका जनावर | शङ्खेकिरा, सिपी, अक्टोपस |
| 9.एकिनोडर्माटा (Echinodermata) | काँडायुक्त छाला भएका जनावर | तारामाछा, सिअर्चिन, सि-कुकुम्बर |
1. एककोषीय जनावरहरू
Amoeba, Paramecium: PhyloPic (CC0); parts placed from Leidy's and Kahl's drawings (public domain)
Euglena: Pearson Scott Foresman, public domain, via Wikimedia Commons
एककोषीय जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको पूरै शरीर एउटा मात्र कोषले बनेको हुन्छ।
- ख.धेरैजसो पानीमा पाइन्छन्। केही चाहिँ अरू जनावरको शरीरभित्र परजीवी भएर बस्छन्।
- ग.यिनले नक्कली खुट्टा (अमिबामा), फ्लाजेलम (लामो कोर्रा, युग्लिनामा) वा सिलिया (साना रौँ, पारामेसियममा) को सहायताले हिँडडुल गर्छन्।
- घ.पाचन, प्रजनन जस्ता जीवनका सबै क्रिया त्यही एउटा कोषभित्र हुन्छन्। यिनमा प्रजनन अमैथुनिक विधिबाट हुन्छ, अर्थात् जोडीबिनै हुन्छ: प्रायः एउटा कोष दुई भागमा विभाजित हुन्छ।
एककोषीय जनावरको समूहलाई प्रोटोजोआ फाइलम भनिन्छ। यस समूहका उदाहरण अमिबा, पारामेसियम, युग्लिना र प्लाज्मोडियम हुन्।
2. छिद्रयुक्त शरीर भएका जनावरहरू
Sponge: Encyclopaedia Britannica (1911), after Haeckel, public domain, via Wikimedia Commons
छिद्रयुक्त शरीर भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीरको भित्ता कोषका दुई तहले बनेको हुन्छ (डिप्लोब्लास्टिक)।
- ख.शरीरभरि हुने साना छिद्रलाई ओस्टिया भनिन्छ (एउटालाई ओस्टियम)। शरीरको माथिल्लो भागमा हुने ठुलो प्वाललाई ओस्कुलम भनिन्छ।
- ग.यिनी पानीमा ढुङ्गा वा कुनै सतहमा टाँसिएर रहन्छन्। एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान सक्दैनन्।
- घ.खाना बोकेको पानी ओस्टियाबाट शरीरभित्र पस्छ र फोहोर ओस्कुलमबाट बाहिर निस्कन्छ।
- ङ.शरीरको टुक्रिएको भागबाट पूरै नयाँ स्पन्ज बन्न सक्छ। शरीरको टुक्रिएको भागबाट नयाँ जीव बन्ने प्रक्रियालाई रिजेनेरेसन भनिन्छ। (स्पन्जमा टुसा पलाएर र अन्डा र शुक्रकीटबाट पनि प्रजनन हुन्छ।)
छिद्रयुक्त शरीर भएका जनावरको समूहलाई पोरिफेरा (“छिद्र बोक्ने”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: स्पोन्जिला, साइकोन, युस्पोन्जिया (नुहाउँदा प्रयोग गरिने स्पन्ज)।
3. खोक्रो शरीर भएका जनावरहरू
Tetsuo Kon, CC0, via PhyloPic
Stinging cells: after A. N. and D. McAlpine, Biological Atlas, Plate X, public domain, via Wikimedia Commons
खोक्रो शरीर भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर नली जस्तै खोक्रो हुन्छ।
- ख.मुखको वरिपरि धागो जस्ता टेन्टाकल्स हुन्छन्। टेन्टाकल्समा डस्ने कोष हुन्छन्। यी कोषले सिकारमा विषालु साना धागा हान्छन्।
- ग.खाना भित्र लिने र फोहोर बाहिर फाल्ने काम एउटै खुला भाग, मुखबाट हुन्छ: खाना लिने र नपचेको फोहोर फाल्ने (निष्कासन) दुवै काम यसैबाट हुन्छन्।
- घ.टेन्टाकल्सको सहायताले यिनले खाना समातेर मुखभित्र लैजान्छन् र हिँडडुल पनि गर्छन्।
- ङ.यिनमा बडिङ (शरीरको छेउबाट नयाँ जनावर पलाएर छुट्टिने) र फ्र्याग्मेन्टेसन (शरीरको टुक्रिएको भागबाट नयाँ जनावर बन्ने) बाट प्रजनन हुन्छ।
खोक्रो शरीर भएका जनावरको समूहलाई सिलेन्टरेटा (“खोक्रो पेट”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: हाइड्रा, मुगा, जेलिफिस, सी एनिमोन, ओबेलिया।
4. चेप्टो शरीर भएका जनावरहरू
Planarian and roundworm: PhyloPic (CC0); earthworm: Pearson Scott Foresman, public domain
Earthworm section: traced from the British Museum (public domain)
