दश वर्ष स्कुल पढेपछि एउटा विद्यार्थीसँग के हुनुपर्छ? धेरै अङ्कको प्रमाणपत्र मात्र, कि गाउँमै केही गर्न सक्ने सिप, मोबाइलमा आएको खबर साँचो हो कि झुटो छुट्याउने चेत र आफ्नो संस्कृतिप्रति गर्व पनि?
‘मेरो देशको शिक्षा’ यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने आत्मपरक निबन्ध हो। यसमा लेखक ‘म’ बनेर आफ्नो देशको शिक्षाको गौरवमय इतिहास सम्झन्छन्, आजका उपलब्धि गन्छन् र भोलिको शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने आफ्नो चाहना राख्छन्: सिपसँग जोडिएको, भूगोलअनुसारको, प्रविधिमा पोख्त र समालोचनात्मक चिन्तन गर्न सिकाउने शिक्षा।
यस एकाइमा निबन्धको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, शिक्षासम्बन्धी पारिभाषिक शब्द सिकिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, वाच्य (कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य) र य र ए को प्रयोग सिकिन्छ।
निबन्ध पढ्नुअघि
आत्मपरक निबन्ध
निबन्धका दुई मुख्य प्रकार, वस्तुपरक र आत्मपरक, एकाइ ३ मा तुलना गरिएका छन्। वस्तुपरक निबन्धमा तथ्य र जानकारी केन्द्रमा हुन्छन्; आत्मपरक निबन्धमा लेखकको आफ्नै अनुभव, भावना र दृष्टिकोण।
‘मेरो देशको शिक्षा’ मा पनि धेरै तथ्य छन्, जस्तै वेदव्यास, जनकको दरबार, कर्णालीका जडीबुटी, निःशुल्क माध्यमिक शिक्षा। तर ती सबै लेखकको आफ्नै दृष्टिबाट प्रस्तुत गरिएका छन्। निबन्धभरि यस्ता वाक्यांश बारम्बार आउँछन्: मलाई लाग्छ, म चाहन्छु, मैले देखेको छु, उपयुक्त देख्छु, मेरो धारणा छ। शीर्षकमै ‘मेरो’ छ। त्यसैले यो आत्मपरक निबन्ध हो।
निबन्ध, अनुच्छेद अनुच्छेद गरी
निबन्धमा दश अनुच्छेद छन्। पहिलो अनुच्छेद भूमिका, दोस्रोदेखि नवौंसम्म विस्तार र दसौँ निष्कर्ष हो।
अनुच्छेद १: शिक्षा, तेस्रो आँखा
शिक्षालाई मानिसको तेस्रो आँखा वा ज्ञानचक्षु भनिन्छ। छालाका बाहिरी आँखा, चर्मचक्षु, ले वस्तु मात्र देख्छन्; ज्ञानको आँखाले संसारलाई बुझ्छ। यही आँखाबाट हामी सुन्छौँ, सिक्छौँ र समाज र प्रकृतिबाट सैद्धान्तिक र व्यावहारिक ज्ञान निरन्तर आर्जन गर्छौँ।
लेखकका अनुसार शिक्षाले मानिसलाई सम्मान र खुसीसाथ बाँच्ने ज्ञान र सिप दिन्छ, समाजका मान्यता र विश्वासलाई मानवताको आँखाले हेर्न र तिनमाथि समालोचनात्मक (राम्रा र नराम्रा दुवै पक्ष केलाउने) चिन्तन गर्न सिकाउँछ, र विज्ञान तथा सूचना प्रविधिका नयाँ कुरा आत्मसात् गर्न सघाउँछ। प्रकृति, संस्कृति र सभ्यतामा धनी यो देश आज शिक्षामा पनि अघि बढ्दै छ।
अनुच्छेद २: ज्ञानको प्राचीन भूमि
यो अनुच्छेद देशको प्राचीन ज्ञान परम्पराको गौरव गर्छ। प्राचीन ऋषिमुनिले पूर्वीय दर्शन र ज्ञानको ज्योति संसारभर फैलाए। लेखकका अनुसार वेदव्यासले यहीँ ज्ञान पाएर अठार पुराण रचे। राजा जनकको दरबारमा याज्ञवल्क्य, गार्गी र मैत्रेयी जस्ता विद्वान् र विदुषी (विद्वान् महिला) ले शास्त्रार्थ (शास्त्रका विषयमा तर्कवितर्क) गरेर जीवन र जगत्का रहस्य खोले। ज्ञानको खोजीमा घर छाडेका सिद्धार्थ गौतमले बुद्धत्व पाए। फाल्गुनन्दले किराँत समुदायमा चेतना फैलाउन ‘मुन्धुम’ को प्रचार गरे।
