उज्यालो यात्रा

छन्द भनेको के हो?

भजन, लोकगीत वा कविता गाउँदा शब्द एउटा निश्चित तालमा आएजस्तो लाग्छ। अक्षरको सङ्ख्या, अक्षर छोटो कि लामो र कहाँ रोकिने भन्ने नियमले यो ताल बनाउँछ। अक्षरको सङ्ख्या, क्रम र विश्रामको यस्तो नियमलाई छन्द भनिन्छ। छन्दमा लेखिएको कविता लयमा वाचन गर्न सकिन्छ र सजिलै कण्ठ पनि हुन्छ।

छन्द बुझ्न दुई कुरा थाहा हुनुपर्छ:

• अक्षर: एकै सासमा उच्चारण हुने ध्वनिको एकाइ। ‘कमल’ मा तीन अक्षर छन्: क, म, ल। आधा अक्षर छुट्टै गनिँदैन: ‘सत्य’ मा दुई अक्षर छन्: स, त्य।
• लघु र गुरु: छोटो उच्चारण हुने अक्षर लघु (ह्रस्व) र लामो उच्चारण हुने अक्षर गुरु (दीर्घ) हुन्छ।

अक्षर गुरु हुने अवस्था	उदाहरण
दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) भएको अक्षर	काम, नीर, फुल, मेरो
शिरबिन्दु (ं) वा विसर्ग (ः) लागेको अक्षर	संसार, दुःख
पछाडि संयुक्त अक्षर आउने अक्षर	सत्य (‘त्य’ अघिको ‘स’), कर्म
शब्दको अन्त्यमा हलन्त अक्षर जोडिएको अक्षर	बन्छन् को ‘छन्’, महान् को ‘हान्’

चन्द्रविन्दु (ँ) लागेर मात्र अक्षर गुरु हुँदैन। बाँकी सबै छोटो अक्षर लघु हुन्छन्: क, कि, कु।

अनुष्टुप् छन्द

अनुष्टुप् संस्कृत र नेपालीको सबैभन्दा पुरानो र धेरै प्रयोग हुने छन्दमध्ये एक हो। यसका नियम यस्ता छन्:

१. एउटा श्लोकमा चार पाउ हुन्छन् र हरेक पाउमा आठ अक्षर हुन्छन्। किताबमा प्रायः दुई पाउ एउटै पङ्क्तिमा लेखिन्छन्।
२. हरेक पाउको पाँचौँ अक्षर लघु र छैटौँ अक्षर गुरु हुन्छ।
३. सातौँ अक्षर पालैपालो बदलिन्छ: पहिलो र तेस्रो पाउमा गुरु, दोस्रो र चौथो पाउमा लघु।
४. हरेक आठ अक्षरपछि अलिकति रोकिइन्छ। यस्तो रोकाइलाई यति वा विश्राम भनिन्छ।
५. पहिलो चार अक्षर र आठौँ अक्षर प्रायः लघु वा गुरु जे पनि हुन सक्छन्; परीक्षामा माथिका नियम नै जाँचिन्छन्।

पाउ	पाँचौँ अक्षर	छैटौँ अक्षर	सातौँ अक्षर
पहिलो	लघु	गुरु	गुरु
दोस्रो	लघु	गुरु	लघु
तेस्रो	लघु	गुरु	गुरु
चौथो	लघु	गुरु	लघु

तलको हाम्रै बनाएको पाउ जाँचेर हेरौँ: ‘बिहानै उठ्छ विद्यार्थी’।

अक्षर	बि	हा	नै	उ	ठ्छ	वि	द्या	र्थी
क्रम	१	२	३	४	५	६	७	८
लघु / गुरु	लघु	गुरु	गुरु	गुरु	लघु	गुरु	गुरु	गुरु

यहाँ ‘उ’ पछाडि संयुक्त अक्षर ‘ठ्छ’ आएकाले ‘उ’ गुरु भयो। ‘वि’ आफैँमा छोटो छ, तर पछाडि ‘द्या’ संयुक्त अक्षर आएकाले गुरु भयो। पाँचौँ ‘ठ्छ’ लघु, छैटौँ ‘वि’ गुरु र सातौँ ‘द्या’ गुरु भएकाले यो अनुष्टुप्को पहिलो (वा तेस्रो) पाउ बन्न सक्छ।