Roundworm section: traced from FishtailBob, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
चेप्टो शरीर भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर चेप्टो हुन्छ: पात जस्तो फराकिलो वा फित्ता जस्तो लामो।
- ख.धेरैजसो परजीवी हुन्छन्। ती अर्को जनावरको शरीरभित्र वा माथि बस्छन्।
- ग.यिनमा चुसक हुन्छन्। चुसकले यिनी आफ्नो आश्रयदातामा टाँसिएर बस्छन् र धेरैजसोले मुखको वरिपरिको चुसकबाट खाना चुस्छन्।
- घ.यिनको पाचन नलीमा मुख हुन्छ, तर मलद्वार हुँदैन। (टेपवर्ममा त पाचन नली नै हुँदैन: यसले आश्रयदाताले पचाइसकेको खाना आफ्नो शरीरको सतहबाट सोस्छ।)
- ङ.यिनी उभयलिङ्गी (द्विलिङ्गी) हुन्छन्, अर्थात् एउटै जनावरमा भाले र पोथी दुवै प्रजनन अङ्ग हुन्छन्।
चेप्टो शरीर भएका जनावरको समूहलाई प्लेटिहेल्मिन्थेस (“चेप्टा जुका”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: लिभर फ्लुक, टेपवर्म, प्लानेरिया (प्लानेरिया भने परजीवी नभई खोलामा स्वतन्त्र रूपमा बस्छ)।
5. खण्ड खण्ड नपरेका डोलाकार जनावरहरू
खण्ड खण्ड नपरेका डोलाकार जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर डोलाकार (बेलनाकार: धागो वा सिसाकलम जस्तो लामो र गोलो) हुन्छ, तर खण्ड खण्ड परेको हुँदैन।
- ख.शरीरलाई क्युटिकल भनिने कडा, चिल्लो छालाले ढाकेको हुन्छ।
- ग.धेरैजसो परजीवी हुन्छन्। केही पानी र माटामा स्वतन्त्र रूपमा बस्छन्।
- घ.यिनी एकलिङ्गी हुन्छन्: भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै जनावर हुन्छन्।
- ङ.यिनमा एक छेउमा मुख र अर्को छेउमा मलद्वार भएको पूर्ण पाचन नली हुन्छ।
खण्ड खण्ड नपरेका गोला जनावरको समूहलाई निमाथेल्मिन्थेस (गोला जुका) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: पेटको जुका (एस्कारिस), हुकवर्म, चुर्ना (पिनवर्म) र हात्तीपाइले रोग लगाउने फाइलेरियल वर्म।
6. खण्ड खण्ड परेका डोलाकार जनावरहरू
खण्ड खण्ड परेका डोलाकार जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर डोलाकार हुन्छ र घेरैघेरा गरी खण्डमा बाँडिएको हुन्छ।
- ख.यिनको छाला नरम र ओसिलो हुन्छ र यिनी छालाबाटै सास फेर्छन्। त्यसैले घाममा छाला सुक्यो भने गँड्यौलो मर्छ।
- ग.धेरैजसो पानीमा वा ओसिलो माटामा बस्छन्।
- घ.गँड्यौलो र जुका उभयलिङ्गी (द्विलिङ्गी) हुन्छन्: एउटै जनावरमा भाले र पोथी दुवै प्रजनन अङ्ग हुन्छन्। (नेरिस जस्ता केही समुद्री जुकामा भने भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।)
- ङ.यिनी सिटी भनिने साना रौँ (गँड्यौलो र स्यान्डवर्म) वा चुसक (जुका) को सहायताले हिँडडुल गर्छन्।
खण्ड खण्ड परेका गोला जनावरको समूहलाई एनिलिडा (“घेरा भएका”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: गँड्यौलो, जुका, नेरिस (स्यान्डवर्म), ट्युबिफेक्स।
एस्कारिस र गँड्यौलो दुवै लामा र गोला हुन्छन्। यिनलाई किन फरक फाइलममा राखिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
7. खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा भएका जनावरहरू
Bee and spider: Pearson Scott Foresman, public domain, via Wikimedia Commons
खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनका खुट्टा खण्ड खण्ड जोडिएर बनेका हुन्छन्, त्यसैले जोर्नीबाट मोडिन्छन्। यिनका तीन जोडी वा त्यसभन्दा बढी खुट्टा हुन्छन्। धेरैजसो किरा जस्ता धेरैमा पखेटा पनि हुन्छन्।
- ख.शरीरको बाहिरी भाग कडा आवरणले बनेको हुन्छ। यसलाई एक्जोस्केलेटन (बाह्य अस्थि, अर्थात् बाहिरी कङ्काल) भनिन्छ।
