प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणी
व्यावहारिक लेखन: प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणी
कक्षा ९ का विद्यार्थी शुक्रवार नजिकैको सामुदायिक वन घुम्न गए। सोमबार बिहान तीन फरक काम आए। प्रधानाध्यापकले अनिशालाई भन्नुभयो, ‘भ्रमणमा के के भयो, विद्यालयको फाइलका लागि लेखेर देऊ।’ विद्यालयको पत्रिकाको विद्यार्थी समितिले आयुषलाई वनको सरसफाइबारे पत्रिकाको आफ्नै धारणा लेख्न लगायो। नेपाली शिक्षकले कक्षालाई ‘जथाभावी फ्याँकिने प्लास्टिक’ शीर्षकमा छोटो टिप्पणी लेख्न दिनुभयो।
पहिलो प्रतिवेदन हो: जे भयो, त्यसको तथ्यसहितको लिखित विवरण। दोस्रो सम्पादकीय हो: पत्रिकाले कुनै विषयमा राखेको आफ्नो धारणा। तेस्रो टिप्पणी हो: कुनै समस्याबारे छोटो, खँदिलो लेख, लेखकको आफ्नै रायसहित। तीनैमा तथ्य र विचार दुवै हुन्छन्, तर फरक मात्रामा।
प्रतिवेदन
अवलोकन, सोधपुछ वा अभिलेखबाट जम्मा गरिएका तथ्य र सूचनाका आधारमा लेखिने विवरण प्रतिवेदन हो। विद्यालयमा यसको काम प्रायः यस्तो पर्छ: भ्रमणपछि, कुनै कार्यक्रम वा प्रतियोगितापछि, परियोजना कार्य सकिएपछि, वा कुनै समिति वा क्लबको बैठकपछि।
प्रतिवेदन र समाचार उस्तै देखिन्छन्, तर पढ्ने मान्छे फरक हुन्छन्। समाचार आम पाठकका लागि हो, त्यसैले सबैभन्दा ठुलो कुरा सुरुमै आउँछ (समाचार, सूचना र विज्ञापन)। प्रतिवेदन काम दिने व्यक्ति वा संस्थाका लागि हो। त्यसैले यो घटेकै क्रममा जान्छ, र अन्त्यमा अब के गर्ने भन्ने सुझाव दिन्छ। कक्षा १० को व्यावसायिक चिठी पाठमा पत्रिकामा छाप्ने ‘प्रतिवेदन’ माग्ने अभ्यास छ; त्यो समाचारकै शैलीको घटना रिपोर्टिङ हो।
भाग
कक्षा १० को नागरिक शास्त्र (ऐच्छिक) पुस्तकको ‘अवलोकन र प्रतिवेदन’ पाठमा प्रतिवेदनका यी भाग दिइएका छन्:
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| शीर्षक | प्रतिवेदन केको हो, एक हरफमा |
| परिचय | कहाँ, कहिले, कसले, के गर्न खोजियो; एक छोटो अनुच्छेद |
| उद्देश्य | किन गरियो, के बुझ्न खोजियो |
| विधि | जानकारी कसरी जम्मा गरियो: अवलोकन, सोधपुछ, अभिलेख |
| तथ्यको वर्णन (के के भयो) | सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग; के देखियो, के भयो, क्रमैसँग; चाहिए तालिका वा उपशीर्षक |
| निष्कर्ष | छोटो सार र सुझाव, तथ्यमै आधारित |
अन्त्यमा प्रतिवेदकको नाम, कक्षा र मिति राख्नुहोस्। कार्यक्रमको प्रतिवेदनमा विधि प्रायः छुट्छ, र तथ्यको वर्णन कार्यक्रमको क्रम बन्छ: स्वागत, मुख्य कार्यक्रम, पुरस्कार, समापन।
स्वर र काल
- भूत काल, तेस्रो पुरुष, कर्मवाच्य धेरै: प्रतिवेदन काम सकिएपछि लेखिन्छ: विद्यार्थीलाई दुई समूहमा बाँडियो। अध्यक्षसँग कुराकानी गरियो। ‘म’ र ‘हामी’ कम।
- तथ्य र विचार छुट्टै: बिचमा रमाइलो, भव्य जस्ता शब्द होइन; जे देखियो, त्यही। सुझाव र आफ्नो विचार निष्कर्षमा।
- सङ्ख्या आफैँ गनेको मात्र: कति जना गए, कति बिरुवा रोपिए। थाहा नभएको सङ्ख्या नलेख्नुहोस्।
सम्पादकीय
कक्षा ८ को नेपाली पुस्तकअनुसार समसामयिक विषयमा सम्पादकका तर्फबाट लेखिएको विशेष लेख सम्पादकीय हो। यो पत्रिकाको आफ्नै धारणा हो, त्यसैले यसमा प्रायः लेखकको नाम हुँदैन। पाठकले सम्पादकलाई लेख्ने सम्पादकलाई चिठी फरक कुरा हो: त्यो पाठकको धारणा हो, र त्यसको ढाँचा चिठीको हुन्छ (सम्पादकलाई चिठी, कक्षा ८)।
