सोमबार बिहान विद्यालयको सूचनापाटीमा तीनवटा कागज टाँसिएका छन्। एउटामा लेखिएको छ: ‘आउँदो शुक्रबार अन्तरकक्षा हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता हुने भएकाले हरेक कक्षाले तीन जनाको नाम बिहीबारसम्म बुझाउनुहोला।’ अर्कोमा: ‘भलिबलमा हाम्रा छात्रा नगरमा प्रथम’। तेस्रोमा रङ्गीन अक्षरमा: ‘विज्ञान प्रदर्शनी हेर्न आउनुहोस्! प्रवेश निःशुल्क।’
तीनवटै छोटा छन् र तीनवटैले जानकारी दिन्छन्, तर तीनको काम फरक छ। पहिलो सूचना हो: केही हुँदै छ, तयार हुनुहोस्। दोस्रो समाचार हो: केही भयो, थाहा पाउनुहोस्। तेस्रो विज्ञापन हो: आउनुहोस्, हेर्नुहोस्, किन्नुहोस्। यस पानामा तीनैवटा लेख्ने तरिका छ, परीक्षाका लागि र विद्यालयबाहिरको जीवनका लागि पनि।
तीनको काम फरक
| समाचार | सूचना | विज्ञापन | |
|---|---|---|---|
| कुन बेलाको कुरा | भइसकेको वा भइरहेको घटना | हुन लागेको काम, नियम वा परिवर्तन | बेच्न वा सहभागी गराउन चाहेको कुरा |
| उद्देश्य | थाहा दिनु | थाहा दिएर केही गर्न लगाउनु | मन जितेर आउन, किन्न वा भर्ना हुन लगाउनु |
| कसले लेख्छ | संवाददाता, पत्रकार वा विद्यार्थी रिपोर्टर | कार्यालय, विद्यालय, संस्था | पसल, कम्पनी, आयोजक |
| भाषा | तटस्थ, तथ्य मात्र | औपचारिक, सिधा, छोटो | आकर्षक, छोटो, हौसला दिने |
| क्रिया प्रायः | जित्यो, गरेको छ, बताए | हुने छ, बुझाउनुहोला, अनुरोध छ | आउनुहोस्, पाउनुहोस्, नछुटाउनुहोस् |
| अन्त्यमा | कम जरुरी विवरण | जारी गर्नेको नाम, पद र मिति | ठेगाना, फोन, समय |
छोटकरीमा: समाचारले बताउँछ, सूचनाले निर्देशन दिन्छ, विज्ञापनले मन तान्छ। समाचारमा लेख्नेको आफ्नो राय हुँदैन। सूचनामा सुन्दर भाषाभन्दा स्पष्टता ठुलो कुरा हो। विज्ञापनले राम्रो देखाउन खोज्छ, तर झुटो कुरा भने लेख्नु हुँदैन।
‘हाम्रो पुस्तकालयमा नयाँ कथा र विज्ञानका दुई सय किताब आए! पढ्न आउनुहोस्, एक हप्तासम्म घर लैजान पाइन्छ।’ यो कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
छ प्रश्न: के, कहाँ, कहिले, कसले, किन, कसरी
तीनैवटा लेख्नुअघि कागजको छेउमा यी छ प्रश्नको उत्तर टिप्नुहोस्। समाचारमा पहिलो चार प्रश्नको उत्तर पहिलो अनुच्छेदमै आउनुपर्छ। सूचनामा के, कहाँ, कहिले र कसले चाहिन्छ। विज्ञापनमा के, कहाँ र कहिले नभई काम चल्दैन।
मानौँ, तपाईँको विद्यालयका विद्यार्थीले खोला किनारमा बिरुवा रोपे। टिपोट यस्तो हुन सक्छ:
| प्रश्न | उत्तर |
|---|---|
| के भयो? | ८० वटा बिरुवा रोपिए |
| कसले गरे? | जनसेवा माध्यमिक विद्यालयको इको क्लबका ४२ विद्यार्थी |
| कहाँ? | हनुमन्ते खोला किनार, भक्तपुर नगरपालिका–७ |
| कहिले? | २०८३ कात्तिक ८ गते बिहान |
| किन? | बर्खामा किनारको माटो बग्न नदिन |
| कसरी? | बिरुवा वडा कार्यालयले दिएको; हरेक बिरुवाको हेरचाह दुई विद्यार्थीले गर्ने |
यी उत्तर एकै वाक्यमा जोड्दा समाचारको पहिलो वाक्य बन्छ: जनसेवा माध्यमिक विद्यालयको इको क्लबका ४२ विद्यार्थीले शनिबार हनुमन्ते खोला किनारमा ८० वटा बिरुवा रोपेका छन्। यसलाई आमुख भनिन्छ। किन र कसरीको उत्तर त्यसपछिका अनुच्छेदमा आउँछ।