कवितामा बाह्र श्लोक छन्। पहिलो दश श्लोकमा कविले कस्ता मान्छे संसारका लागि गौरव बन्छन् भनेर बताएका छन्; अन्तिम दुई श्लोकमा कवि आफैँलाई प्रश्न गर्छन्। तल हरेक श्लोकको अर्थ हाम्रै शब्दमा दिइएको छ।

श्लोक १ र २: कर्म र सङ्कल्पको शक्ति

कवि सुरुमै भन्छन्: कर्ममा शक्ति छ भने साधारण जङ्गल पनि स्वर्गको बगैँचा, नन्दन वन बन्छ। सयौँपटक ढुङ्गामा घोटिएपछि सुक्खा दाउराको टुक्रा पनि सुगन्धित चन्दन बन्छ। अर्थात् निरन्तर मिहिनेतले साधारणलाई असाधारण बनाउँछ।

दोस्रो श्लोकमा कवि सङ्कल्प, अर्थात् कुनै काम पूरा गर्ने दृढ अठोटको महत्त्व बताउँछन्: उच्च सङ्कल्प भएमा संसारमा केही पनि असम्भव छैन। संसारका सबै महान् मान्छे जन्मँदै महान् थिएनन्; आफ्नो सङ्कल्पले नै महान् बनेका हुन्।

श्लोक ३ र ४: दिनुमा खुसी, प्रेमको सुगन्ध

तेस्रो श्लोकमा कवि यस्ता मान्छेको कुरा गर्छन्, जसको कर्मले अरूको जिन्दगी हँसिलो र सुखी बन्छ, र जो अरूबाट लिनुभन्दा अरूलाई दिनुमा खुसी हुन्छन्।

चौथो श्लोकमा कवि भन्छन्: जसले मनबाट ईर्ष्या (अरूको प्रगति देखेर हुने डाह) र द्वेष (शत्रुता) हटाएर चारैतिर प्रेमको सौरभ, अर्थात् सुगन्ध छर्छन्, तिनै मान्छे विश्वका लागि गौरव बन्छन्। फूलले आफ्नो सुगन्ध कसैलाई छानेर दिँदैन; असल मान्छेको माया पनि त्यस्तै सबैतिर फैलिन्छ।

श्लोक ५ देखि ७: मनमा सङ्गीत, धर्तीमा सुन्दरता

पाँचौँ श्लोकमा कवि कोमल विम्ब प्रयोग गर्छन्: जसका भावना मनमा रागिनी, अर्थात् मधुर सङ्गीत भरेर हाँस्छन् र जसको जीवन अँध्यारो रातमा जूनको उज्यालो (चाँदनी) छरेझैँ बाँच्छ। असल मान्छे दुःखको समयमा अरूका लागि उज्यालो बन्छन् भन्ने भाव यहाँ छ।

छैटौँ श्लोकमा कर्मको कुरा फेरि आउँछ: जसका कर्मले जीवनको उच्च बाटो लिन्छन्, अरू मान्छे पनि गर्वका साथ तिनैको बाटो पछ्याउँछन्। असल मान्छे आफैँ मात्र अघि बढ्दैनन्, अरूका लागि बाटो पनि बनाउँछन्।

सातौँ श्लोकमा कवि ज्ञान र कर्मलाई जोड्छन्: जो आफूले जुटाएको ज्ञानले धर्तीलाई मनोहर (मन लोभ्याउने) बनाइरहेका छन् र कर्मठ भएर सुन्दर निर्माण गरिरहेका छन्, उनीहरू पनि यही गौरवका पात्र हुन्।

श्लोक ८ देखि १०: न्याय, त्याग र उदात्त कर्म

आठौँ श्लोकमा कवि भन्छन्: जो सधैँ न्यायका लागि समर्पित भएका छन्, संसारमा तिनैको शिर विजयी भएर उठेको छ। अन्यायसँग नझुक्नेको शिर ठाडो हुन्छ।

