बिहान परिवारको समूहमा हजुरबुबाले भ्वाइस सन्देश पठाउनुभयो: “नातिनी, परीक्षा कहिले हो?” दिउँसो गुरुले कक्षाको समूहमा भन्नुभयो, “परियोजनाको फाइल आज बेलुकासम्म इमेलमा पठाउनू।” बेलुका नेपाली कक्षाको गृहकार्य: ‘विदेशमा रहेकी दिदीलाई चिठी लेख्नुहोस्।’ एकै दिनमा तीन जनालाई तीन किसिमले लेख्नुपर्यो, र तीनैमा भाषा फरक हुनुपर्छ।
लेखेर कुरा पुर्याउने हरेक तरिकाको आफ्नै चलन हुन्छ: कसलाई के भनेर सम्बोधन गर्ने, आदरको कुन तह राख्ने, कति लामो लेख्ने र कसरी टुङ्ग्याउने। यस पानामा घरायसी चिठी, कार्यालयीय चिठी, इमेल र फोनका छोटा सन्देश छन्। कसैसँग केही माग्ने निवेदन छुट्टै पाना निवेदन लेख्ने मा छ, र व्यापारिक कामको व्यावसायिक चिठी कक्षा १० को व्यावसायिक चिठी एकाइमा पूरै छ।
चिठीका किसिम
कसले कसलाई र किन लेख्यो भन्ने कुराले चिठीको ढाँचा र भाषा तय गर्छ।
| किसिम | कसले कसलाई | किन | भाषा |
|---|---|---|---|
| घरायसी चिठी | परिवार, आफन्त र साथीबिच | हालखबर, माया, सल्लाह | आत्मीय |
| निवेदन | व्यक्तिले कार्यालय वा पदाधिकारीलाई | केही माग्न, अनुमति लिन | विनम्र, औपचारिक |
| कार्यालयीय चिठी | कार्यालयले कार्यालय वा व्यक्तिलाई | सरकारी वा संस्थाको काम | औपचारिक, निश्चित ढाँचा |
| व्यावसायिक चिठी | व्यापारिक संस्थाबिच | सामान माग्न, भुक्तानी, गुनासो | औपचारिक, छोटो |
| सम्पादकलाई चिठी | पाठकले पत्रिकाका सम्पादकलाई | सार्वजनिक समस्यामा ध्यान खिच्न | औपचारिक, तथ्यपूर्ण |
यो पानाले घरायसी र कार्यालयीय चिठी पूरै सिकाउँछ। व्यावसायिक चिठी र सम्पादकलाई चिठीका नमुना कक्षा १० को एकाइमा छन्।
घरायसी चिठी
विदेशमा काम गर्ने बुबा, गाउँमा बस्ने हजुरआमा, अर्को सहरमा पढ्न गएको साथी: फोन र भिडियो कल भए पनि लेखेको चिठी धेरै पटक पढिन्छ र सम्हालेर राखिन्छ। कक्षा ६ को ‘छोरालाई चिठी’ र कक्षा ७ को ‘भाइलाई चिठी’ पाठले घरायसी चिठीको संरचना तीन भाग र खाममा यसरी देखाउँछन्:
- आदि भाग: दायाँ माथि ठेगाना र मिति; बायाँतिर सम्बोधन (प्रिय भाइ राजु,), अनि शिष्टाचार (धेरै धेरै माया।, सादर ढोग।)।
- मध्य भाग: पहिले कुशलकामना (आफू सन्चो छु, उता सबैलाई सन्चो होस्), अनि मुख्य कुरा, र अन्त्यमा टुङ्ग्याउने वाक्य।
- अन्त्य भाग: दायाँतिर पाउनेसँगको नाता (उही तिम्री दिदी, हजुरकी नातिनी) र मुनि नाम।
- खाम: पठाउने र पाउनेको नाम र ठेगाना।
