जाडोको एउटा चिसो बिहान। चउरको घाँस तुसारोले सेतै छ। सास फेर्दा मुखबाट सानो बादलजस्तो बाफ निस्कन्छ। केही बेरमा डाँडामाथि घाम झुल्किन्छ। तुसारो पग्लन्छ र चराहरू चिरबिर गर्न थाल्छन्। भित्ताको चिराबाट एउटा माउसुली निस्केर घाममा बस्छ।
घाम लागेपछि सबै ब्युँझन्छन्। किन होला? यस एकाइमा यसको उत्तर खोजिन्छ। बिरुवा र जनावरले सूर्यको ताप र प्रकाश कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने पढिन्छ। त्यसपछि हामीले दिनहुँ प्रयोग गर्ने ऊर्जाबारे पढिन्छ। यो ऊर्जा कहाँबाट आउँछ? वरिपरिको वातावरणलाई हानि नगरी यसलाई कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ?
सजीव र तिनको वातावरण
चित्र हेरौँ र साथीहरूसँग छलफल गरौँ।
हाम्रो वरिपरि दुई किसिमका वस्तु हुन्छन्।
- सजीव: बिरुवा र जनावर (च्याउ पनि)। यिनीहरू बढ्छन्, खाना लिन्छन्, सास फेर्छन् र आफूजस्तै नयाँ सजीव जन्माउँछन्।
- निर्जीव: माटो, पानी, हावा, ताप र प्रकाश। यी बढ्दैनन् र खाना खाँदैनन्।
कुनै ठाउँमा भएका सबै सजीव र निर्जीव वस्तु मिलेर त्यहाँको वातावरण बन्छ।
सजीव एक्लै बाँच्न सक्दैनन्। खरायोलाई खान घाँस चाहिन्छ भने घाँसलाई माटो, पानी, हावा र घाम चाहिन्छ। बिरुवा र जनावरले ताप र प्रकाश पनि वातावरणबाटै पाउँछन्। यसरी सजीव र निर्जीव एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्। हरेक वस्तु अरूमा भर पर्छ।
तलका मध्ये वातावरणको निर्जीव भाग कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवहरूका लागि ताप र प्रकाश
चित्र हेरौँ। हरेक चित्रमा सूर्यले के गरिरहेको छ?
Leaf: DBCLS (CC BY 4.0)
Baby: traced from an 1818 etching, Wellcome Collection (CC BY 4.0)
सूर्य ताप र प्रकाशको मुख्य स्रोत हो। यसको प्रकाश र तापबाट यी काम हुन्छन्।
बिरुवाका लागि
- बिरुवाले सूर्यको प्रकाशमा खाना बनाउँछ।
- बिरुवा हुर्कन, फूल फुल्न, फल लाग्न र बिउ पाक्न न्यानो चाहिन्छ।
- बिरुवाले लिएको बढी पानी पातबाट बाहिर निस्कन पनि ताप चाहिन्छ।
जनावरका लागि
- जनावरलाई शरीर न्यानो राख्न ताप चाहिन्छ।
- बच्चा जन्माउन पनि न्यानो चाहिन्छ।
मानिसका लागि
- घाममा हाम्रा भिजेका लुगा र अन्न सुक्छन्।
- सोलार कुकरमा घामबाटै खाना पकाउन सकिन्छ।
- छालामा घाम पर्दा शरीरमा भिटामिन डी बन्छ। यसबाट हाड बलिया हुन्छन्।
- सोलार प्यानेलमा सूर्यको प्रकाशबाट बिजुली निकालिन्छ।
सारा पृथ्वीका लागि
- सूर्यको प्रकाशले अँध्यारो हट्छ र दिन उज्यालो हुन्छ।
- सूर्यको तापले जमिन न्यानो हुन्छ र त्यसमा सजीव बाँच्न सक्छन्।
- सूर्यको तापले समुद्र, नदी र पोखरीको पानी बाफ बन्छ। पानी यसरी बाफ बन्नुलाई वाष्पीकरण भनिन्छ। बाफबाट बादल बन्छ र फेरि पानी पर्छ। पानीको यो घुमाइलाई जलचक्र भनिन्छ।
ताप र प्रकाशको मुख्य स्रोत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिरुवालाई सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ
सूर्यको प्रकाश नपाउने बिरुवालाई के हुन्छ? गरेर हेरौँ।
अँध्यारोमा बिरुवा किन पहेँलो हुन्छ? हरिया पातमा हरियो रङ दिने एउटा पदार्थ हुन्छ। यसलाई हरितकण भनिन्छ। हरितकणले सूर्यको प्रकाश सोस्छ। त्यही प्रकाशको सहायताले बिरुवाले पानी र हावामा भएको कार्बन डाइअक्साइड ग्यासबाट खाना बनाउँछ। पानी जराबाट माथि आउँछ भने कार्बन डाइअक्साइड पातबाट भित्र पस्छ।
पातमा बनेको खानाले पूरै बिरुवा हुर्कन्छ। सूर्यको प्रकाश नपाए बिरुवाले खाना बनाउन सक्दैन। यसले हरितकण बनाउन पनि छाड्छ र यसका पात पहेँला हुन्छन्।
Tori: C. A. M. Lindman, Billeder af Nordens Flora (1901), public domain
Mustard root: C. A. M. Lindman, Billeder af Nordens Flora (1901), public domain
पातलाई हरियो रङ दिने पदार्थलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जनावरलाई ताप र प्रकाश चाहिन्छ