- ग.भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै जनावर हुन्छन्।
- घ.धेरैजसोमा धेरै साना आँखा मिलेर बनेका संयुक्त आँखा (कम्पाउन्ड आँखा) हुन्छन्। यस्ता आँखाले गर्दा यिनी टाउको नघुमाई चारैतिर देख्न सक्छन्।
खण्ड खण्ड जोडिएका खुट्टा भएका जनावरको समूहलाई आर्थ्रोपोडा (“जोर्नी भएका खुट्टा”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: लामखुट्टे, पुतली, गँगटो, झिँगे माछा, साङ्लो, माकुरो, खजुरो।
8. नरम शरीर भएका जनावरहरू
Snail: Pearson Scott Foresman, Public domain, via Wikimedia Commons
नरम शरीर भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर नरम र ओसिलो हुन्छ र हिँडडुल गर्न एउटै मांसपेशीको खुट्टा हुन्छ।
- ख.यिनी पानी र जमिन दुवै ठाउँमा पाइन्छन्।
- ग.धेरैजसोको टाउकोमा टेन्टाकल्स हुन्छन्।
- घ.धेरैजसोको शरीरलाई कडा खोलले ढाकेको हुन्छ।
- ङ.धेरैजसोमा भाले र पोथी छुट्टाछुट्टै जनावर हुन्छन्।
नरम शरीर भएका जनावरको समूहलाई मोलस्का (“नरम”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: शङ्खेकिरा, सिपी, अक्टोपस, चिप्लेकिरो।
9. काँडायुक्त छाला भएका जनावरहरू
काँडायुक्त छाला भएका जनावरका लक्षणहरू यस प्रकार छन्:
- क.यिनको शरीर काँडायुक्त छालाले ढाकिएको हुन्छ। काँडा क्याल्सियम कार्बोनेट (चुनढुङ्गा र चक बनाउने पदार्थ) ले बनेका हुन्छन्।
- ख.यिनी समुद्रमा मात्र पाइन्छन्।
- ग.यिनको प्रस्ट टाउको हुँदैन।
- घ.यिनी धेरै साना ट्युब फिटको सहायताले हिँड्छन्। ट्युब फिटले यिनी समुद्रको पिँधमा घस्रिन्छन् र चट्टान तथा सिकार समात्छन्।
- ङ.धेरैजसोमा रिजेनेरेसन क्षमता हुन्छ: हात चुँडिएको तारामाछाको नयाँ हात पलाउँछ।
काँडायुक्त छाला भएका जनावरको समूहलाई एकिनोडर्माटा (इकाइनोडर्मेटा, “काँडायुक्त छाला”) फाइलम भनिन्छ। उदाहरण: तारामाछा, सिअर्चिन, सि-कुकुम्बर।
यस भागका चित्र कोर्ने अभ्यास गर्नुहोस्: अमिबा, स्पन्ज, हाइड्रा, टेपवर्म, गोलो जुका (एस्कारिस), गँड्यौलो, शङ्खेकिरा, तारामाछा
अभ्यास (3.2 मेरुदण्ड नभएका जनावरहरू)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. शङ्खेकिरा कुन फाइलममा पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुन फाइलमका जनावर उभयलिङ्गी (द्विलिङ्गी) हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. एककोषीय जनावर कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. डोलाकार तर खण्ड नपरेको शरीर भएका जनावरको लक्षण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. लामो, डोलाकार र खण्ड नपरेको शरीर भएको एकलिङ्गी परजीवी कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. झिँगे माछा पर्ने फाइलमको मुख्य लक्षण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. सही शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
टेन्टाकल्स, द्विलिङ्गी, एनिलिडा, पोरिफेरा, प्रोटोजोआ
डोलाकार र खण्ड खण्ड परेको शरीर भएका जनावरलाई ______ फाइलममा राखिन्छ।
उत्तर
चेप्टो शरीर भएका जनावर ______ हुन्छन्।
उत्तर
स्पन्जलाई ______ फाइलममा राखिन्छ।
उत्तर
सबै एककोषीय जनावरलाई ______ फाइलममा राखिन्छ।
उत्तर
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
दिइएका जनावरको फाइलमको नाम लेख्नुहोस्: जुका, झिँगे माछा, तारामाछा, टेपवर्म, गँड्यौलो, युग्लिना, शङ्खेकिरा, हाइड्रा, स्पन्ज।
उत्तर
पुतलीलाई किन आर्थ्रोपोडा फाइलममा राखिएको हो?