विद्यालयको वार्षिक पत्रिका वा भित्तेपत्रिकामा सम्पादकीय त्यसको सम्पादक समितिका तर्फबाट लेखिन्छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका पुस्तक र तालिकामा सम्पादकीयको कुनै निश्चित ढाँचा छैन। त्यसैले तलको ढाँचा नियम होइन, सुझाव हो।
- शीर्षक: विषय र पत्रिकाको अडान झल्काउने।
- प्रसङ्ग: अहिले यो विषय किन: के भयो, के देखियो।
- विचार: समस्याको कारण, असर र अर्को पक्षले भन्न सक्ने कुरा। रचनाको पुरानो सल्लाह यहाँ काम लाग्छ: पहिलो नजरमै फैसला नगर्ने, राम्रो र नराम्रो दुवै तौलने।
- धारणा र सुझाव: पत्रिका के भन्छ, कसले के गर्नुपर्छ।
स्वर: पत्रिकाका तर्फबाट हामी: हाम्रो विचारमा…। वर्तमान काल, सन्तुलित र शिष्ट भाषा। कसैको नाम लिएर दोष दिने होइन; प्रवृत्तिमाथि बोल्ने। तीन चार अनुच्छेदमा सकिने छोटो लेख।
टिप्पणी
कुनै समसामयिक समस्या, घटना वा विषयबारे आफ्नो धारणा र सुझाव राखेर लेखिने छोटो, खँदिलो लेख टिप्पणी हो। कक्षा १० को नेपाली शिक्षक निर्देशिकाअनुसार यो अनुच्छेदभन्दा लामो र निबन्धभन्दा छोटो हुन्छ, र सामान्यतः तीन अनुच्छेदमा पूरा हुन्छ:
| भाग | के लेख्ने |
|---|---|
| शीर्षक | टिप्पणीको विषय |
| आदि | विषयको परिचय; यो समस्या के हो |
| मध्य | कारणको व्याख्या, र व्यक्ति, परिवार, समाज वा देशमा परेको असर |
| अन्त्य | निचोड, आफ्नो राय र समाधानका उपाय |
यसको ढाँचा कक्षा १० को पख्नोस् पाठमा पनि छ। निबन्धमा भूमिकादेखि निष्कर्षसम्म पाँच छ अनुच्छेद हुन्छन् (निबन्ध लेख्ने); टिप्पणीमा तीनै अनुच्छेदमा सिधा कुरा।
विद्यालयको खेलकुद सप्ताह सकियो। प्रधानाध्यापकले विद्यालयको अभिलेखका लागि के के भयो भनेर लेख्न लगाउनुभयो। के लेख्ने?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
कक्षा ८ र एसईई (कक्षा ९–१०) का विशिष्टीकरण तालिकामा प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणीको कुनै प्रश्न छैन। यी कक्षामा यिनको अङ्क आउँदैन। तर कक्षा १० को पुस्तकमा दुई ठाउँमा यिनको अभ्यास छ: ‘पख्नोस्’ पाठमा १५० शब्दसम्मको टिप्पणी, र ‘व्यावसायिक चिठी’ पाठमा पत्रिकाका लागि घटनाको प्रतिवेदन।
कक्षा ११ र १२ मा भने यी परीक्षामै आउँछन्:
| कक्षा ११ (तालिका २०७७) | कक्षा १२ (तालिका २०७८) | |
|---|---|---|
| अङ्क | ४ | ५ |
| प्रश्न | निर्धारित ढाँचामा घटना, समारोह वा स्थलगत भ्रमणको प्रतिवेदन, वा समसामयिक विषयमा टिप्पणी; अर्को विकल्पमा दैनिकी वा वक्तृता | निर्धारित ढाँचामा घटना, समारोह वा स्थलगत भ्रमणको प्रतिवेदन, वा कुनै विषयमा टिप्पणी |
| शब्द | १५० शब्दसम्म | १५० शब्दमा नघटाई |
| नमुना प्रश्न | विद्यालयको वार्षिकोत्सवको प्रतिवेदन | कवि गोष्ठीको प्रतिवेदन, वा नेपालको कृषि प्रणालीमा सुधारबारे टिप्पणी |
यी तालिकामा अङ्क दिने आधार भने छैन, र ‘निर्धारित ढाँचा’ के हो भन्ने पनि लेखिएको छैन। कक्षा ११ को नेपाली पुस्तकमा ‘लौ आयो ताजा खबर’ पाठको अभ्यासमा एउटा नमुना प्रतिवेदन छ। त्यसमा भागका नाम छैनन्: शीर्षकपछि अनुच्छेदमै कार्यक्रम कसले, कहाँ, कहिले गर्यो भन्ने परिचय, त्यसपछि कार्यक्रमको क्रम र नतिजा, अन्त्यमा निष्कर्ष र सुझाव, अनि प्रतिवेदकको नाम र पद। माथिको ढाँचाका भाग यसमा पनि उही क्रममा छन्; भागका नाम लेख्ने कि नलेख्ने भन्नेमा आफ्नो शिक्षकको सल्लाह लिनुहोस्। सम्पादकीय कुनै नेपाली तालिकामा छैन। कक्षा ११ को सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको नमुना प्रश्नपत्रमा भने छुवाछुतविरुद्ध सम्पादकीयको नमुना माग्ने प्रश्न छ।