समाचार
समाचार भर्खरै भएको, सत्य र धेरैलाई चासो लाग्ने घटनाको छोटो विवरण हो। यो उल्टो पिरामिड शैलीमा लेखिन्छ: सबैभन्दा जरुरी कुरा सुरुमा, त्यसपछि विवरण, र अन्त्यमा कम जरुरी कुरा। पाठकले पहिलो अनुच्छेद मात्र पढे पनि मुख्य कुरा थाहा पाओस्, र ठाउँ नपुगे तलका अनुच्छेद काट्दा पनि समाचार अधुरो नहोस् भनेर यसो गरिन्छ। कक्षा १० को व्यावसायिक चिठी पाठमा यो शैली चित्रसहित छ।
समाचारका भाग
| भाग | नमुनामा | किन चाहिन्छ |
|---|---|---|
| १.शीर्षक | भलिबलमा जनसेवाका छात्रा नगरमा प्रथम | पाठकले एक नजरमा कुरा बुझोस् र पढ्न मन गरोस् |
| २.बाइलाइन (लेख्नेको नाम) | रोशनी प्रजापति | कसले लेखेको, कसले जिम्मा लिने |
| ३.डेटलाइन (ठाउँ र मिति) | भक्तपुर, कात्तिक १२। | घटना कहाँको र कहिलेको |
| ४.आमुख (शीर्ष वाक्य) | के, कसले, कहाँ, कहिले एकै अनुच्छेदमा | मुख्य कुरा सुरुमै |
| ५.विवरण | खेलको नतिजा, पुरस्कार, भनाइ | आमुखलाई पुष्टि गर्ने तथ्य |
| ६.अन्त्य | प्रतियोगितामा कति विद्यालय, कसले आयोजना गर्यो | कम जरुरी तर उपयोगी कुरा |
नमुनामा ध्यान दिनुहोस्: लेख्नेले कतै ‘अत्यन्तै रोमाञ्चक खेल’ वा ‘हामीलाई गर्व छ’ लेखेकी छैनन्। खुसी वा गर्वको कुरा कप्तान र शिक्षकको भनाइमा आएको छ, उनीहरूकै नाम खोलेर। समाचारमा भनाइ कसको हो भन्ने सधैँ खुलाइन्छ: ‘…बताइन्’, ‘…का अनुसार’।
शीर्षक कसरी लेख्ने
- छोटो: प्रायः एक लाइनभित्र अट्ने। लामो पूरा वाक्य होइन, र अन्त्यमा पूर्णविराम राखिँदैन।
- सबैभन्दा ठुलो कुरा: ‘विद्यालयमा खेलकुद कार्यक्रम’ भन्दा ‘भलिबलमा जनसेवाका छात्रा प्रथम’ ले धेरै बताउँछ।
- सत्य: समाचारमा नभएको कुरा शीर्षकमा नराख्नुहोस्। पाठक झुक्याउने शीर्षकले अनलाइनमा क्लिक त ल्याउँछ, विश्वास गुमाउँछ।
विद्यालयका विद्यार्थीले खोलाको पानी सफा गर्ने फिल्टर बनाएको समाचारका लागि कुन शीर्षक सबैभन्दा राम्रो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सूचना
सूचनाले कसैलाई समयमै केही थाहा दिएर केही गर्न लगाउँछ: फाराम बुझाउन, कार्यक्रममा आउन, पानी भरेर राख्न। विद्यालयको सूचनापाटी, वडा कार्यालयको भित्ता, पत्रिका, विद्यालयको फेसबुक पेज वा अभिभावकको म्यासेन्जर समूह सबैतिर सूचना आउँछ। पढ्ने मान्छे हतारमा हुन्छ, त्यसैले एक पटक पढेरै के गर्ने भन्ने बुझियोस्।
सूचनाका भाग
- जारी गर्ने संस्थाको नाम र ठेगाना: माथि बिचमा। कसले भनेको हो भन्ने थाहा नभए सूचनामा कसैले विश्वास गर्दैन।
- मिति: सूचना कहिले जारी भयो।
- शीर्षक: ‘सूचना’ वा ‘शैक्षिक भ्रमणसम्बन्धी सूचना’।
- मुख्य भाग: के, कसका लागि, कहिले, कहाँ, के गर्नुपर्ने, अन्तिम मिति। अङ्क र मिति स्पष्ट।
- जारी गर्नेको पद: तल दायाँतिर: ‘प्रधानाध्यापक’, ‘वडाध्यक्ष’, ‘वडा सचिव’।
भाषा औपचारिक र सिधा हुन्छ: ‘…को जानकारीका लागि यो सूचना प्रकाशित गरिएको छ’, ‘…सम्म बुझाउनुहुन अनुरोध छ’। सूचनामा ‘साथीहरू’ जस्तो सम्बोधन र विस्मयादिबोधक चिह्न आउँदैनन्।