जनावरलाई ताप यी कामका लागि चाहिन्छ:
- शरीरको वृद्धि र विकास हुन;
- शरीर न्यानो राख्न;
- फुलबाट बच्चा कोरल्न।
जनावरलाई प्रकाश यी कामका लागि चाहिन्छ:
- वरिपरिका वस्तु देख्न;
- खाना र सुरक्षित बस्ने ठाउँ खोज्न;
- शत्रुबाट बच्न।
चिसो दिनमा कुकुर घाममा पल्टिन्छ भने बिरालो न्यानो कुनामा गुडुल्किएर बस्छ। मानिसहरू आगोको वरिपरि बसेर ताप्छन्। पानीमा माछा देख्न चिललाई दिनको उज्यालो चाहिन्छ।
कुखुरा किन फुलमाथि बस्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
फरक ठाउँ, फरक बिरुवा
फरक ठाउँमा फरक बिरुवा किन पाइन्छन्? यो तीन कुरामा भर पर्छ: त्यहाँ कति पानी पर्छ, कति घण्टा घाम लाग्छ र ठाउँ कति तातो वा चिसो छ।
नेपालमा तीन किसिमका भूभाग छन्: हिमाल, पहाड र तराई (समथर भूभाग)। उत्तरतिर जाँदा जमिन अग्लो हुँदै जान्छ। जमिन जति अग्लो, हावा उति चिसो हुन्छ। कुनै ठाउँमा वर्षौँसम्म हुने सामान्य मौसमलाई त्यहाँको हावापानी भनिन्छ। उचाइ फरक भएकाले हरेक भेगको आफ्नै हावापानी र आफ्नै बिरुवा हुन्छन्।
- तराई: तातो। यहाँ साल, सिसौ, आँप र बाँस हुन्छन्।
- पहाड: न धेरै तातो, न धेरै चिसो। यहाँ सल्ला, ओखर, कटुस र गुराँस हुन्छन्, अझ माथि देवदार पनि।
- हिमाल: चिसो। यहाँ स्प्रस, देवदार र धुपी हुन्छन्। यिनका पात मसिना र सियो आकारका हुन्छन्।
- उच्च हिमाल: रुख उम्रन नसक्ने गरी चिसो। जाडोमा जमिन हिउँले ढाकिन्छ। गर्मीमा हिउँ पग्लेपछि मात्र घाँसे मैदान देखिन्छन्।
Sal: traced from a photo by the Wikimedia Commons user Iñ Matal (written in Ol Chiki), CC BY-SA 4.0 (this drawing CC BY-SA 4.0)
Mango: Philipola, CC0, via Wikimedia Commons
Bamboo: F. M. Blanco, Flora de Filipinas (1880), Public domain, via Wikimedia Commons
Pine: unknown, CC0, via PhyloPic
Rhododendron: Abhijit Kar Gupta from Kolkata, India, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Spruce: unknown, CC0, via PhyloPic
Juniper: Andy Wilson, CC0, via PhyloPic
Grass: O. W. Thomé, Flora von Deutschland (1885), public domain
कुन बिरुवाका पात मसिना र सियो आकारका हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जाडोमा गोलभेँडा: प्लास्टिकको टनेल
लामा दिन, छोटा दिन
गर्मीमा दिन लामा हुन्छन् भने जाडोमा छोटा। गर्मीका लामा दिनमा बिरुवामा धेरै घण्टासम्म घाम पर्छ। गर्मीमा न्यानो पनि हुने भएकाले बिरुवा छिटो बढ्छन् र धेरै फूल फुल्छन्।
जाडोमा दिन छोटा र चिसा हुन्छन्। बिरुवाले कम ताप र कम प्रकाश पाउने भएकाले जाडोमा धेरैजसो बिरुवा बिस्तारै बढ्छन्।
सबै फूल दिउँसो मात्र फुल्दैनन्। पारिजात, चमेली र रातकी रानी साँझ वा राति फुल्छन्।
कुनै कुनै बिरुवालाई भने चिसो वातावरण अनुकूल हुन्छ। सल्ला, धुपी, कटुस र ओखर चिसो ठाउँमा राम्ररी हुर्कन्छन्। जुम्ला र मुस्ताङका स्याउका रुखमा वसन्तमा राम्ररी फूल फुल्न चिसो जाडो चाहिन्छ।
जाडोमा धेरैजसो बिरुवा किन बिस्तारै बढ्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घाममा राखेको बाकस
अभ्यास (जीवहरूका लागि ताप र प्रकाश)
1. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्
क. तलका मध्ये तापको मुख्य स्रोत कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. हिउँदमा बिरुवा राम्ररी नबढ्नुको मुख्य कारण तलका मध्ये कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तरकारी खेती गर्न बनाइएको टनेलको मुख्य काम तलका मध्ये कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. बिरुवालाई खाना बनाउन जराबाट सोसेको पानीका साथै तलका मध्ये कुन कुन कुरा चाहिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. ठिक कि बेठिक?