नवौं श्लोकमा त्यागको कुरा छ: जसको मन र मस्तिष्क (मनमस्तक) लोभ र लालचमा फसेको छैन र जो अरूका लागि केही त्याग गर्न सधैँ उद्यत (तयार) हुन्छन्।

दसौँ श्लोकले अघिका सबै कुरालाई समेट्छ: जो सधैँ उदात्त (महान्, उदार) कर्मको यात्रा गर्छन्, संसारमा तिनै मान्छे आदर्श र नमुना बन्छन्।

श्लोक ११ र १२: कवि आफैँलाई सोध्छन्

अन्तिम दुई श्लोकमा कविताको स्वर बदलिन्छ। अघि ‘जो’, ‘जसका’, ‘तिनै’ भनेर अरूको कुरा गर्ने कवि अब ‘म’ भनेर आफैँलाई सोध्छन्: यस्तो आदर्श यात्रामा म कहिले हिँड्न सकुँला? चन्द्रमा र सूर्य जस्तै आफैँ बलेर अरूलाई उज्यालो कहिले दिन सकुँला? आफ्नै पौरख (मिहिनेत र कमाइ) ले आफ्नो बाटो कहिले खन्न सकुँला? आफैँ कहिले सर्वोच्च कविता बन्न सकुँला?

‘सर्वोच्च कविता बन्नु’ भनेको यस्तो सुन्दर जीवन बाँच्नु हो, जसलाई देखेर अरूले कविता पढेझैँ प्रेरणा पाऊन्। यी प्रश्नले कविको निराशा होइन, उच्च चाहना र आत्मसमीक्षा देखाउँछन्। पाठकलाई पनि यही प्रश्न आफैँलाई सोध्न कविताले उक्साउँछ।

मूल भाव र सन्देश

कविताको मूल भाव हो: असल कर्म, दृढ सङ्कल्प, त्याग, प्रेम, ज्ञान र न्यायप्रतिको समर्पणले नै मान्छेलाई महान् बनाउँछ; त्यस्ता मान्छे संसारका लागि गौरव र आदर्श बन्छन्। शीर्षकको ‘उज्यालो यात्रा’ यही असल कर्मको बाटो हो, जसले आफ्नो र अरूको जीवन उज्यालो बनाउँछ। कविताले यी कुरा पनि सिकाउँछ:

• मिहिनेत र अभ्यासले साधारण मान्छे पनि असाधारण बन्छ।
• लिनुभन्दा दिनुमा बढी खुसी हुन्छ।
• ईर्ष्या, द्वेष, लोभ र लालचले मान्छेलाई सानो बनाउँछन्।
• असल मान्छेले आफ्नै पौरखले बाटो बनाउँछ र अरूका लागि बाटो खोलिदिन्छ।

कविताका विशेषता

पक्ष	यस कवितामा
विषयवस्तु	आदर्श जीवन र असल कर्म गर्ने मान्छेको महिमा
संरचना	बाह्र श्लोक; पहिलो दश श्लोकमा आदर्श मान्छेको वर्णन, अन्तिम दुई श्लोकमा कविको आत्मप्रश्न
छन्द र लय	अनुष्टुप् छन्द; हरेक पाउमा आठ अक्षर, आठ अक्षरमा यति
विम्ब	चन्दन, नन्दन, सौरभ, रागिनी, चाँदनी, चन्द्रसूर्य, बाटो (पथ)
अनुप्रास	श्लोकका दुई पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनि: नन्दन–चन्दन, सुखी–खुसी, सौरभ–गौरव, भरी–छरी
भाषा	तत्सम शब्दको बाहुल्य (सङ्कल्प, उदात्त, उद्यत, सौरभ) तर बुझ्न सजिलो वाक्य; ‘जो … तिनै’ को दोहोरिने संरचना
स्वर	प्रेरणादायी, आशावादी; अन्त्यमा आत्मसमीक्षात्मक
उद्देश्य	पाठकलाई असल कर्म र उच्च जीवनका लागि प्रेरित गर्नु