विज्ञापन
विज्ञापनको काम पढ्ने मान्छेलाई रोक्नु र मन बदल्नु हो: ‘यो त मलाई चाहिन्छ।’ त्यसैले यसमा ठुलो आकर्षक शीर्षक, छोटा वाक्य र मुख्य कुरा उठेर देखिने गरी लेखिन्छ। कक्षा १० को यस्तो कहिल्यै नहोस् पाठमा विद्यालयको पत्रिकाको विज्ञापन लेख्ने अभ्यास छ।
विज्ञापनका भाग
- आकर्षक शीर्षक: एक नजरमा ध्यान तान्ने।
- के हो: सामान, सेवा, कार्यक्रम वा भर्ना।
- विशेषता: किन यो रोज्ने; दुई चार बुँदामा।
- मूल्य, शुल्क वा छुट: ‘निःशुल्क’ भए त्यो पनि।
- ठाउँ र समय: कहाँ पाइन्छ, कहिलेदेखि कहिलेसम्म।
- सम्पर्क: ठेगाना र फोन नम्बर।
अङ्क काट्ने गल्ती
परीक्षामा
कक्षा ९ र १० को नेपाली पाठ्यक्रमले कक्षा १० मा दैनिक व्यवहारमा प्रयोग हुने निवेदन, चिठी, विज्ञापन, समाचार, सूचना लगायतका रचना तयार पार्न सिकाउने लक्ष्य राखेको छ। कक्षा ९ को पाठ्यक्रममा सूचना लेखन छ, र कक्षा १० मा विज्ञापन लेखन र समाचार लेखन छन्।
एसईईको विशिष्टीकरण तालिकाअनुसार:
- व्यावहारिक लेखनको प्रश्नमा ४ अङ्क हुन्छ। दुईवटा प्रश्न दिइन्छन्, एउटा मात्र लेख्ने: एउटा कार्यालयीय चिठी, निवेदन, व्यावसायिक चिठी वा सम्पादकलाई चिठीबाट, अर्को समाचार, विज्ञापन वा निमन्त्रणापत्रबाट। तालिकाको नमुना प्रश्न हो: ‘आफ्नो विद्यालयले आयोजना गरेको कुनै खेलकुद कार्यक्रमको समाचार तयार पार्नुहोस्।’
- समाचारका ४ अङ्क यसरी बाँडिन्छन्: लेख्नेको नाम (बाइलाइन), मिति (डेटलाइन) र शीर्षकलाई १; शीर्ष वाक्य, समाचारको शैली, घटनाक्रमको संयोजन र प्रस्तुतीकरणलाई २; वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न, पदसङ्गति) लाई १।
- एसईईको तालिकाले यस प्रश्नका विकल्पमा सूचनाको नाम लिएको छैन, तर पाठ्यक्रम र कक्षा ९ को पुस्तकमा भएकाले विद्यालयका परीक्षामा आउन सक्छ।
चार अङ्कको प्रश्नमा लामो लेख्नुपर्दैन। समाचारका लागि शीर्षक, बाइलाइन, डेटलाइन र तीन चार छोटा अनुच्छेद पुग्छन्।
अभ्यास
तलकामध्ये कुन वाक्य सूचनामा मिल्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम (कक्षा ९ र १०), नेपाली (संशोधन), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा १० का लेखाइका सिकाइ उपलब्धि (दैनिक व्यवहारमा प्रयोग हुने रचना), कक्षा ९ को व्यावहारिक लेखन (कार्यालयीय चिठी) पाठमा सूचना लेखन, कक्षा १० को मनोवाद पाठमा विज्ञापन लेखन र व्यावहारिक लेखन (व्यावसायिक चिठी) पाठमा समाचार लेखन र प्रस्तुति।
- विशिष्टीकरण तालिका (कक्षा ९–१०), अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनको प्रश्न, नमुना प्रश्न र समाचार लेखनको अङ्क विभाजन।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘व्यावसायिक चिठी’ पाठको समाचार लेखन (उल्टो पिरामिड र आमुख) र विज्ञापन लेखनको अभ्यास।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: सूचना लेखनको अभ्यास।
- नमुना समाचार, सूचना र विज्ञापनका नाम, ठाउँ र अङ्क कल्पित हुन्।