श्रुति परम्परामा आधारित र कुनै एक व्यक्तिले नबनाएको, अर्थात् अपौरुषेय, मानिने चार वेद यस देशको शिक्षाको गौरवमय मुहान हुन्; ऋषिहरूले तिनको ज्ञान उपनिषद् र सयौँ ग्रन्थमा व्याख्या गरे।
दोस्रो अनुच्छेदमा गार्गी र मैत्रेयीको नाम आउनुले के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अनुच्छेद ३: संस्कृतिसँगै सिप
देशको शिक्षाले अनेक संस्कृति र तिनका मूल्य मान्यतालाई समयअनुसार बदल्दै फुलाउन भूमिका खेलेको छ। अब यसले आफ्नो पहिचान जोगाउँदै आधुनिक विज्ञान र प्रविधि अपनाउनुपर्छ: पूर्वीय ज्ञान र पश्चिमी विज्ञानको हातेमालो।
आजको सबैभन्दा ठुलो चुनौती शिक्षालाई सिपले सम्पन्न बनाउनु हो। लेखक यस अनुच्छेदको सार एउटै वाक्यमा भन्छन्: शिक्षालाई सिपसँग, सिपलाई श्रमसँग र श्रमलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्ने शिक्षा आजको आवश्यकता हो।
अनुच्छेद ४: भूगोलअनुसारको व्यवसायमूलक शिक्षा
लेखक चाहन्छन्, हरेक ठाउँका विद्यालयले त्यहीँको भूगोल र वातावरणअनुसारको सिप सिकाऊन्:
| ठाउँ | सिकाउनुपर्ने सिप |
|---|---|
| कफी र चिया खेती हुने ठाउँ | उत्पादन र प्रशोधन (कच्चा वस्तुलाई खारेर, पेलेर वा पखालेर तयार पार्ने काम) |
| स्याउ फल्ने ठाउँ (जुम्ला, डोल्पा, मुस्ताङ) | स्याउ खेती र त्यसबाट जुस, जाम र जेली बनाउने सिप |
| कर्णाली | जडीबुटी पहिचान र प्रशोधन |
| ढोरपाटन, खप्तड, लुम्बिनी | पर्यटन र होटल व्यवस्थापन |
| धनकुटा, सिन्धुली, गोरखा | जुनार र सुन्तला खेती |
| झापा, सुनसरी, सिराहा, चितवन, रुपन्देही, बाँके, कैलाली | अन्नबाली र तरकारी उत्पादन |
यस्तो शिक्षाले रोजगारी बढाउँछ र विद्यार्थीले आफ्नै देशमा सिपअनुसारको व्यवसाय गरेर पसिना बगाउने अवसर पाउँछन्।
अनुच्छेद ५: परम्परा र आधुनिक प्रविधि सँगसँगै
व्यवसायमूलक शिक्षामा परम्परागत र आधुनिक दुवै प्रविधि सँगै लैजानुपर्छ। विद्यालय तहमै कृषिका आधुनिक औजार र प्रविधि सिकाउनुपर्छ, तर परम्परागत औजारको ज्ञान पनि उत्तिकै चाहिन्छ। यस्तो सिप पाएका विद्यार्थी आफैँ व्यवसाय चलाउने गरी आत्मनिर्भर हुन प्रेरित हुन्छन्। अनुच्छेद यस्तो निष्कर्षमा टुङ्गिन्छ: शिक्षाको मूल उद्देश्य आत्मनिर्भरता हो र आत्मनिर्भरताको लक्ष्य स्वरोजगार (आफैँले सिर्जना गरेको रोजगार) बन्नु हो।
अनुच्छेद ६: सबैका लागि सूचना प्रविधि
लेखक चाहन्छन्, सूचना प्रविधि सर्वसुलभ होस्, अर्थात् गाउँगाउँसम्म सबैले सजिलै पाउन सकून्। आज मोबाइल एपबाट गाडी बोलाउन र भाडा तिर्न, हवाईजहाज र रेलको टिकट काट्न, अनलाइन बैङ्क खाता खोल्न, घरमै सामान मगाउन, जागिरको विज्ञापन हेर्न र खेतको उत्पादन अनलाइन बेच्न सकिन्छ। शिक्षाले विद्यार्थीलाई यी कुरामा दक्ष बनाउनुपर्छ।
