सोमबार बिहान ज्वरो आयो, दुई दिन विद्यालय जान सकिएन। बुधबार कक्षामा पस्नेबित्तिकै गुरुले सोध्नुभयो, “निवेदन खोइ?” त्यही हप्ता आमालाई छात्रवृत्तिका लागि वडा कार्यालयबाट सिफारिस चाहियो। कार्यालयका कर्मचारीले भने, “एउटा निवेदन लेखेर ल्याउनुहोस्।” आमाले कागज र कलम तपाईँको हातमा दिनुभयो: “तँ पढेको मान्छे, लेखिदे।”
निवेदन लेख्ने सिप परीक्षाका लागि मात्र होइन। विद्यालय छोडेपछि पनि वडा कार्यालय, बैङ्क, कलेज र जागिरमा यो बारम्बार चाहिन्छ। ढाँचा एक पटक राम्ररी बुझेपछि जुनसुकै निवेदन केही मिनेटमै लेख्न सकिन्छ। यस पानामा त्यही ढाँचा, सम्बोधन र भाषा, तीन पूरा नमुना, निवेदन फिर्ता आउने गल्ती र परीक्षामा अङ्क कसरी दिइन्छ भन्ने कुरा छन्।
निवेदन भनेको के हो?
मुखले भनेको कुरा बिर्सिन सकिन्छ, तर लेखेको कुरा रहन्छ। कार्यालयमा एउटै दिन धेरै मान्छे आउँछन्। कसले के माग्यो, कहिले माग्यो र कुन कारणले माग्यो भन्ने कुरा कागजमा भए मात्र कर्मचारीले काम अघि बढाउन, हाकिमलाई देखाउन र पछि फाइलमा राख्न सक्छन्। त्यसैले कार्यालयसँग केही माग्दा लिखित निवेदन चाहिन्छ।
निवेदन एउटा व्यक्ति वा समूहले लेख्छ र कार्यालय वा पदाधिकारीले पढ्छ। पढ्ने मान्छेले तपाईँलाई चिन्दैन होला, र उसको टेबलमा अरू धेरै निवेदन पनि होलान्। त्यसैले निवेदन यस्तो हुनुपर्छ जसलाई एक पटक पढेरै बुझियोस्।
निवेदनका भाग
कक्षा ६ र कक्षा ९ का नेपाली पाठ्यपुस्तकले निवेदनका भाग यही क्रममा सिकाउँछन्। हरेक भाग किन राखिन्छ भन्ने कुरा बुझे क्रम बिर्सिँदैन।
- मिति: पानाको दायाँतिर, सबैभन्दा माथि। कार्यालयले निवेदन कहिले आयो भनेर हेर्छ; कतिपय काम मितिअनुसार नै हुन्छन्।
- पाउनेको पद, कार्यालय र ठेगाना: बायाँतिर। ‘श्री’ लेखेर पद (प्रधानाध्यापकज्यू), त्यसमुनि कार्यालय वा संस्थाको नाम र मुनि ठेगाना। निवेदन सही ठाउँमा पुग्छ।
- विषय: एक पङ्क्ति छोडेर, बिचतिर। यसमा निवेदनको सार एक लाइनमा लेखिन्छ, र यो प्रायः ‘…सम्बन्धमा’ वा ‘…पाऊँ भन्ने सम्बन्धमा’ मा टुङ्गिन्छ। कर्मचारीले विषय पढेरै निवेदन कुन शाखामा जाने हो भनेर छुट्याउँछन्।
- सम्बोधन: महोदय, वा महाशय,। निवेदनमा ‘प्रिय’ वा ‘आदरणीय सर’ लेखिँदैन।
- मुख्य भाग: पहिलो वाक्य प्रायः उपर्युक्त सम्बन्धमा बाट सुरु हुन्छ। त्यसपछि आफ्नो चिनारी, अवस्था वा कारण, र अन्त्यमा प्रस्ट अनुरोध: के, कति र कहिलेसम्म।
- संलग्न कागजात (भए मात्र): निवेदनसँग के के कागज जोडिएको छ भन्ने सूची।
- निवेदक, सही, नाम र ठेगाना: दायाँतिर। कक्षा ६ को पुस्तकले यहाँ भवदीय वा निवेदक दुवै दिएको छ; निवेदनमा निवेदकनै बढी चल्छ। ‘निवेदक’ मुनि सही, नाम, आवश्यक भए कक्षा र रोल नम्बर वा पद, ठेगाना र फोन नम्बर। कार्यालयले जवाफ कसलाई दिने हो, यहीँबाट थाहा पाउँछ।
