विद्यालयको इको क्लबले दुई हप्तासम्म खाजा खाने चौरको फोहोर बटुलेर तौल्यो। आधाभन्दा बढी त सडेर मल बन्ने फोहोर रहेछ। सबै मिलेर कम्पोस्ट बनाउने र त्यसैले विद्यालयको करेसाबारी हरियो बनाउने सोच बनायो। तर ड्रम, पन्जा र बिउ किन्न पैसा कहाँबाट ल्याउने? सल्लाहकार शिक्षकले भन्नुभयो, “वडाले यस्ता काममा सहयोग गर्न सक्छ। तर पहिले योजना कागजमा लेख। के गर्छौ, किन, कसरी, कति खर्च र कहिलेसम्म। त्यही हो प्रस्ताव।”
प्रस्ताव लेख्ने सिप विद्यालयको क्लबमा मात्र होइन, पछि युवा समूह, सहकारी, सामुदायिक संस्था र जागिरमा पनि चाहिन्छ। यस पानामा सहयोग माग्ने प्रस्तावका भाग, वास्तविक आह्वानले माग्ने शीर्षक, एउटा पूरा नमुना र प्रस्ताव कमजोर बनाउने गल्ती छन्।
प्रस्ताव भनेको के हो?
निवेदनमा प्रायः एउटा सानो माग हुन्छ: बिदा, सिफारिस, प्रमाणपत्र। पढ्नेले हो वा होइन भनेर तुरुन्तै निर्णय गर्न सक्छ। प्रस्तावमा भने पढ्नेले पैसा, सामान वा समय दिनुपर्छ। उसले सोध्छ: यो काम साँच्चै चाहिएको हो? यिनले गर्न सक्छन्? पैसा कहाँ खर्च हुन्छ? काम सकिएपछि के फरक पर्छ? प्रस्तावले यी सबै प्रश्नको उत्तर पहिल्यै दिन्छ।
त्यसैले प्रस्ताव दुई भागमा जान्छ:
- छोटो निवेदन, जसमा प्रस्ताव पेस गरेको कुरा र माग एक अनुच्छेदमा हुन्छ। निवेदनको ढाँचा निवेदन लेख्ने पानामा छ।
- प्रस्ताव आफैँ, शीर्षकमुनि भाग भाग गरेर लेखिएको योजना।
ढाँचा कसले तोक्छ?
यसको सबैका लागि तोकिएको एउटै ढाँचा छैन। सहयोग दिने निकायले आफ्नो सूचनामा प्रस्तावमा के के चाहिन्छ भनेर लेख्छ। त्यसैले प्रस्ताव लेख्नुअघि सूचना राम्ररी पढ्नुपर्छ। तल तीन वास्तविक कागजले माग्ने शीर्षक छन्।
१. कक्षा ९ को सामाजिक अध्ययन। पाठ ‘स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमा’ ले विकास योजनाको प्रस्तावमा नौ तत्त्व हुनुपर्ने भनेको छ। पाठका अनुसार टोल विकास संस्था सञ्चालन कार्यविधि, २०७३ ले टोल विकास संस्थालाई आफ्नो ठाउँको विकासको प्रस्ताव स्थानीय तहमा पेस गर्न भनेको छ। यसको पूरा व्याख्या यस साइटको कक्षा ९ सामाजिक, एकाइ २ मा छ।
२. राष्ट्रिय युवा परिषद्को आह्वान, २०८२ माघ १९। परिषद्ले आफूले गठन गरेका युवा सञ्जाललाई साझेदारीमा कार्यक्रम चलाउन प्रस्ताव मागेको थियो। सूचनामा प्रस्तावको ‘सामान्य खाका’ दिइएको थियो। सर्तमा १६ देखि ४० वर्षका युवालाई लक्षित कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिइने र प्रस्तावसँग सञ्जालको निर्णय जोड्नुपर्ने लेखिएको थियो। प्रस्ताव छनोट समितिले मूल्याङ्कन गर्ने र प्राथमिकता सूचीमा परेका सञ्जालसँग सम्झौता गरेर मात्र कार्यक्रम चलाउन दिइने भनिएको थियो।
३. राष्ट्रिय युवा परिषद्को आह्वान, २०८३ असोज २। यो सूचना स्थानीय तहलाई थियो: युवाका लागि सात दिने उद्यमशीलता र वित्तीय साक्षरता तालिम चलाउन चाहने पालिकाले प्रस्ताव पठाउने। सूचनासँग आठ शीर्षकको ‘प्रस्तावनाको नमुना ढाँचा’ जोडिएको थियो। त्यसको तल लेखिएको थियो: यसबाहेक अन्य ढाँचा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
तीनैलाई सँगै राख्दा यस्तो देखिन्छ:
| कक्षा ९ सामाजिक: नौ तत्त्व | युवा परिषद्, २०८२: सामान्य खाका | युवा परिषद्, २०८३: नमुना ढाँचा |
|---|---|---|
| परियोजनाको परिचय | तालिम कार्यक्रमको परिचय | |
| परियोजनाको महत्त्व | औचित्य र महत्त्व (पालिकाको अवस्था र आवश्यकताका आधारमा) | |
| परियोजनाको उद्देश्य | कार्यक्रमको उद्देश्य | तालिम कार्यक्रमको उद्देश्य |
| लक्षित क्षेत्र तथा जनसङ्ख्या | लक्षित वर्ग वा क्षेत्र | सहभागी विवरण र छनोट प्रक्रिया |
| कार्यान्वयन प्रक्रिया र जिम्मेवारी | कार्यक्रमको खाका र कार्यान्वयन कार्ययोजना | कार्यक्रम हुने मिति, समय र स्थान |
| समय सीमा | ||
| अनुमानित लागत तथा स्रोत | उपलब्ध आर्थिक स्रोत र खर्चका आधार; साझेदारीको प्रतिशत | खर्च व्यवस्थापन: खर्च शीर्षकसहित रकम, स्रोत सुनिश्चित गरेर |
| अपेक्षित उपलब्धि र वितरण | अपेक्षित उपलब्धि | सम्भावित प्रभाव तथा उपलब्धि |
| अनुगमन र मूल्याङ्कन | ||
| दिगो विकासका लक्ष्य, राष्ट्रिय युवा नीति र युथ भिजनमा योगदान | निष्कर्ष |
तीनैमा उद्देश्य, कसका लागि, कसरी, कति खर्च र के उपलब्धि छन्। यिनै प्रस्तावको मुटु हुन्। बाँकी शीर्षक सूचनाअनुसार थपिन्छन् वा हट्छन्।
प्रस्तावका भाग
सूचनाले छुट्टै ढाँचा नदिए विद्यालयको क्लब वा टोलको समूहका लागि तलको क्रम पुग्छ। यो माथिका तीन कागजका साझा शीर्षकबाट बनाइएको हो।
- शीर्षक र प्रस्तावक: कामको छोटो नाम, प्रस्ताव पेस गर्ने क्लब वा समूह, सम्पर्क व्यक्ति र सल्लाहकार शिक्षक।
- परिचय: समूह को हो, कहिलेदेखि के गर्दै आएको छ। दुई तीन वाक्य।
- औचित्य: समस्या के हो, आफैँले देखेको वा गनेको तथ्यसहित। ‘फोहोर धेरै छ’ होइन, ‘दिनको करिब बाह्र किलो’।
- उद्देश्य: तीनदेखि पाँच बुँदा, प्रत्येकमा क्रियापद र सङ्ख्या: कम्पोस्ट बनाउने, तीन ठाउँमा छुट्याउने भाँडा राख्ने।
- लक्षित वर्ग: कसलाई फाइदा पुग्छ, कति जना।
- कार्ययोजना: कुन काम, कसले, कहिले। तालिकामा राख्दा पढ्न सजिलो हुन्छ।
- बजेट र स्रोत: खर्च शीर्षक, सङ्ख्या, दर र जम्मा; त्यसपछि कति आफैँ बेहोर्ने र कति माग्ने।
- अपेक्षित उपलब्धि: काम सकिएपछि के फरक पर्छ, नाप्न सकिने गरी।
- अनुगमन र प्रतिवेदन: काम भयो कि भएन कसरी जाँचिन्छ; सहयोग दिनेलाई प्रतिवेदन कहिले दिइन्छ।
- साथमा पठाइएका कागज: समूहको बैठकको निर्णय, विद्यालयको सहमति, अरू सूचनाले मागेका कागज।
लेख्ने क्रम
- सूचना खोज्नुहोस् र पढ्नुहोस्। कसले सहयोग दिन्छ, कसलाई दिन्छ, के सर्त छ र म्याद कहिलेसम्म हो, टिप्नुहोस्।
- समस्या नाप्नुहोस्। गन्नुहोस्, तौलनुहोस्, सोध्नुहोस्। प्रस्तावको सबैभन्दा बलियो वाक्य आफैँले जम्मा गरेको तथ्य हुन्छ।
- समूहको बैठक बसेर निर्णय गर्नुहोस्। कुन काम गर्ने, कसले प्रस्ताव लेख्ने र कसले हस्ताक्षर गर्ने भन्ने निर्णय लेखेर राख्नुहोस्। धेरै आह्वानले यही निर्णय माग्छन्।
- अनुमति र साथ लिनुहोस्। सल्लाहकार शिक्षक र प्रधानाध्यापकसँग पहिल्यै कुरा गर्नुहोस्। अङ्ग्रेजीमा Find a teacher to back the club र Get permission before you plan the details छन्।