उत्तर
प्रोटोजोआ फाइलमका कुनै तीनओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
कस्ता जनावरलाई पोरिफेरा फाइलममा राखिन्छ?
उत्तर
उभयलिङ्गी (द्विलिङ्गी) जनावर पाइने कुनै दुईओटा फाइलमको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
चेप्टा जुका र गोला जुकाको एउटा समानता र एउटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
मोलस्का फाइलममा पर्ने जनावरका कुनै तीनओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
एकिनोडर्माटा फाइलमका जनावर कहाँ बस्छन्? यस फाइलमका दुईओटा लक्षण लेख्नुहोस्।
उत्तर
फरक लेख्नुहोस्:
- i.प्रोटोजोआ र पोरिफेरा
- ii.आर्थ्रोपोडा र मोलस्का
- iii.गँड्यौलो र चुर्ना
- iv.पेटमा पर्ने जुका र रगत चुस्ने जुका
उत्तर
अमिबा, गँड्यौलो, शङ्खेकिरा र हाइड्राको सफा चित्र बनाउनुहोस्।
उत्तर
पेटमा पर्ने जुका (एस्कारिस) र गँड्यौलो उस्तै देखिए पनि तिनलाई दुई फरक फाइलममा राखिएको छ। यसको कारण व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
4. दिइएका चित्रका आधारमा प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
Snail, starfish, tapeworm's head: Pearson Scott Foresman, public domain, via Wikimedia Commons
Paramecium: PhyloPic (CC0), its parts placed from Alfred Kahl's drawing (public domain)
Tapeworm: traced from a CDC photo, public domain, via PhyloPic
कुन जनावरको टाउकोमा टेन्टाकल्स हुन्छन्?
उत्तर
कुन जनावरको प्रस्ट टाउको हुँदैन?
उत्तर
कुन जनावरका सबै जीवन प्रक्रिया एउटै कोषभित्र हुन्छन्?
उत्तर
तीमध्ये मानिसको आन्द्रामा परजीवी भएर बस्ने जनावर कुन हो?
उत्तर
3.3 जीवकोष
इँटाको गारो र सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट देखिएको प्याजको पत्रका कोषलाई हेर्नुहोस्। यी दुईमा के समानता र के फरक छ?