तर लेखक एउटा चेतावनी पनि दिन्छन्: प्रविधिबाट आउने सबै सूचना आधिकारिक, तथ्यपूर्ण र स्वस्थकर हुँदैनन्। त्यसैले आधुनिक शिक्षाले झुटो सूचना चिन्ने र प्रविधिको दुरुपयोग हुन नदिने सचेतना पनि दिनुपर्छ।
अनुच्छेद ७: ज्ञान, विज्ञान र असल गुण
शिक्षा ज्ञान र विज्ञानको सङ्गम (मिलनस्थल) बन्नुपर्छ। यस्तो शिक्षाले कर्तव्य, दायित्व र सद्गुण सिकाउँछ, मानिसलाई नैतिकवान्, सहिष्णु (सहनशील), दक्ष र विवेकशील बनाउँछ र व्यक्तित्व विकासमा टेवा दिन्छ। शिक्षित व्यक्तिमा यी गुण हुनुपर्छ:
- शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव र सामाजिक सद्व्यवहार
- कठिन परिस्थितिमा शान्त रहने र आफ्ना संवेग (रिस, डर, खुसी जस्ता भावना) आफैँ व्यवस्थापन गर्ने क्षमता
- नेतृत्व गर्ने क्षमता, अनुशासन, सत्य र त्रुटि छुट्याउने र निरन्तर सुधार गर्ने बानी
अनुच्छेद ८: समालोचनात्मक चिन्तन
शिक्षित व्यक्तिले नयाँ ज्ञान निर्माण गर्न सक्नुपर्छ, र त्यसका लागि समालोचनात्मक चिन्तन चाहिन्छ। यस्तो चिन्तनले कुनै विचार वा घटनालाई आँखा चिम्लेर समर्थन गर्दैन; पूर्वाग्रह नराखी, अरूको भरमा मात्र नपरी आफ्नै विवेकले हेर्छ। लेखकका अनुसार राइट दाजुभाइको हवाईजहाज र न्युटनको गुरुत्वाकर्षणको खोज पनि यस्तै चिन्तनको उपज हुन्।
यस्तो चेत भएका विद्यार्थी शिक्षकसँग पनि प्राज्ञिक (विद्वत्तापूर्ण) बहस गर्छन्, फरक मत राख्छन्, र विद्यार्थीले तर्क गर्दा गुरु गर्व गर्छन्। साना बालबालिकाले पनि संस्कृतिका नाममा जरा गाडेर बसेका अन्धविश्वासमाथि वैज्ञानिक प्रश्न गर्न सक्छन्। लेखकका विचारमा यही आलोचनात्मक चेतना देशको शिक्षाको मूल मर्म हो।
अनुच्छेद ९: आजका उपलब्धि
शिक्षाका क्षेत्रमा पहिलेभन्दा धेरै राम्रा काम भएका छन्: माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा, धेरै विश्वविद्यालय, गाउँगाउँमा क्याम्पस खुलेकाले उच्च शिक्षाका लागि खर्च बोकेर सहर पस्नु नपर्ने अवस्था, क्याम्पस र विद्यालयमा इन्टरनेट र विद्यालय तहदेखि नै कम्प्युटरको पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक। लेखक यसलाई विद्यालय शिक्षामा आएको युगीन फड्को ठान्छन्।
अनुच्छेद १०: निष्कर्ष, ज्ञानको नयाँ सगरमाथा
प्राचीन कालदेखि ज्ञानको खानी रहेको देशको शिक्षाको जगमा आज राज्यको लगानी र दक्ष जनशक्तिका खम्बा ठडिएका छन्। भोजपत्र, धुलौटे पाटी, खरी, चक, डस्टर र मार्करको युग पार गर्दै शिक्षामा अब सूचना प्रविधि पुग्दै छ। नेपाली माटामा सुन फलाउने गरी आधुनिक कृषि र व्यावसायिक शिक्षामा अझ लगानी र पहुँच बढाउनुपर्छ, ताकि देशको उत्पादन र विद्यार्थी दुवै संसारमा चिनिऊन्। यसो भए प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको मेलबाट शिक्षा र ज्ञानको नयाँ सगरमाथा खडा हुने लेखकको विश्वास छ।