कविका विम्ब र अभिव्यक्ति

कवितामा आएको अभिव्यक्ति	के बुझाउँछ
जङ्गलै बन्छ नन्दन	कर्मशीलताले साधारण ठाउँ पनि सुन्दर बन्छ।
घोटिएर दाउरो बन्छ चन्दन	बारम्बारको सङ्घर्षले मान्छे गुणी बन्छ।
प्रेम सौरभ छर्नु	सबैतिर माया र सद्भाव फैलाउनु।
मनमा रागिनी भरी हाँस्नु	मन प्रसन्न र मधुर हुनु।
रातमा चाँदनी छर्नु	दुःखको समयमा अरूलाई आशा दिनु।
विजयी शिर उठ्नु	सम्मान र सफलता पाउनु।
चन्द्रसूर्य बनी बल्नु	आफैँ उज्यालो भएर अरूलाई उज्यालो दिनु।
आफ्नै पौरखले बाटो खन्नु	अरूमा भर नपरी आफ्नै मिहिनेतले अघि बढ्नु।
सर्वोच्च कविता बन्नु	जीवनलाई नै उत्कृष्ट र प्रेरणादायी बनाउनु।

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
नन्दन	इन्द्रको स्वर्गको बगैँचा; अति रमाइलो बगैँचा
चन्दन	सुगन्धित काठ भएको एक जातको रुख; त्यसको काठ घोटेर बनाइएको लेप
सङ्कल्प	कुनै काम वा इच्छा पूरा गर्ने अठोट, दृढ निश्चय
ईर्ष्या	अरूको प्रगति देखेर मनमा हुने डाह
द्वेष	डाह, शत्रुता
सौरभ	सुगन्ध, सुवास, बास्ना
रागिनी	स्वर र गायनको मधुर र आकर्षक संयोजन; मधुर सङ्गीत
चाँदनी	जूनको उज्यालो
पथ	बाटो
सगौरव	गौरवका साथ, गर्वसहित
मनोहर	मनलाई लोभ्याउने खालको, आकर्षक
विजयी	जितेको, विजय पाएको
मस्तक	माथ, शिर
लालच	लोभ, कुनै कुरा पाउने तीव्र इच्छा
सदैव	सधैँ
उद्यत	तयार भएको, तत्पर
उदात्त	महान्, उदार
आदर्श	अनुकरण गर्न लायक, नमुना
पौरख	आफ्नै मिहिनेत; कमाइ, आर्जन
सर्वोच्च	सबैभन्दा उच्च वा अग्लो

पर्यायवाची र विपरीतार्थी शब्द

उस्तै अर्थ दिने शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ: आँखा, नयन, नेत्र, लोचन। पर्यायवाची शब्दले लेखाइमा एउटै शब्द बारम्बार दोहोरिन दिँदैन र कवितामा लय मिलाउन पनि सघाउँछ। तर पर्यायवाची शब्दको अर्थ सधैँ ठ्याक्कै एउटै हुँदैन; प्रसङ्गअनुसार छान्नुपर्छ। ‘आमाको नयन’ भन्दा कविता जस्तो सुनिन्छ, ‘आमाको आँखा दुख्यो’ भन्नुपर्ने ठाउँमा ‘नयन दुख्यो’ भनिँदैन।

एकअर्काको उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ: उज्यालो–अँध्यारो, ज्ञान–अज्ञान। धेरै तत्सम शब्दमा अ, अन्, निर्, कु जस्ता उपसर्ग लगाएर विपरीतार्थी शब्द बन्छन्: सम्भव–असम्भव, न्याय–अन्याय।

अभ्यास: शब्दभण्डार

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १ नेपालको सुन्दरताबारे शान्ति सापकोटाको कविता हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