यो नमुना हेर्दा तीन कुरा याद गर्नुहोस्। एउटै अनुच्छेदमा पूरा कुरा आएको छ, किनभने माग सानो छ। कारण छोटो छ: ज्वरो, जाँच र आराम; रोगको लामो कथा छैन। अनि अन्त्यमा आफ्नो जिम्मेवारी पनि लिइएको छ: छुटेका पाठ पूरा गर्ने। यो अन्तिम वाक्य अनिवार्य होइन, तर पढ्नेलाई राम्रो लाग्छ।
कसलाई कसरी सम्बोधन
निवेदनमा पाउनेलाई उसको पदले सम्बोधन गरिन्छ, नामले होइन। पदपछि आदर जनाउन ज्यू जोडिन्छ।
| कसलाई | पानाको माथि | मुख्य भागमा |
|---|---|---|
| विद्यालयको प्रमुख | श्री प्रधानाध्यापकज्यू | यहाँ, हजुर |
| कक्षाका गुरु | श्री कक्षाशिक्षकज्यू | यहाँ, हजुर |
| वडा कार्यालय | श्री वडाध्यक्षज्यू (कक्षा ९ को पाठमा श्री अध्यक्षज्यू) | यहाँ, यस वडा कार्यालय |
| नगरपालिका | श्री प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतज्यू | यहाँ, यस कार्यालय |
| बैङ्कको शाखा | श्री शाखा प्रबन्धकज्यू | यहाँ, यस बैङ्क |
निवेदनमा पढ्नेलाई ‘तपाईँ’ भन्दा पनि ‘यहाँ’ (यहाँसमक्ष, यहाँबाट) वा ‘हजुर’ बढी चल्छ, र क्रिया उच्च आदरको हुन्छ: गरिदिनुहुन, उपलब्ध गराइदिनुहुन, स्वीकृत गरिदिनुहुन। आफ्ना लागि सधैँ म र साधारण क्रिया: अनुरोध गर्दछु, पेस गरेको छु। समूहले लेखे हामी र अनुरोध गर्दछौँ।
वडाध्यक्षलाई लेखिने निवेदनको अनुरोध वाक्य कुन सबैभन्दा उपयुक्त हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
थप दुई नमुना
वडा कार्यालयलाई: छात्रवृत्तिका लागि सिफारिस
यो निवेदन विद्यार्थीको आमाले दिनुभएको हो, किनभने परिवारको अवस्था अभिभावकले नै बताउनुपर्छ। तर लेखिदिने काम प्रायः घरमा पढेको छोरा वा छोरीकै हुन्छ।
यहाँ मुख्य भाग दुई अनुच्छेदमा छ: पहिलोमा चिनारी र अवस्था, दोस्रोमा माग र कारण। कार्यालयलाई चाहिने कुरा, अर्थात् कुन काममा, कस्तो बेहोराको सिफारिस चाहियो भन्ने कुरा, अनुरोध वाक्यमै छ।
बैङ्कलाई: हराएको कार्ड
बैङ्कलाई लेख्दा दुई कुरा फरक छन्। एक, खाता नम्बर र खातावालाको नाम पूरा लेखिन्छ, किनभने बैङ्कले खाताबाट नै मान्छे चिन्छ। दुई, सही खाता खोल्दा गरेकै हुनुपर्छ; सही मिलेन भने बैङ्कले निवेदन स्वीकार गर्दैन।
निवेदन फिर्ता आउने गल्ती
परीक्षामा
पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको कक्षा ८ को विशिष्टीकरण तालिका (२०८०) मा व्यावहारिक लेखनको प्रश्न ३ अङ्कको छ: घरायसी चिठी, निवेदन, व्यावसायिक चिठी वा सम्पादकलाई चिठीमध्ये एउटा, र बधाई, सम्मान वा निमन्त्रणा पत्रमध्ये एउटा सोधिन्छ, अनि दुईमध्ये एउटा लेख्नुपर्छ।