गारो इँटा वा ढुङ्गाले बनेको हुन्छ। त्यसै गरी हरेक सजीवको शरीर कोषले बनेको हुन्छ। तर एउटा ठुलो फरक छ: इँटा निर्जीव हुन्छ भने कोष सजीव हुन्छ। इँटा थप्दै जाँदा गारो ठुलो हुँदै जान्छ। त्यसै गरी शरीरमा कोषको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा हाम्रो शरीर पनि बढ्छ।
कोष जीवनको आधार हो। शरीर कोषैकोषले बनेको हुने भएकाले कोष जीवनको संरचनात्मक एकाइ हो। सास फेर्ने, खाना पचाउने, बढ्ने जस्ता जीवनका काम कोषभित्रै हुने भएकाले कोष जीवनको कार्यात्मक एकाइ पनि हो। त्यसैले कोषलाई जीवनको संरचनात्मक र कार्यात्मक एकाइ भनिन्छ।
कोषहरू धेरै आकार र साइजका हुन्छन्। हरेक किसिमको कोषको आफ्नै काम हुन्छ र त्यसको आकार त्यही कामसुहाउँदो हुन्छ। सन्देश पुर्याउने स्नायु कोष लामो र पातलो हुन्छ। तान्ने काम गर्ने मांसपेशी कोष लामो र दुवै छेउ चुच्चो हुन्छ। अक्सिजन बोक्ने रातो रक्तकोष सानो, गोलो चक्का जस्तो हुन्छ।
Nerve cell: Pearson Scott Foresman, Public domain, via Wikimedia Commons
Bacteria’s DNA: Mariana Ruiz Villarreal, LadyofHats, Public domain, via Wikimedia Commons
Onion cells: traced from a micrograph by Mccloughlin, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
अमिबा जस्ता केही सजीवको शरीर एउटा मात्र कोषको हुन्छ। यस्ता सजीवलाई एककोषीय जीव भनिन्छ। धेरै कोषले शरीर बनेका सजीवलाई बहुकोषीय जीव भनिन्छ। बहुकोषीय जीवमा उस्तै किसिमका कोष मिलेर तन्तु बन्छन्। तन्तु मिलेर मुटु जस्ता अङ्ग बन्छन्। अङ्गहरू मिलेर अङ्ग प्रणालीका रूपमा काम गर्छन् र सबै प्रणाली मिलेर एउटा जीवको शरीर बन्छ।
Cell and tissue: Servier Medical Art (CC BY 4.0); heart and body: BodyParts3D (CC BY 4.0)
बिरुवाको शरीर वनस्पति कोषले र जनावरको शरीर जनावर कोषले बनेको हुन्छ। यसरी हरेक सजीवको शरीर कोषले बनेको हुन्छ। तर के वनस्पति कोष र जनावर कोष उस्तै हुन्छन्? सूक्ष्मदर्शक यन्त्रबाट यो पत्ता लगाउन सकिन्छ।
Onion: O. W. Thomé, Flora von Deutschland (1885), public domain
वनस्पति कोष र जनावर कोषको बनोट
चित्र 3.47 मा दिइएका वनस्पति कोष र जनावर कोषको चित्र हेरेर छलफल गर्नुहोस्:
- क.जनावर कोषमा हुने तर वनस्पति कोषमा नहुने भाग कुन कुन हुन्?
- ख.वनस्पति कोषमा हुने तर जनावर कोषमा नहुने भाग कुन कुन हुन्?
- ग.के दुवै कोषका बाहिरी तह उत्तिकै बाक्ला छन्? यसले हरेक कोषको आकारमा के असर पार्छ?
Nucleus: after Mariana Ruiz Villarreal (LadyofHats), public domain, via Wikimedia Commons
कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म र न्युक्लियस हरेक कोषका मुख्य भाग हुन्। कोषमा रहने यस्ता भागलाई कोषका अवयव भनिन्छ। कोषको सबैभन्दा बाहिरी तह कोषझिल्ली हो। यसले साइटोप्लाज्म र न्युक्लियसलाई घेरेको हुन्छ। वनस्पति कोषमा कोषझिल्लीबाहिर बाक्लो कोषभित्ता पनि हुन्छ। साइटोप्लाज्ममा अरू धेरै अवयव हुन्छन्: माइटोकोन्ड्रिया, भ्याकुल, प्लास्टिड, गोल्जी बडी, सेन्ट्रोजोम आदि। यिनलाई तल एक एक गरी चिनाइएको छ।
क. कोषभित्ता
कोषभित्ता बाक्लो, कडा (rigid) र निर्जीव तह हो। यो सेलुलोजले बनेको हुन्छ र वनस्पति कोषमा मात्र हुन्छ। यसले कोषलाई चोटपटकबाट जोगाउँछ र निश्चित आकार दिन्छ। यसबाट पानी र घुलेका पदार्थ सजिलै छिर्न सक्छन्: त्यसैले यो पारगम्य हुन्छ।
ख. कोषझिल्ली