यो नमुनामा पाउने व्यक्ति धेरै आदरणीय हुनुहुन्छ, त्यसैले सुरुदेखि अन्त्यसम्म हजुर र गर्नुभएको, भनिदिनुहोला जस्ता उच्च आदरका क्रिया छन्। चिठी उहाँकै कुराबाट (घुँडाको दुखाइ) सुरु भएको छ: घरायसी चिठीमा आफ्नो खबर मात्र होइन, पढ्नेको खबर सोध्नु पनि सम्बन्धको हिस्सा हो।
कसलाई कसरी सम्बोधन
नेपालीमा आदरका तीन तह छन्: उच्च (हजुर, तपाईँ), मध्यम (तिमी) र सामान्य (तँ); उच्चभित्र पनि हजुर तपाईँभन्दा माथि मानिन्छ (थप आदरार्थी शब्द पानामा)। चिठीमा जुन तह रोजियो, अन्त्यसम्म त्यही राख्नुपर्छ, र क्रियापद पनि त्यसै तहमा मिलाउनुपर्छ।
| कसलाई | सम्बोधन | शिष्टाचार | सर्वनाम र क्रिया | अन्त्य |
|---|---|---|---|---|
| हजुरबुबा, हजुरआमा | पूज्य हजुरबुबा | सादर ढोग | हजुर, हुनुहुन्छ | उही हजुरको नाति / हजुरकी नातिनी |
| आमा, बुबा | आदरणीय बुबा | सादर ढोग | हजुर वा तपाईँ, हुनुहुन्छ | हजुरको छोरा / हजुरकी छोरी |
| दाइ, दिदी, गुरु | आदरणीय दिदी | सादर नमस्कार | तपाईँ, हुनुहुन्छ | तपाईँको भाइ / तपाईँकी बहिनी |
| भाइ, बहिनी | प्रिय भाइ | धेरै धेरै माया, शुभाशीर्वाद | तिमी, छौ | उही तिम्रो दाइ / तिम्री दिदी |
| साथी | प्रिय साथी सुमन | नमस्ते | तिमी, छौ | तिम्रो साथी |
बुबालाई लेखिएको चिठीको अन्त्य कुन ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
खाम
कागजको चिठी खाममा राखेर हुलाकबाट पठाइन्छ। खाममा पठाउनेको नाम र ठेगाना बायाँतिर र पाउनेको नाम र ठेगाना दायाँतिर लेखिन्छ, अनि माथि दायाँ कुनामा हुलाक टिकट टाँसिन्छ। ठेगानामा नाम, टोल, वडा नम्बरसहित नगरपालिका वा गाउँपालिका र जिल्ला लेख्नुहोस्।
अनुष्का प्रजापति
सूर्यविनायक ५, भक्तपुर
श्री रामकृष्ण प्रजापति
नाला, बनेपा नगरपालिका १
काभ्रेपलाञ्चोक
परीक्षामा प्रश्नले खाम मागेको छ भने चिठीमुनि एउटा आयत कोरेर यसरी देखाउनुहोस्; त्यसको अङ्क ढाँचाको भागमा पर्छ।
कार्यालयीय चिठी
एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालय वा व्यक्तिलाई पठाउने चिठी कार्यालयीय चिठी हो: विद्यालयले स्वास्थ्य चौकीलाई, नगरपालिकाले विद्यालयलाई। व्यक्तिले कार्यालयसँग माग्दा निवेदन हुन्छ; कार्यालय आफैँ लेख्दा कार्यालयीय चिठी। यसको भाग कक्षा ९ को ‘कार्यालयीय चिठी’ पाठले यस्तो क्रममा देखाउँछ:
- कार्यालयको नाम र ठेगाना माथि बिचमा (प्रायः छापिएको लेटरप्याडमा)।
- प.स. (पत्र सङ्ख्या), च.नं. (चलानी नम्बर) बायाँ, र मिति दायाँ। पछि खोज्न सकियोस् भनेर कार्यालयले बाहिर पठाउने हरेक चिठीको चलानी नम्बर राख्छ।
- पाउने कार्यालय वा पदाधिकारी: श्री … , र ठेगाना।
- विषय: छोटो, प्रायः ‘…सम्बन्धमा’।