अभ्यास
तीन अनुच्छेदमा परिचय, कारण र असर, अनि राय र समाधान दिने रचना कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
- टिप्पणी: कक्षा १० को पख्नोस् पाठको अभ्यास १२; कक्षा १२ को ‘विरहिणी दमयन्ती’ पाठको अभ्यास ९ (बेरोजगारी समाधानका उपाय, १५० शब्दसम्म)।
- प्रतिवेदन: कक्षा १० को व्यावसायिक चिठी पाठको अभ्यास १२ (पत्रिकाका लागि घटनाको प्रतिवेदन); कक्षा १० को नागरिक शास्त्र (ऐच्छिक) पुस्तकको ‘अवलोकन र प्रतिवेदन’ पाठ; कक्षा १२ को ‘मातृत्व’ पाठको अभ्यास (शैक्षिक भ्रमणको प्रतिवेदन)।
- सम्पादकीय: कक्षा ८ को सम्पादकलाई चिठी पाठको पूर्वपठनमा सम्पादकीयको परिचय।
- प्रशासनिक टिप्पणी: कक्षा १२ को ‘व्यावसायिक पत्र’ पाठको ‘टिप्पणी र आदेश’ नमुना, र ‘सहकारी’ पाठको परियोजना कार्य।
- कक्षा ११: पाठ्यक्रममा लघुनाटक, रिपोर्ताजमूलक र वक्तृतात्मक रचनाका पाठसँग प्रतिवेदन लेखन, र रिपोर्ताजमूलक रचनाको पाठसँग टिप्पणी लेखन छ। पुस्तकमा ‘लौ आयो ताजा खबर’ पाठको अभ्यासमा नमुना प्रतिवेदन छ। रिपोर्ताज (कक्षा १२ को ‘जीवन मार्ग’) भने छुट्टै विधा हो, प्रतिवेदन होइन।
यी तथ्य कहाँबाट
- विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८ र कक्षा ९–१० (अनिवार्य नेपाली), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणीका प्रश्न नभएको।
- विशिष्टीकरण तालिका २०७७, कक्षा ११, अनिवार्य विषयहरू, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नेपालीको प्रश्न १२ (प्रतिवेदन, दैनिकी, वक्तृता र टिप्पणी लेखन, ४ अङ्क) र नमुना प्रश्न १२; सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षाको नमुना प्रश्न १६ (सम्पादकीय)।
- विशिष्टीकरण तालिका २०७८, कक्षा १२, अनिवार्य विषयहरू, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नेपालीको प्रश्न १३ (प्रतिवेदन लेखन वा टिप्पणी लेखन, ५ अङ्क) र नमुना प्रश्न १३।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११ र १२, अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा ११ र १२ को विषयवस्तुको क्षेत्र र क्रम।
- नेपाली, कक्षा ११, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘लौ आयो ताजा खबर’ पाठको अभ्यास (नमुना प्रतिवेदन)।
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १६ ‘सम्पादकलाई चिठी’ को पूर्वपठन।
- नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘व्यावसायिक चिठी’ (अभ्यास १२) र ‘पख्नोस्’ (अभ्यास १२)।
- शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘पख्नोस्’ पाठमा टिप्पणी लेखनका बुँदा।
- नागरिक शास्त्र, कक्षा १० (ऐच्छिक), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रयोगात्मक कार्य, ‘अवलोकन र प्रतिवेदन’।
- नेपाली, कक्षा १२, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘विरहिणी दमयन्ती’, ‘व्यावसायिक पत्र’, ‘मातृत्व’, ‘सहकारी’ र ‘जीवन मार्ग’ पाठका अभ्यास।
- कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली: अध्याय १६ ‘राम्रो नेपाली: विभिन्न प्रयोग’ (विचार-सन्तुलन)।
- नमुनाका नाम, ठाउँ, मिति र सङ्ख्या कल्पित हुन्।