कोषझिल्ली वनस्पति कोष र जनावर कोष दुवैमा पाइन्छ। यो पातलो, तन्कने र सजीव हुन्छ र मुख्य रूपमा लिपिड (बोसो) र प्रोटिनले बनेको हुन्छ। कोषभित्र के जाने र बाहिर के निस्कने भन्ने कुरा यसैले नियन्त्रण गर्छ: कोषलाई चाहिने पदार्थलाई भित्र आउन दिन्छ, नचाहिने पदार्थलाई बाहिर पठाउँछ र अरू पदार्थलाई भित्र पस्न दिँदैन। केही पदार्थलाई मात्र छिर्न दिने भएकाले यसलाई अर्धपारगम्य झिल्ली भनिन्छ।
ग. साइटोप्लाज्म
कोषझिल्ली र न्युक्लियसका बिचमा रहेको लेसिलो, अर्धतरल पदार्थलाई साइटोप्लाज्म भनिन्छ। यसमा पानी, लवण, खनिज, भिटामिन, प्रोटिन आदि हुन्छन् र कोषका अरू सबै अवयव यसैमा रहेका हुन्छन्। कतिपय अवयव सजीव हुन्छन्: यिनलाई अर्गानेल (“साना अङ्ग”) भनिन्छ। सञ्चित खानाका कण, बोसोका थोपा र क्रिस्टल जस्ता अवयव निर्जीव हुन्छन्: यिनलाई इन्क्लुजन भनिन्छ।
साइटोप्लाज्ममा हुने मुख्य अर्गानेल यस प्रकार छन्:
- क.माइटोकोन्ड्रिया: वनस्पति कोष र जनावर कोष दुवैमा पाइने साना र लाम्चा अवयव। यिनले श्वासप्रश्वास क्रिया सञ्चालन गर्छन्: अक्सिजनको प्रयोग गरेर खाना (ग्लुकोज) टुक्र्याउँछन् र त्यसमा सञ्चित ऊर्जा निकाल्छन्। कोषले यही ऊर्जा प्रयोग गर्छ। त्यसैले माइटोकोन्ड्रियालाई कोषको शक्तिगृह भनिन्छ।
- ख.प्लास्टिड: वनस्पति कोषमा मात्र पाइन्छन्। यिनले खाना बनाउन र सञ्चय गर्न मदत गर्छन् र फूल र फललाई रङ दिन्छन्। यिनी रिबन, कप, थाल, छड आदि फरक फरक आकारका हुन्छन्। प्लास्टिड तीन किसिमका हुन्छन्: क्लोरोप्लास्टमा हरितकण हुने भएकाले यिनी हरिया हुन्छन्। पात र हरिया काण्डमा पाइने यिनले प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछन्। क्रोमोप्लास्ट राता, सुन्तला वा पहेँला हुन्छन् र पाकेको गोलभेँडा वा सयपत्री जस्ता फूल र फलमा पाइन्छन्। ल्युकोप्लास्ट रङहीन हुन्छन् र जरा तथा जमिनमुनिका काण्डमा पाइन्छन्। त्यहाँ यिनले स्टार्च जस्ता खाना सञ्चय गर्छन्।
- ग.भ्याकुल: पारदर्शक तरल पदार्थले भरिएका थैली जस्ता अवयव। यिनले कोषमा पानीको मात्रा सन्तुलित राख्छन् र पदार्थ सञ्चय गर्छन्। वनस्पति कोषमा एउटा निकै ठुलो भ्याकुल हुन्छ भने जनावर कोषमा केही साना भ्याकुल हुन्छन् वा हुँदैनन्।
- घ.सेन्ट्रोजोम: जनावर कोषमा मात्र (र केही साधारण बिरुवामा) न्युक्लियसनजिक पाइन्छ। यो दुईओटा निकै साना सिलिन्डरले बनेको हुन्छ। यसले कोष विभाजन, अर्थात् एउटा कोष विभाजित भएर दुईओटा नयाँ कोष बन्ने क्रियामा मदत गर्छ।
- ङ.इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम (ER): न्युक्लियर मेम्ब्रेनबाट सुरु भएर साइटोप्लाज्म हुँदै कोषझिल्लीतिर फैलिएको मसिना नलीहरूको जालो। यसका नलीबाट पदार्थ एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान्छन्। हाडले हाम्रो शरीरलाई आधार दिए जस्तै यसले पनि कोषलाई केही हदसम्म आधार दिन्छ।
- च.लाइसोजोम: पाचन इन्जाइम (खाना टुक्र्याउने रस) भरिएका साना थैली। यिनले कोषभित्रका खानाका कण, कीटाणु र बिग्रिएका भाग पचाउँछन्। लाइसोजोम फुट्यो भने यसले आफ्नै कोषलाई पचाउन सक्छ। त्यसैले यसलाई कोषको आत्महत्या गर्ने थैली (स्वमरण थैली) भनिन्छ।
- छ.राइबोजोम: इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलमको सतहमा टाँसिएका र साइटोप्लाज्ममा पनि छरिएर रहेका निकै साना कण। यिनले कोषका लागि प्रोटिन बनाउँछन्। त्यसैले यिनलाई कोषको प्रोटिन कारखाना भनिन्छ।
- ज.गोल्जी बडी: वनस्पति कोष र जनावर कोष दुवैमा पाइने चेप्टा, बाङ्गा थैलीको थाक। हुलाक कार्यालयले जस्तै यसले कोषमा बनेका प्रोटिन र लिपिडलाई बदल्ने, पोको पार्ने, सञ्चय गर्ने र बाहिर पठाउने काम गर्छ।
घ. न्युक्लियस