- मूल्य सोध्नुहोस्। दुई तीन पसलमा सोधेर लेख्नुहोस्। अनुमानले बनेको बजेट समितिले सजिलै समात्छ। Put the event’s budget on one page मा यसको तरिका छ।
- कार्ययोजना पछाडिबाट बनाउनुहोस्। काम सक्ने मितिबाट सुरु गरेर अघिल्ला काम मिलाउनुहोस्: Plan the event backward from the day।
- लेख्नुहोस्, अनि बाहिरकालाई पढाउनुहोस्। क्लबबाहिरको कसैले पढेर ‘के माग्दै छौ’ भन्न सके प्रस्ताव प्रस्ट छ।
- निवेदनसहित बुझाउनुहोस्, प्रतिलिपि राख्नुहोस्। दर्ता नम्बर वा बुझाएको मिति टिपेर क्लबको फाइलमा राख्नुहोस्।
प्रस्तावको उद्देश्यमा कुन बुँदा सबैभन्दा राम्रो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नमुना प्रस्ताव
माथिको इको क्लबले वडा कार्यालयलाई प्रस्ताव पठाउने निर्णय गर्यो। वडाले छुट्टै ढाँचा नदिएकाले क्लबले माथिको क्रम लियो। पहिले छोटो निवेदन:
अब प्रस्ताव आफैँ:
यो नमुनामा पाँच कुरा हेर्नुहोस्।
- औचित्यमा क्लबकै तथ्य छ: दश दिन, १२ किलो, ७ किलो। पढ्नेले समस्या आफैँ देख्छ।
- हरेक उद्देश्य जाँच्न सकिन्छ। ‘तीन ठाउँमा’, ‘तीन ड्रममा’, ‘दुईवटा करेसाबारी’।
- बजेटको जम्मा मिल्छ र माग गरिएको रकम निवेदनमा पनि त्यही छ: रु. २०,७००।
- आफ्नो योगदान देखिन्छ: विद्यालयको रकम, ठाउँ, पानी र श्रमदान। सहयोग दिनेले साझेदार देख्छ।
- सहयोग सामानका रूपमा मागिएको छ, नगद होइन।
नमुनाका मूल्य उदाहरणका लागि मात्र हुन्। आफ्नो ठाउँका पसलमा सोधेर लेख्नुहोस्।
प्रस्ताव कमजोर बनाउने गल्ती
आज प्रस्ताव कहाँ र कसरी बुझाइन्छ
तलका कुरा २०८३ कात्तिकसम्म हेरिएका सूचनाबाट लिइएका हुन्। सूचना फेरिन्छन्, त्यसैले आफ्नो प्रस्ताव लेख्दा त्यही बेलाको सूचना पढ्नुहोस्।
- राष्ट्रिय युवा परिषद् आफ्ना सूचना आफ्नो वेबसाइट nyc.gov.np मा राख्छ। २०८२ माघको सूचनाले युवा सञ्जालबाट प्रस्ताव २०८२ फागुन ५ भित्र मागेको थियो। २०८३ असोजको सूचनाले स्थानीय तहबाट प्रस्ताव २०८३ असोज ३१ भित्र मागेको थियो; कागजी प्रति परिषद्मा र इमेलमा अर्को प्रति पठाउन सकिने भनिएको थियो।
- मन्त्रालयको नाम: २०८२ माघको सूचनाको लेटरप्याडमा परिषद् ‘युवा तथा खेलकुद मन्त्रालय’ अन्तर्गत लेखिएको छ, २०८३ असोजको सूचनामा ‘युवा, श्रम तथा रोजगार मन्त्रालय’ अन्तर्गत।
- वडा र पालिका: धेरै पालिका र वडाले आफ्नै सूचना निकाल्छन्। यो पाना लेख्दा हामीले कुनै वडा वा पालिकाको क्लबका लागि प्रस्ताव माग्ने सूचना खोलेर पढ्न सकेनौँ। त्यसैले तिनले के माग्छन् भनेर यहाँ लेखिएको छैन। आफ्नो वडा कार्यालयमा सोध्नुहोस् वा पालिकाको वेबसाइटको सूचना हेर्नुहोस्।
इमेलबाट पठाउँदा प्रस्ताव र निवेदन PDF बनाएर पठाउनुहोस्। फाइलको नाम कामको नामबाट राख्नुहोस्: EcoClub-Compost-Proposal.pdf। इमेलको मुख्य भागमा निवेदनको छोटो रूप लेख्न सकिन्छ (चिठी र इमेल)। नेपाली अक्षर युनिकोडमै टाइप गर्नुहोस् (देवनागरीमा टाइप)।
काम सकिएपछि सहयोग दिनेलाई छोटो प्रतिवेदन दिनुहोस्। अर्को पटक प्रस्ताव पठाउँदा यही प्रतिवेदन तपाईँको सबैभन्दा ठुलो प्रमाण बन्छ। प्रतिवेदनको ढाँचा प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणी पानामा छ। अङ्ग्रेजीमा Tell the school what the club did हेर्नुहोस्।