निबन्धको अन्त्यमा ‘ज्ञानको नयाँ सगरमाथा खडा हुने छ’ भन्नुको आशय के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निबन्धको विश्लेषण
विषयवस्तु र संरचना
| भाग | अनुच्छेद | के छ |
|---|---|---|
| भूमिका | १ | शिक्षा तेस्रो आँखा; यसले दिने ज्ञान, सिप र चिन्तन |
| विस्तार: अतीत | २ | प्राचीन ऋषि, वेद, पुराण, उपनिषद्, बुद्ध, मुन्धुम |
| विस्तार: आजको आवश्यकता | ३–८ | सिपमूलक, भूगोलअनुसारको, परम्परा र प्रविधि मिलेको, सूचना प्रविधियुक्त, नैतिक र समालोचनात्मक शिक्षा |
| विस्तार: उपलब्धि | ९ | निःशुल्क शिक्षा, विश्वविद्यालय, इन्टरनेट, कम्प्युटर पाठ्यक्रम |
| निष्कर्ष | १० | लगानी र पहुँच बढाउनुपर्ने; ज्ञानको नयाँ सगरमाथा |
निबन्ध अतीत, वर्तमान र भविष्य को क्रममा अघि बढ्छ: गौरवमय इतिहासबाट सुरु भएर आजका आवश्यकता र उपलब्धि हुँदै भविष्यको आशामा टुङ्गिन्छ।
मुख्य सन्देश
देशको शिक्षा प्राचीन ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको मेल हुनुपर्छ। यसले विद्यार्थीलाई भूगोलअनुसारको व्यावसायिक सिप, सूचना प्रविधिमा दक्षता, नैतिक गुण र समालोचनात्मक चिन्तन दिएर आत्मनिर्भर र स्वरोजगार बनाउनुपर्छ, जसबाट देश समृद्ध बन्छ।
भाषा र शैली
| विशेषता | उदाहरण |
|---|---|
| ‘म’ शैली, आत्मपरक अभिव्यक्ति | मलाई लाग्छ, म चाहन्छु, उपयुक्त देख्छु, मेरो धारणा छ |
| तत्सम र पारिभाषिक शब्द | ज्ञानचक्षु, अपौरुषेय, समालोचनात्मक, प्रशोधन, स्वरोजगार |
| विम्ब र अलङ्कार | तेस्रो आँखा, ज्ञानको खानी, ज्ञानको नयाँ सगरमाथा, शिक्षाको जगमा खम्बा |
| ठोस उदाहरण | जिल्लाका नाम र बाली, मोबाइल एपका काम, राइट दाजुभाइ, न्युटन |
| लामा, संयुक्त र मिश्र वाक्य | धेरै वाक्य ‘भन्ने मलाई लाग्छ’ ले टुङ्गिन्छन् |
| पुनरावृत्ति | ‘मेरो देशको शिक्षा’ पदावली निबन्धभरि दोहोरिएर विषयलाई केन्द्रमा राख्छ |
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| ज्ञानचक्षु | ज्ञानरूपी आँखा |
| चर्मचक्षु | छालाले बनेका बाहिरी आँखा |
| अनादि | सुरु थाहा नभएको |
| विदुषी | विद्वान् महिला |
| शास्त्रार्थ | शास्त्रका विषयमा गरिने छलफल वा तर्कवितर्क |
| अपौरुषेय | कुनै मानिसले नबनाएको, अलौकिक |
| उपनिषद् | आत्मा र परमात्माको निरूपण गर्ने वैदिक दर्शनका ग्रन्थ |
| सनातन | धेरै पहिलेदेखि चलिआएको |
| परिष्करण | दोष वा त्रुटि हटाएर राम्रो बनाउने काम |
| जीवन्त | जिउँदो, जीवित |
| प्रशोधन | कच्चा वस्तुलाई खारेर, पेलेर वा पखालेर तयार पार्ने काम |
| अनन्त | कहिल्यै नसकिने, अनगिन्ती |
| औजार | काम गर्ने साधन |
| उत्प्रेरित | हौसला पाएको, उत्साहित |
| युगान्तकारी | एउटा युगको अन्त्य गरी अर्को युग ल्याउने |
| पोख्त | कुनै काम गर्न दक्ष, सिपालु |
| सहिष्णु | सहनशील |