कोषभित्र रहेको गोलो वा अन्डाकार भागलाई न्युक्लियस भनिन्छ। यसका चार भाग हुन्छन्: यसलाई घेर्ने न्युक्लियर मेम्ब्रेन, भित्रको लेसिलो न्युक्लियोप्लाज्म, सानो र खँदिलो न्युक्लियोलस र क्रोमाटिन भनिने मसिना धागा। न्युक्लियसले कोषका सबै क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्छ। त्यसैले यो कोषको नियन्त्रण केन्द्र हो।
कोषको कुन भागले कोषभित्र पस्ने र बाहिर निस्कने पदार्थलाई नियन्त्रण गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एउटा कोषमा कोषभित्ता, क्लोरोप्लास्ट र एउटा ठुलो भ्याकुल छ। यो कस्तो कोष हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यस भागका चित्र कोर्ने अभ्यास गर्नुहोस्: प्याजको झिल्लीका कोष, मानिसको गालाका कोष, वनस्पति कोष, जनावर कोष
अभ्यास (3.3 जीवकोष)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. कुन अवयव जनावर कोषमा मात्र पाइन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलका मध्ये कुन विशेषता वनस्पति कोषको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. कोषको कुन अवयव अर्धपारगम्य हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. वनस्पति कोष र जनावर कोष दुवैमा पाइने अवयव कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. राइबोजोमलाई अर्को कुन नामले पनि चिनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. साइटोप्लाज्ममा पाइने इन्क्लुजन कस्तो प्रकृतिका हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. सही शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
प्लास्टिड, माइटोकोन्ड्रिया, न्युक्लियस, भ्याकुल, साइटोप्लाज्म
कोषभित्रका सबै क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्ने काम ______ ले गर्छ।
उत्तर
कोषको शक्तिगृह ______ हो।
उत्तर
बिरुवालाई खाना बनाउने काममा ______ ले मदत गर्छ।
उत्तर
न्युक्लियस र कोषझिल्लीका बिचमा रहेको अर्धतरल पदार्थलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
3. फरक लेख्नुहोस्
कोषझिल्ली र कोषभित्ता
उत्तर
वनस्पति कोष र जनावर कोष
उत्तर
प्लास्टिड र माइटोकोन्ड्रिया
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
कोष भनेको के हो?
उत्तर
कोषलाई जीवनको आधारभूत एकाइ किन मानिन्छ?
उत्तर
कोषको कुन भागलाई शक्तिगृह भनिन्छ, किन?
उत्तर
जनावर कोष र वनस्पति कोषको सफा चित्र बनाई तिनका भागको नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
जनावर कोषमा मात्र पाइने अवयव के के हुन्? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
साइटोप्लाज्ममा पाइने कुनै चारओटा अवयवको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
कोषको बनोट अध्ययन गर्न प्रायः वनस्पति कोष नै किन छानिन्छ? छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको वनस्पति कोषको चित्र अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
Nucleus: after Mariana Ruiz Villarreal (LadyofHats), public domain, via Wikimedia Commons
- i.P, Q र R को नाम लेख्नुहोस्।
- ii.P को काम के हो?
- iii.कोषको शक्तिगृह भनेर चिनिने भाग कुन हो?
- iv.यस कोषको आकार किन निश्चित हुन्छ?
- v.कोषको कुन भागका कारण बिरुवाले वातावरणको सन्तुलन कायम राख्न मदत गर्छन्? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
कार्यपत्र: जीवहरू र तिनको बनोट: बिरुवाका भागहरू (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: जीवहरू र तिनको बनोट: मेरुदण्ड नभएका जनावर र जीवकोष (PDF, 4 पृष्ठ)
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: जीव र तिनको बनोट (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।