परीक्षामा
कुनै नेपाली परीक्षामा प्रस्ताव लेखन सोधिँदैन। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कक्षा ८, कक्षा ९–१०, कक्षा १० ऐच्छिक, कक्षा ११ र कक्षा १२ का नेपालीका विशिष्टीकरण तालिकामा प्रस्ताव लेखनको प्रश्न छैन। कक्षा १२ को व्यावहारिक लेखनमा मन्जुरीनामा, करारनामा र बैठक निर्णय जस्ता अरू कागज छन्।
सहयोग माग्ने योजनाको विचार भने कक्षा ९ को सामाजिक अध्ययनले पढाउँछ: ‘स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमा’ पाठमा प्रस्तावका नौ तत्त्व, प्रस्ताव तयार पार्ने चरण र क्रियाकलापमा विद्यालयमा फूलबारी बनाउन समूहगत प्रस्ताव लेखेर प्रधानाध्यापकलाई दिने काम छ। त्यस पाठको प्रश्नमा तत्त्व वा चरण सोधिए यस पानाको ढाँचाले मद्दत गर्छ।
अभ्यास
सहयोग दिने निकायको सूचनामा प्रस्तावको ढाँचा दिइएको छ। तपाईँले के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन वाक्य औचित्यका लागि सबैभन्दा बलियो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
प्रस्ताव नेपाली पुस्तकमा होइन, कक्षा ९ को सामाजिक अध्ययनमा पढाइन्छ: विकासका पूर्वाधार एकाइको ‘स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमा’ पाठ। बैठकमा राखिने प्रस्तावको अर्थ कक्षा १० को कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा को पहिलो एकाइमा छ। प्रस्तावसँग जाने निवेदन निवेदन लेख्ने पानामा छ। बैठकको निर्णय बैठकको निर्णय पानामा छ।
यी तथ्य कहाँबाट
- सामाजिक अध्ययन, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: एकाइ २, पाठ ५ ‘स्थानीय स्तरमा विकास प्रस्ताव तर्जुमा’ (पृष्ठ ३२–३४: विकास योजना प्रस्तावनाका आधारभूत तत्त्व, तर्जुमाका चरण, टोल विकास संस्था सञ्चालन कार्यविधि, २०७३ को उल्लेख, फूलबारीको प्रस्तावको क्रियाकलाप)।
- शिक्षक निर्देशिका, कक्षा ९, सामाजिक अध्ययन, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: सोही पाठको सिकाइ उपलब्धि र क्रियाकलाप।
- कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: १.७ ‘प्रस्ताव (Resolution)’ (पृष्ठ १२–१३)।
- युवा सञ्जालको साझेदारीमा कार्यक्रम सञ्चालनको लागि प्रस्ताव आह्वान गरिएको सूचना, राष्ट्रिय युवा परिषद्, २०८२ माघ १९ (२०८३ कात्तिकसम्म हेरिएको)।
- उद्यमशीलता तथा वित्तीय साक्षरता (GYB/SYB) तालिमका लागि प्रस्ताव पेस गर्ने सम्बन्धमा, राष्ट्रिय युवा परिषद्, २०८३ असोज २, प्रस्तावनाको नमुना ढाँचासहित (२०८३ कात्तिकसम्म हेरिएको)।
- विशिष्टीकरण तालिकाहरू, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ८ नेपाली (२०८०), कक्षा ९–१० अनिवार्य नेपाली, कक्षा १० ऐच्छिक नेपाली (२०८०), कक्षा ११ अनिवार्य र ऐच्छिक (२०७७), कक्षा १२ अनिवार्य (२०७८) र ऐच्छिक नेपाली (२०७८): प्रस्ताव लेखनको प्रश्न नभएको।
- बजेट, अनुमति, शिक्षकको साथ र समूहको पैसाबारे अङ्ग्रेजी सुझाव र तिनका स्रोत: Working Together, in Practice र Writing It Well, in Practice का माथि लिङ्क गरिएका पाना।
- नमुनाका क्लब, विद्यालय, व्यक्ति, तथ्याङ्क, मूल्य र सम्पर्क नम्बर काल्पनिक हुन्।