क. कुखुरालाई फुलबाट बच्चा कोरल्न प्रकाश चाहिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सूर्यको प्रकाश धेरै समयसम्म पर्ने ठाउँका बिरुवा छिटो बढ्छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. हिमाली भेगमा पाइने बिरुवाका पात सियो आकारका हुन्छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. ताप, प्रकाश, माटो र हावा वातावरणका अजैविक पक्ष हुन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. टनेलले सूर्यको प्रकाश प्लास्टिकबाट छिर्न नदिएर भित्रका बिरुवालाई सघाउँछ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
हरितकण, वातावरण, अनुकूल, जाडो, पहेँलो, उपयुक्त, हरियो
ऊर्जा ______बाट प्राप्त हुन्छ।
उत्तर
खेतीपाती गर्न ______ हावापानी चाहिन्छ।
उत्तर
प्रतिकूल मौसममा जनावरहरू आफ्नो वासस्थानबाट ______ ठाउँमा जान्छन्।
उत्तर
सूर्यको प्रकाश नपाउँदा बिरुवा ______ हुन्छ।
उत्तर
हरिया बिरुवामा मात्र ______ हुन्छ।
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
ताप र प्रकाशका कुनै तीन तीनओटा स्रोतको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
घाम नलाग्ने ठाउँमा बिरुवा राम्ररी नसप्रनुको कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
हिउँदमा तरकारी खेती गर्दा प्लास्टिकको टनेल प्रयोग गरिन्छ, किन?
उत्तर
सजीवलाई कुन कुन कामका लागि ताप चाहिन्छ?
उत्तर
वातावरणमा ऊर्जाका स्रोत
ऊर्जा कहाँबाट आउँछ?
हरेक काम गर्न ऊर्जा चाहिन्छ: खाना पकाउन, उज्यालो पार्न र कुनै वस्तुलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजान।
सूर्यबाट आउने ऊर्जालाई सौर्य ऊर्जा भनिन्छ। यो पृथ्वीमा ताप र प्रकाशका रूपमा आउँछ। सबै सजीवलाई यो चाहिन्छ।
- बिरुवाले सूर्यको प्रकाशबाट खाना बनाउँछ।
- जनावर बिरुवा खान्छन् वा बिरुवा खाएका अरू जनावर खान्छन्।
- काठ, दाउरा र गोल (काठको कोइला) बिरुवाबाटै बन्छन्।
- गाईवस्तुको गोबरबाट गुइँठा र गोबर ग्यास बनाइन्छ।
यसरी दाउरा, गोबर र हाम्रो खानामा भएको ऊर्जा सुरुमा सूर्यबाटै आएको हो।
जलविद्युत् पनि सूर्यकै कारण पाइन्छ। चित्र क्रमैसँग हेरौँ।
घर, विद्यालय, कार्यालय र कलकारखानामा बिजुली प्रयोग गरिन्छ। तर बिजुली निकाल्न धेरै मिहिनेत र पैसा लाग्ने भएकाले ऊर्जा कहिल्यै खेर फाल्नुहुँदैन।
दाउरामा भएको ऊर्जा सुरुमा कहाँबाट आएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
हर्के दाइ र दाउरा
पवन र गीताले हर्के दाइलाई सिकाएका कुरा यी हुन्। ऊर्जालाई खेर नफाली होसियारीसाथ प्रयोग गर्नुलाई ऊर्जा संरक्षण भनिन्छ।
- धेरै रुख काट्दा जङ्गल नासिन्छ। जनावरको वासस्थान हराउँछ र ती लोप हुन सक्छन्।
- रुख नभए वर्षाको पानीसँगै माटो बगेर जान्छ र नाङ्गा डाँडामा पहिरो जान्छ।
- दाउरा जोगाएर प्रयोग गर्ने: अनुमति लिएर सुकेका र ढलेका दाउरा मात्र ल्याउने। नयाँ रुख रोप्ने।
- सफा ऊर्जाबाट खाना पकाउने: गोबर ग्यास वा इन्डक्सन चुलोमा बिजुली। यिनबाट धुवाँ निस्कँदैन।
- कोइला, मटितेल, डिजेल र पेट्रोलको धुवाँले हावा फोहोर हुन्छ र स्वास्थ्य बिग्रन्छ। यिनलाई खनिज इन्धन भनिन्छ। यी जमिनमुनि करोडौँ वर्षमा बनेका हुन्। एकपटक सकिएपछि फेरि पाइँदैनन्।
वातावरणलाई हानि नगरी ऊर्जाको प्रयोग
सकिने ऊर्जा, नसकिने ऊर्जा