| प्रतिबद्धता | कुनै विचार वा वाचाप्रति बाँधिएको अवस्था |
| दीक्षित | दीक्षा पाएको; शिक्षा पाएको |
| प्राज्ञिक | विद्वान्सम्बन्धी, विद्वत्तापूर्ण |
| भोजपत्र | प्राचीन कालमा लेख्न प्रयोग गरिने भोजपत्रको रुखको पातलो बोक्रा |
पारिभाषिक शब्द
कुनै विशेष विषय वा क्षेत्रमा निश्चित अर्थमा प्रयोग हुने शब्दलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। ‘पाठ्यक्रम’ सामान्य शब्द जस्तो लागे पनि शिक्षाको क्षेत्रमा यसको निश्चित अर्थ छ: कुनै तहमा के, कति र कसरी पढाउने भन्ने सरकारी खाका। त्यस्तै ‘प्रशोधन’ उद्योगको, ‘गुरुत्वाकर्षण’ विज्ञानको र ‘बजारीकरण’ व्यापारको पारिभाषिक शब्द हो।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका अर्थ बुझाउने शब्द ‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धबाट खोजेर लेख्नुहोस्:
- क.नयाँ कुराको खोजी
- ख.खास विषयको गुण दोष आदिको मूल्याङ्कन
- ग.जीवन निर्वाहका लागि गरिने काम
- घ.महत्त्वपूर्ण मानिएका ठुला आकारका पठनीय सामग्री
- ङ.शिष्ट वा सभ्य मानिसको आचरण
उत्तर
दिइएका शब्द र अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्: मुहान, तीर्थाटन, पसिना, मार्ग, त्रुटि, खानी, प्राचीन
उत्तर
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र प्राविधिक, पारिभाषिक शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्। (अनुच्छेद पाठ्यपुस्तकमा छ: शिक्षक, पाठ्यक्रम र पाठयोजनाबारे।)
उत्तर
‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धबाट कुनै पाँचओटा पारिभाषिक शब्द खोजी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: ज्ञानचक्षु, संस्कृति, सृष्टि, सङ्गम, आकुलव्याकुल, सिद्धार्थ, ओतप्रोत, बौद्धिक
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्ध आत्मपरक वा वस्तुपरक कुन हो?
- ख.‘व्यवसायमूलक शिक्षाका … बन्नु हो’ अनुच्छेदको शीर्ष वाक्य कुन हो?
- ग.वाक्य संरचनाका दृष्टिले सबभन्दा लामो अनुच्छेद कुन हो?
- घ.प्राचीन सभ्यता र संस्कृतिसँग सम्बन्धित कुरा कुन अनुच्छेदमा आएको छ?
उत्तर
दिइएको निबन्धांश (‘मेरो देशको शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्ति…’ बाट सुरु हुने आठौँ अनुच्छेद) पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.दीक्षित व्यक्तिमा कस्तो क्षमता हुनुपर्छ?
- ख.स्वस्थ चिन्तनमा कुन कुरा पर्छ?
- ग.‘समालोचनात्मक चिन्तन शिक्षाकै एउटा पाटो हो’ भन्नुको आशय के हो?
- घ.निबन्धको अंशको भनाइप्रति तपाईँ सहमत वा असहमत के हुनुहुन्छ, तर्क दिनुहोस्।
उत्तर
दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धमा कस्तो व्यवसायमूलक शिक्षाको अपेक्षा गरिएको छ?
- ख.शिक्षाले मानव जीवनका कुन कुन कुरामा सुधार ल्याउँछ?
- ग.विज्ञान र प्रविधिमा आधारित शिक्षाको महत्त्व लेख्नुहोस्।
- घ.निबन्धको मुख्य सन्देश के हो?