पदवर्ग

वाक्यमा प्रयोग भएको शब्दलाई पद भनिन्छ। वाक्यमा गर्ने कामका आधारमा पदलाई विभिन्न वर्गमा छुट्याइन्छ; यसरी छुट्याइएका वर्गलाई पदवर्ग भनिन्छ। नेपालीमा नौ पदवर्ग छन्: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात। तल्ला कक्षामा यिनको परिचय भइसकेको छ; यहाँ छोटकरीमा दोहोर्‍याइएको छ।

पदवर्ग	के काम गर्छ	उदाहरण
नाम	व्यक्ति, ठाउँ, वस्तु, प्राणी, समूह वा भाव बुझाउँछ	फुवा, सोलुखुम्बु, विद्यालय, गाई, सेना, खुसी
सर्वनाम	नामको सट्टामा आउँछ	म, तिमी, उनी, आफू, यो, त्यो, को, जो
विशेषण	नामको गुण, सङ्ख्या, परिमाण वा क्रम बताउँछ	असल, धेरै, पाँच, पहिलो, मिठो
क्रियापद	काम हुनु वा गर्नु बुझाउँछ र वाक्य टुङ्ग्याउँछ	पढ्छ, गयो, हो, गर्दै छन्
क्रियायोगी	क्रियाको समय, स्थान, रीति, कारण वा परिमाण बताउँछ	सधैँ, भोलि, भित्र, बिस्तारै, मिहिनेतपूर्वक
नामयोगी	नाम वा सर्वनामपछि आएर अर्को शब्दसँगको सम्बन्ध देखाउँछ	घरभित्र, रुखमुनि, मेरा लागि, न्यायखातिर
संयोजक	शब्द, पदावली वा वाक्य जोड्छ	र, अनि, तर, किनभने, त्यसैले, कि
विस्मयादिबोधक	मनको आकस्मिक भाव पोख्छ	आहा, ओहो, स्याबास, कठै, छि
निपात	आफ्नो छुट्टै अर्थ नभए पनि भनाइमा जोड, शङ्का वा भाव थप्छ	नै, पो, रे, त, नि, र, है

‘उज्यालो यात्रा’ मा ‘तिनै’ मा जोडिएको ‘नै’ र ‘कहिले चलुँला नि म?’ को ‘नि’ निपात हुन्; ‘न्यायखातिर’ मा ‘खातिर’ र ‘विश्वका निम्ति’ मा ‘निम्ति’ नामयोगी हुन्।

पदवर्ग विचलन

‘गरिब’ शब्द पढ्दा यो कुन पदवर्गको हो भन्न सकिन्छ? शब्दकोशमा यसलाई विशेषण भनिएको छ। तर तलका दुई वाक्य हेर्नुहोस्:

• गरिब किसानलाई मल सस्तोमा दिइयो। (‘किसान’ कस्तो? गरिब: विशेषण)
• सरकारले गरिबलाई घर बनाइदियो। (गरिबलाई = गरिब मान्छेलाई: नाम)

दोस्रो वाक्यमा ‘गरिब’ पछाडि नाम छैन; यसले आफैँ मान्छेको अर्थ दिएको छ र ‘लाई’ विभक्ति पनि लिएको छ। यसरी कुनै एउटा पदवर्गको शब्द वाक्यमा प्रयोग हुँदा सन्दर्भअनुसार अर्को पदवर्गको काम गर्न पुग्नुलाई पदवर्ग विचलन भनिन्छ। पाठ्यपुस्तकको ‘पदवर्ग विचलनसम्बन्धी बैठक’ मा पनि यही कुरा कथाका रूपमा देखाइएको छ: शब्द आफू जुन वर्गको भए पनि वाक्यमा प्रयोग हुँदा सन्दर्भअनुसार अर्को वर्गमा जान सक्छ।

मूल नियम: शब्दको पदवर्ग शब्दकोशले होइन, वाक्यमा त्यसले गरेको कामले छुट्याउँछ। त्यसैले पदवर्ग पहिचान गर्दा शब्दको अघि र पछि के छ, त्यो हेर्नुपर्छ।