- मुख्य भाग: प्रस्तुत विषयमा वा उपर्युक्त विषयमा बाट सुरु; के भएको, के चाहिएको र कहिलेसम्म।
- सही गर्नेको नाम, पद र कार्यालय।
- बोधार्थ (भए मात्र): जानकारीका लागि प्रतिलिपि पाउने कार्यालयको नाम।
यो चिठीमा महोदय र निवेदक दुवै छैनन्, र भाषामा म होइन, यस विद्यालय छ: कार्यालयीय चिठी कार्यालयको नामबाट लेखिन्छ, व्यक्तिको होइन। अन्त्यमा अनुरोध छ, अनुरोध गर्दछु होइन।
इमेल
इमेल चिठीकै छिटो रूप हो। पठाउने ठेगाना, मिति र समय इमेलले आफैँ राख्छ, त्यसैले लेख्नेले चार कुरामा ध्यान दिए पुग्छ:
- विषय (Subject): इमेल नखोलीकनै के बारे हो भन्ने थाहा होस्। परियोजना कार्य, कक्षा ९ ख, अनुष्का प्रजापति जस्तो विषय ‘नमस्ते’ भन्दा धेरै राम्रो हो।
- सम्बोधन: औपचारिक इमेलमा आदरणीय गुरु, वा श्री …ज्यू,; साथीलाई नमस्ते सुमन,।
- छोटो सन्देश: पहिलो एक दुई वाक्यमै किन लेखेको भन्ने कुरा। लामो कुरा भए छोटा अनुच्छेदमा। फाइल पठाउँदा फाइल जोडिएको छ भनेर लेख्नुहोस् र जोड्न नबिर्सनुहोस्।
- अन्त्य र नाम: धन्यवाद। वा सादर, अनि पूरा नाम; विद्यार्थीले कक्षा पनि।
इमेलका अरू भाग (सिसी, बिसिसी, अट्याच्मेन्ट) र तिनको काम कक्षा १० को इमेल लेखन मा चित्रसहित छन्।
छोटा सन्देश
फोनको सन्देश, म्यासेन्जर र अरू कुराकानीका एप आज सबैभन्दा धेरै चलेको लेखाइ हुन्। कक्षा ९ को पाठ्यपुस्तकले पनि म्यासेन्जर र टेलिफोनबाट सन्देश पठाउने शैली छलफल गर्न लगाउँछ। छोटो भए पनि यसको आफ्नै शिष्टाचार छ।
- पहिलो सन्देशमै आफू को हो भन्नुहोस्, विशेष गरी नयाँ नम्बरबाट वा ठुलाबडालाई: नमस्ते गुरु, म कक्षा ९ ख की अनुष्का।
- एउटै सन्देशमा पूरा कुरा लेख्नुहोस्। हेलो … गुरु … एउटा कुरा … भनेर पाँचवटा सन्देश नपठाउनुहोस्; हरेकले पढ्नेको फोन बजाउँछ।
- समय हेर्नुहोस्। राति अबेर वा बिहान सबेरै ठुलाबडा र कार्यालयलाई सन्देश नपठाउनुहोस्; आपत् हो भने फोन नै गर्नुहोस्।
- भ्वाइस सन्देश परिवारमा ठिक, तर गुरु वा कार्यालयलाई लेखेर पठाउनु राम्रो: पढ्न जहाँ पनि सकिन्छ।
- समूहमा सबैलाई चाहिने कुरा मात्र। एक जनालाई भन्ने कुरा उसैलाई छुट्टै।
भोलि बिरामी भएर विद्यालय आउन नसक्ने कुरा कक्षाशिक्षकलाई कुन सन्देश सबैभन्दा उपयुक्त हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
- कक्षा ६ र ७: पाठ्यपुस्तकका अभ्यासले चिठी पढेर त्यसको प्रत्युत्तर लेख्न र खामको नमुना बनाउन लगाउँछन्।
- कक्षा ८: विशिष्टीकरण तालिका २०८० अनुसार व्यावहारिक लेखनको प्रश्न ३ अङ्कको छ। घरायसी चिठी, निवेदन, व्यावसायिक चिठी वा सम्पादकलाई चिठीमध्ये एउटा, र बधाई, सम्मान वा निमन्त्रणा पत्रमध्ये एउटा सोधिन्छ; दुईमध्ये एउटा लेख्ने। अङ्क: सम्बोधन, मिति, विषय, आरम्भ, नाम, ठेगाना र खाम १, मुख्य भागको विषयवस्तु र पुष्टि २।