कुनै ऊर्जाका स्रोत प्रयोग गर्दै जाँदा सकिन्छन्। कोइला, मटितेल, पेट्रोल, डिजेल र खाना पकाउने ग्यास जमिनमुनि करोडौँ वर्षमा बनेका हुन्। एकपटक बालेपछि ती फेरि पाइँदैनन्। यस्ता स्रोतलाई सकिने ऊर्जाका स्रोत (अनवीकरणीय स्रोत) भनिन्छ।
कुनै स्रोत भने फेरि फेरि आइरहन्छन्। सूर्य हरेक दिन उदाउँछ। वर्षाले नदीमा पानी भरिरहने भएकाले जलविद्युत् कहिल्यै सकिँदैन। हावा चलिरहन्छ। नयाँ रुख रोपे वन फेरि हुर्कन्छ। गोबर ग्यासका लागि गाईले हरेक दिन नयाँ गोबर दिन्छ। यस्ता स्रोतलाई नसकिने ऊर्जाका स्रोत (नवीकरणीय स्रोत) भनिन्छ।
त्यसैले घर, विद्यालय, कार्यालय र कलकारखानामा हामीले:
- मटितेल, पेट्रोल, डिजेल र अन्य खनिज तेल जस्ता सकिने स्रोतको प्रयोग घटाउनुपर्छ;
- गोबर ग्यास, वायु ऊर्जा, जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा जस्ता नसकिने स्रोतको प्रयोग बढाउनुपर्छ।
तलका मध्ये कुन नसकिने ऊर्जाको स्रोत हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (ऊर्जाका स्रोत)
1. सबैभन्दा उपयुक्त उत्तर छान्नुहोस्
क. तलका मध्ये कुन चाहिँ प्रयोग गर्दै जाँदा नसकिने ऊर्जाको स्रोत हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलका मध्ये कुन ऊर्जाको स्रोतबाट सबैभन्दा बढी वायु प्रदूषण हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. वायु प्रदूषण नगर्ने ऊर्जाको स्रोत तलका मध्ये कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. ऊर्जाको अनावश्यक प्रयोग रोक्न तलका मध्ये कुन तरिका उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. ठिक कि बेठिक?
क. विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगले प्रदूषण हुन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. ऊर्जाको अत्यधिक र अनावश्यक प्रयोग गर्नाले वातावरणमा नराम्रो असर पर्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. कोइला प्रकृतिमा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. मानिस नभएको कोठामा बत्ती बालिरहनु ऊर्जाको अनावश्यक प्रयोग हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
अत्यधिक, विद्युत्, सूर्य, प्रदूषण, कम, कोइला
प्रयोग गर्दै जाँदा सकिने ऊर्जाको स्रोत ______ हो।
उत्तर
ऊर्जाको ______ प्रयोगले प्राकृतिक रूपमा बनेका इन्धन सकिँदै जान्छन्।
उत्तर
सौर्य ऊर्जाको प्रयोगले वातावरणमा ______ हुँदैन।
उत्तर
ऊर्जाको मुख्य स्रोत ______ हो।
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
दैनिक जीवनमा ऊर्जाका स्रोतका रूपमा प्रयोग हुने वस्तुको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
ऊर्जा बचत गर्न तपाईँले आफ्नो घरमा वा समुदायमा प्रयोग गरेका वा देखेका कुनै दुई उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
तापको स्रोतका रूपमा दाउराभन्दा गोबर ग्यास प्रयोग गर्नु राम्रो हो। यसलाई पुष्टि गर्न कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
डिजेलबाट चल्ने र बिजुलीबाट चल्ने गाडीमध्ये कुन चाहिँको प्रयोग गर्नु उपयुक्त होला? कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
ऊर्जाका स्रोतको छनोट सही तरिकाबाट गरेमा वातावरण सफा राख्न सघाउ पुग्छ। उपयुक्त उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
ऊर्जा संरक्षणका उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: वातावरण र जैविक विविधता (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।