कक्षा ९ र १० (एसईई) को विशिष्टीकरण तालिकामा यो प्रश्न ४ अङ्कको छ: कार्यालयीय चिठी, निवेदन, व्यावसायिक चिठी वा सम्पादकलाई चिठीमध्ये एउटा, र समाचार, विज्ञापन वा निमन्त्रणापत्रमध्ये एउटा सोधिन्छ; दुईमध्ये एउटाको उत्तर लेख्ने। त्यही तालिकाको नमुना प्रश्नपत्रमा सोधिएको निवेदन यस्तो थियो: सार्वजनिक ठाउँमा थुप्रिएको फोहोर समयमै उठाउन अनुरोध गर्दै वडाध्यक्षलाई निवेदन।
अङ्क यसरी दिइन्छ (कक्षा ९–१० को तालिकाको उत्तर मूल्याङ्कनको निर्देशनअनुसार):
| के हेरिन्छ | अङ्क |
|---|---|
| आरम्भ र अन्त्य: सम्बोधन, मिति, विषय, नाम र ठेगाना (र खामको नमुना) | १ |
| मुख्य भाग: विषयवस्तु मिलाएर राख्ने र कारण दिएर पुष्टि गर्ने | २ |
| वाक्य बनोट र भाषाको शुद्धता: वर्णविन्यास, चिह्न र पदसङ्गति | १ |
कक्षा ८ मा पनि भाग यिनै हुन्, तर ढाँचाको १ र मुख्य भागको २ गरी ३ अङ्क। तालिकाले शब्दसङ्ख्या तोकेको छैन; ढाँचाका सबै भागसहित मुख्य भाग एक दुई अनुच्छेद भए पुग्छ।
अभ्यास
निवेदनको मुख्य भाग प्रायः कुन पदावलीबाट सुरु हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन विषय निवेदनका लागि सबैभन्दा राम्रो हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
कक्षा ६ नेपालीको ‘सहभागिताका लागि निवेदन’ (पाठ ११) मा निवेदनका चरण एकएक गरी छन्, र कक्षा ९ को ‘निवेदन’ (पाठ ४) मा बालक्लबले वडाध्यक्षलाई लेखेको लामो निवेदन छ। कक्षा १० को व्यावसायिक चिठी एकाइमा निवेदन र व्यावसायिक चिठीको फरक छ। कार्यालयीय चिठी, घरायसी चिठी, इमेल र छोटा सन्देश चिठी र इमेल पानामा छन्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली, कक्षा ६, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ११ ‘सहभागिताका लागि निवेदन’ र ‘निवेदन लेख्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्ष’ (ढाँचाका भाग र क्रम)।
- नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ ४ ‘निवेदन’ (निवेदनका भाग र भाषा)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, कक्षा ९ र १०, नेपाली (संशोधन), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: दैनिक व्यवहारमा प्रयोग हुने निवेदन, चिठी र विद्युतीय पत्र लेख्ने सक्षमता।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ९–१०, अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनको प्रश्न, नमुना प्रश्न र चिठी लेखनको उत्तर मूल्याङ्कनको निर्देशन।
- विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनको प्रश्न र अङ्क विभाजन।
- नमुनाका नाम, विद्यालय, बैङ्क र ठेगाना काल्पनिक हुन्।