उत्तर
व्याख्या गर्नुहोस्:
- क.आत्मनिर्भरताको लक्ष्य स्वरोजगार बन्नु हो।
- ख.शिक्षित व्यक्तिमा शिष्टाचार, प्रतिबद्धता, सांस्कृतिक सद्भाव र सामाजिक सद्व्यवहारका क्षमता हुनु जरुरी छ।
क. को व्याख्या
ख. को व्याख्या
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको चित्र वर्णन गर्नुहोस्।
नमुना वर्णन
‘शिक्षालाई भूगोल … पाउने छ’ निबन्धको अंश मौन पठन गर्नुहोस् र चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँलाई नेपालको भावी शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने लाग्छ, ‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धका आधारमा समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
‘मेरो सोच: मेरो भविष्य’ शीर्षकमा आत्मपरक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद
दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्। (पाठ्यपुस्तकको यो अनुच्छेद कानुन, यसका स्रोत र महत्त्वबारे छ।)
- क.प्रश्नहरू
- अ.कानुन भन्नाले के बुझिन्छ?
- आ.कानुनका स्रोत के के हुन्?
- इ.कानुनलाई किन बाध्यकारी शक्ति मानिन्छ?
- ई.कानुनको महत्त्व लेख्नुहोस्।
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.अनुच्छेदबाट कर्तृवाच्यका दुईओटा वाक्य टिप्नुहोस्।
- आ.‘यसले समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था कायम गरी सुशासन र विधिको शासनलाई संस्थागत गर्छ’ वाक्यलाई कर्मवाच्यमा रूपान्तरण गर्नुहोस्।
- इ.अनुच्छेदबाट ‘य’ प्रयोग भएका दुईओटा र ‘ए’ प्रयोग भएका दुईओटा शब्द पहिचान गरी अर्थ लेख्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
चिकित्सक र गुलियोको सन्दर्भ पढ्नुहोस्। चिकित्सकको दृष्टान्तबाट तपाईँले पनि अरूलाई कुनै विषयको सुधारका लागि सल्लाह दिनुपर्यो भने कसरी सल्लाह दिनुहुन्छ, आफ्नो दृष्टिकोण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
नमुना प्रस्तुति
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ९ इन्टरनेट बजारबारे हो। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले तलका प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि आवश्यक भए दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।
प्रश्न १: सुनाइ पाठ ९ सुन्नुहोस् र तलका प्रश्नमा उपयुक्त विकल्प छान्नुहोस्।
इन्टरनेट बजारका लागि कुन कुरा आवश्यक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नेटवर्क सञ्जालले क्रेता र विक्रेताबिच केको काम गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
इन्टरनेट बजारमा कमिसन दिनु नपर्ने कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
इन्टरनेट बजारका मुख्य सीमा कुनलाई मानिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ९ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.इन्टरनेट बजार भनेको के हो?
- ख.इन्टरनेट व्यवसाय कसरी सञ्चालन गरिन्छ?
- ग.इन्टरनेट बजारका कुनै दुई विशेषता भन्नुहोस्।
- घ.इन्टरनेट बजारका मुख्य फाइदा भन्नुहोस्।
उत्तर
व्याकरण: वाच्य
वाच्य भनेको के हो?