विचलन	पहिलो प्रयोग	दोस्रो प्रयोग	चिन्ने उपाय
विशेषण → नाम	धनी व्यापारीले दान दिए। (विशेषण)	धनीले कर तिर्नुपर्छ। (नाम)	पछाडि नाम छ कि छैन; विभक्ति (ले, लाई, को) लागेको छ कि?
सर्वनाम → विशेषण	त्यो गयो। (सर्वनाम)	त्यो केटो आयो। (विशेषण)	सर्वनामपछि नाम आए त्यो विशेषण बन्छ।
क्रियायोगी → नामयोगी	भाइ भित्र पस्यो। (क्रियायोगी)	भाइ कोठाभित्र पस्यो। (नामयोगी)	नामसँग जोडिए नामयोगी, क्रियासँग मात्र भए क्रियायोगी।
संयोजक → निपात	दिदी र भाइ आए। (संयोजक)	उसलाई के थाहा र? (निपात)	दुई कुरा जोडे संयोजक; प्रश्न वा भावमा जोड दिए निपात।
नाम → क्रियायोगी	बिहान रमाइलो हुन्छ। (नाम)	ऊ बिहान उठ्छ। (क्रियायोगी)	क्रियाको समय बताए क्रियायोगी।

केही शब्दका रूप एउटै भए पनि अर्थ नै फरक हुन्छ: ‘तर’ संयोजक (म गएँ, तर ऊ आएन), नाम (दुधको तर) र ‘तर्नु’ क्रियाको आज्ञार्थ रूप (होसियारीसाथ खोला तर) पनि हुन्छ। यस्तो शब्दको पदवर्ग पनि वाक्यले नै छुट्याउँछ।

अभ्यास: व्याकरण

बोल्दा इ र ई उस्तै सुनिन्छन्, तर लेख्दा नियम मान्नुपर्छ। घरझगडा पाठमा दीर्घ ईकारका नियम सिकियो; यहाँ ह्रस्व इकार कहाँ लेखिन्छ भन्ने नियम छन्:

• तद्भव र आगन्तुक शब्दको सुरु र बिचमा प्रायः ह्रस्व इ हुन्छ: किताब, बिहान, मिहिनेत, सिपाही, इन्जिनियर, सजिलो, भनिन्छ।
• तत्सम शब्दमा संस्कृतकै रूप रहन्छ: कवि, शक्ति, भूमि, गति, तिथि, विश्व, निर्माण, चिकित्सक।
• अव्ययको अन्त्यमा ह्रस्व इ हुन्छ: पछि, माथि, अगि, भोलि, पनि, आदि।
• मुख्य क्रियापदमा ह्रस्व इ हुन्छ: पढिन्, गरिन्, गइन्; कर्मवाच्य र भाववाच्यका ‘इ’ मा पनि: गरियो, पढियो, भनिन्छ।
• -इलो, -इक, -इत जस्ता प्रत्यय लाग्दा ह्रस्व इ हुन्छ: सजिलो, रसिलो, सामाजिक, औपचारिक, लिखित।

अभ्यास: वर्णविन्यास

छोटो कविता लेख्ने तरिका

१. विषय सोच्नुहोस्। ‘विद्यार्थी जीवन’ भन्दा के के सम्झना आउँछन्? बिहानको तयारी, विद्यालय, साथी, शिक्षक, खेल, परीक्षा, सपना। पाँच छओटा विम्ब टिप्नुहोस्।
२. एउटा मूल भाव रोज्नुहोस्। जस्तै: विद्यार्थी जीवन मिहिनेतको बिउ रोप्ने समय हो।
३. लय मिलाउनुहोस्। छन्दमा लेख्ने हो भने हरेक पाउका अक्षर गन्नुहोस्; छन्द नमिले पनि पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्ने ध्वनि (अनुप्रास) र उस्तै लम्बाइका पङ्क्तिले लय दिन्छन्।
४. देखाउनुहोस्, नभन्नुहोस्। ‘विद्यार्थी मिहिनेती हुन्छ’ भन्नुभन्दा ‘बिहानै उठ्छ विद्यार्थी’ भन्दा चित्र आँखामा आउँछ।
५. अन्त्यमा सन्देश वा आशा राख्नुहोस्।

नमुना कविता