- कक्षा ९ र १० (एसईई): व्यावहारिक लेखनको प्रश्न ४ अङ्कको छ। कार्यालयीय चिठी, निवेदन, व्यावसायिक चिठी वा सम्पादकलाई चिठीमध्ये एउटा, र समाचार, विज्ञापन वा निमन्त्रणापत्रमध्ये एउटा सोधिन्छ; दुईमध्ये एउटा लेख्ने। अङ्क: आरम्भ र अन्त्यका भाग (र खाम) १, मुख्य भाग २, वाक्य बनोट र भाषिक शुद्धता १।
एसईईको तालिकाको सूचीमा घरायसी चिठी छैन, त्यसैले कक्षा ९ र १० मा कार्यालयीय चिठीको ढाँचा राम्ररी अभ्यास गर्नुहोस्। पाठ्यक्रमले भने विद्युतीय पत्र (इमेल) लेख्ने सक्षमता पनि राखेको छ, र कक्षा १० को पाठ्यपुस्तकमा इमेलको अभ्यास छ। तालिकाले शब्दसङ्ख्या तोकेको छैन।
अभ्यास
कार्यालयीय चिठीमा प्रायः के हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
घरायसी चिठीका पाठ: कक्षा ६ को ‘छोरालाई चिठी’ (पाठ ४) र कक्षा ७ को ‘भाइलाई चिठी’ (पाठ ६)। कक्षा ८ मा ‘व्यावसायिक चिठी’ (पाठ ४) र ‘सम्पादकलाई चिठी’ (पाठ १६), कक्षा ९ मा ‘कार्यालयीय चिठी’ (पाठ १३), र कक्षा १० मा व्यावसायिक चिठी (पाठ १०), जसमा इमेल र सम्पादकलाई चिठी पनि छन्। निवेदनका लागि निवेदन लेख्ने हेर्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली, कक्षा ६, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ४ ‘छोरालाई चिठी’ (चिठीको संरचना: आदि, मध्य र अन्त्य भाग र खाम)।
- नेपाली, कक्षा ७, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ६ ‘भाइलाई चिठी’ र खामको नमुना।
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ४ ‘व्यावसायिक चिठी’ र पाठ १६ ‘सम्पादकलाई चिठी’।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १३ ‘कार्यालयीय चिठी’ (संरचना र शैली) र पाठ ४ का म्यासेन्जर र टेलिफोनसम्बन्धी अभ्यास।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १० ‘व्यावसायिक चिठी’ (इमेल लेखन)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, कक्षा ९ र १०, नेपाली (संशोधन), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: दैनिक व्यवहारका चिठी र विद्युतीय पत्र लेख्ने सक्षमता।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ९–१०, अनिवार्य नेपाली, र विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनका प्रश्न र चिठी लेखनको अङ्क विभाजन।
- नमुनाका नाम, विद्यालय, कार्यालय र ठेगाना काल्पनिक हुन्।