‘म कविता लेख्छु’, ‘मद्वारा कविता लेखिन्छ’ र ‘आफू त हाँसिन्छ’: तीनै वाक्यमा कसैले केही गरेको छ, तर वाक्यमा प्रधानता फरक कुरालाई दिइएको छ। वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रियाको भावमध्ये कुनलाई प्रधानता दिइएको छ भन्ने कुरा क्रियापदको रूपले देखाउँछ। क्रियाको यही रूपलाई वाच्य भनिन्छ। वाच्य तीन प्रकारका छन्:
| वाच्य | प्रधानता | क्रिया | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | कर्ता | सकर्मक र अकर्मक दुवै; क्रिया कर्ताअनुसार | म कविता लेख्छु। म प्रज्ञा प्रतिष्ठान जान्छु। |
| कर्मवाच्य | कर्म | सकर्मक मात्र; क्रिया कर्मअनुसार | मद्वारा कविता लेखिन्छ। |
| भाववाच्य | क्रियाको भाव | अकर्मक मात्र; क्रिया सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्ग | आफू त प्रज्ञा प्रतिष्ठान गइन्छ। |
कर्मवाच्य र भाववाच्यको क्रियामा धातुपछि -इ लाग्छ: लेख् → लेखिन्छ, पढ् → पढिन्छ, जा → जाइन्छ / गइन्छ, बस् → बसियो। सकर्मक र अकर्मक क्रिया चिन्ने तरिका एकाइ २ मा छ।
कर्तृवाच्यबाट कर्मवाच्य
१. कर्ताको ‘ले’ हटाएर द्वारा वा बाट लगाउने: समीक्षाले → समीक्षाद्वारा।
२. कर्मसँगै ‘लाई’ भए हटाउन सकिन्छ: भान्जीलाई → भान्जी।
३. धातुमा -इ लगाएर क्रियालाई कर्मअनुसार बनाउने: कर्म बहुवचन भए क्रिया बहुवचन, स्त्रीलिङ्गी भए स्त्रीलिङ्ग, आदरार्थी भए आदरार्थी।
| कर्तृवाच्य | कर्मवाच्य |
|---|---|
| समीक्षाले गीत गाइन्। | समीक्षाद्वारा गीत गाइयो। |
| विद्यार्थीले शिक्षक भेटे। | विद्यार्थीद्वारा शिक्षक भेटिए। (शिक्षक आदरार्थी / बहुवचन) |
| मामाले भान्जीलाई बोलाउनुभयो। | मामाद्वारा भान्जी बोलाइइन्। (भान्जी स्त्रीलिङ्गी) |
भाववाच्य
भाववाच्य अकर्मक क्रियाबाट मात्र बन्छ, किनभने त्यसमा कर्म हुँदैन। यसमा:
१. कर्तालाई द्वारा लगाइन्छ वा कर्ता नै हटाइन्छ; ‘म’ को सट्टा प्रायः आफू प्रयोग हुन्छ।
२. क्रिया कर्ता जेसुकै भए पनि सधैँ अन्य पुरुष, एकवचन, पुलिङ्ग र अनादरको हुन्छ: हाँसिन्छ, बसियो, गइन्थ्यो।
| कर्तृवाच्य | भाववाच्य |
|---|---|
| म बिहानै उठ्छु। | आफू बिहानै उठिन्छ। |
| उनीहरू यहीँ बसे। | उनीहरूद्वारा यहीँ बसियो। |
| साथीहरू मस्तसँग हाँस्थे। | साथीहरूद्वारा मस्तसँग हाँसिन्थ्यो। |
भाववाच्यबाट कर्तृवाच्यमा फर्काउँदा कर्ता थप्नुपर्छ र क्रिया त्यसैअनुसार बदल्नुपर्छ: ‘मैदानमा कुदियो’ → ‘हामी मैदानमा कुद्यौँ’।
‘शिक्षकद्वारा नयाँ पाठ पढाइयो।’ कुन वाच्यको वाक्य हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘म पोखरा पुगेँ।’ लाई भाववाच्यमा बदल्दा कुन ठिक हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा ‘क’ मा कर्तृवाच्यका वाक्य (म निबन्ध लेख्छु, म प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा जान्छु…) र ‘ख’ मा तिनैका कर्मवाच्य (आफू त निबन्ध लेखिन्छ…) र भाववाच्य (प्रज्ञा प्रतिष्ठान गइन्छ…) रूप दिइएका छन्। विषयवस्तुबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
छलफलका मुख्य बुँदा
दिइएका कर्तृवाच्यका वाक्यलाई कर्मवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.विविषा कम्प्युटर किन्थिन्।
- ख.दर्शन लेखाशास्त्र पढ्दै छन्।
- ग.समीक्षाले गीत गाइन्।
- घ.विद्यार्थीले शिक्षक भेटे।
- ङ.भाइले फुटबल किन्यो।
- च.उसले थुप्रै किताब खोजेको छ।
- छ.मामाले भान्जीलाई बोलाउनुभयो।
उत्तर
दिइएका कर्मवाच्यका वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.मेनुकाद्वारा नेपाली पढाइन्छ।
- ख.आफू त लेख लेखिँदै छ।
- ग.भोलि त गीत गाइएला।
- घ.मद्वारा अनुस्का पुस्तकालयमा भेटिइन्।
- ङ.हामीद्वारा खेलकुदमा सहभागी भइयो।
- च.विश्वकप फुटबल खुब हेरियो।
उत्तर
दिइएका कर्तृवाच्यका वाक्यलाई भाववाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.म बिहानै उठ्छु।
- ख.उनीहरू घरबाट हिँडेछन्।
- ग.हामी पोखरातिर घुम्न जान्छौँ।
- घ.उनीहरू यहीँ बसे।
- ङ.साथीहरू मस्तसँग हाँस्थे।
- च.म दिक्तेल बजार घुम्ने छु।
उत्तर
दिइएका भाववाच्यका वाक्यलाई कर्तृवाच्यमा बदल्नुहोस्:
- क.तिजमा मस्तसँग नाचिन्छ।
- ख.कहाँबाट आइँदै छ?
- ग.मैदानमा कुदियो।
- घ.सानो हुँदा कुरै नबुझी रोइन्थ्यो।
- ङ.पढ्दा पढ्दै निदाइएछ।
- च.पर्सि साफेबगर पुगिने छ।
उत्तर
‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धको पहिलो र दोस्रो अनुच्छेदबाट पाँचओटा क्रियापद टिप्नुहोस् र तिनको वाच्य परिवर्तन गरी पाठको भन्दा अलग वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।
नमुना
वर्णविन्यास: य र ए
बोलचालमा य र ए का कतिपय रूप उस्तै सुनिन्छन्, त्यसैले लेख्दा गल्ती हुन्छ। यी नियमले सही अक्षर छान्न मदत गर्छन्:
- तत्सम शब्द मा संस्कृतकै य रहन्छ: विद्यालय, समय, न्याय, नियम, धन्यवाद, कार्यालय।
- ‘यो’ बाट बनेका शब्द मा य: यस, यसरी, यसैले, यति, यहाँ।
- ‘एक’ बाट बनेका शब्द र केही अरू शब्द ए बाट सुरु हुन्छन्: एउटा, एकदम, एवम्, एक्लै।
- क्रियापदको अन्त्य: पुरुष र वचनअनुसार कतै ए र कतै यो आउँछ: ऊ गयो, उनीहरू गए; उसले दियो, साथीले दिए; गएछ, दिएछ, भएको, दिएको। ‘गयछ’, ‘दियछ’ जस्ता रूप गलत हुन्।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धबाट ‘य’ र ‘ए’ प्रयोग भएका तीन तीनओटा शब्द टिपेर कक्षामा सुनाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएको अनुच्छेदका ‘य’ र ‘ए’ प्रयोगसम्बन्धी अशुद्धि सच्याएर लेख्नुहोस्:
यउटा विद्यार्थी पढ्न विद्यालए गयछ। उसलाई प्रशासनिक कार्यालए खोज्न समए लागेछ। एसरी खोज्ने क्रममा साथीले सहयोग गरेछन्। उसले साथीलाई धन्एवाद दियछ।
उत्तर
रचना र परियोजना
निबन्ध लेख्ने तरिका
१. विषय छानेर बुँदा टिप्नुहोस्: भूमिका, मध्य भागका तीन चार बुँदा र निष्कर्ष।
२. भूमिका एक दुई वाक्यमा: विषय किन महत्त्वपूर्ण छ।
३. मध्य भाग मा हरेक अनुच्छेद एउटा बुँदाको; पहिलो वाक्य शीर्ष वाक्य, त्यसपछि उदाहरण र कारण।
४. निष्कर्ष मा मुख्य कुरा र सुझाव वा आशा।
५. शब्दसीमा मिलाउनुहोस् (१५० शब्द भए करिब चार अनुच्छेद), अनि पढेर हिज्जे जाँच्नुहोस्।
दिइएका शीर्षकमध्ये कुनै एकमा १५० शब्दसम्मको निबन्ध लेख्नुहोस्:
- क.नेपालको आर्थिक विकासमा कृषिको भूमिका
- ख.अभिभावकप्रति मेरो जिम्मेवारी
- ग.सिकाइमा प्रविधिको उपयोग
नमुना निबन्ध (ग)
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘मेरो देशको शिक्षा’ निबन्धलाई आत्मपरक निबन्ध भन्नुको मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘उनीहरू यहीँ बसे।’ को भाववाच्य रूप कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।