इको क्लबको बैठक एक घण्टा चल्यो। सबैले बोले, धेरै कुरा मिल्यो। दुई हप्तापछि वडामा प्रस्ताव पठाउने बेला आयो। तर कसले लेख्ने भनिएको थियो? ड्रम कहाँ राख्ने भन्ने कुरा टुङ्गियो कि टुङ्गिएन? सचिवको कापीमा एउटै लाइन थियो: ‘आज बैठक बस्यो, धेरै छलफल भयो।’ झन् सल्लाहकार शिक्षकले सम्झाउनुभयो, “प्रस्तावसँग क्लबको निर्णयको प्रतिलिपि पनि राख्नुपर्छ।”
बैठकमा बोलेको कुरा हावामा जान्छ; लेखेको निर्णय रहन्छ। विद्यालयको क्लबदेखि टोल सुधार समिति, सहकारी र नगरपालिकासम्म सबैले निर्णय लेखेर राख्छन्। यस पानामा निर्णयका भाग, कानुनले के भन्छ, एउटा पूरा नमुना र कक्षा १२ को परीक्षामा यो कसरी आउँछ भन्ने कुरा छन्।
बैठकको निर्णय भनेको के हो?
कक्षा ९ को कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा पुस्तकले यसलाई निर्णय लेखन भनेको छ। बैठकमा पदाधिकारी र अरूको उपस्थिति र छलफल भएका विषय लिखित रूपमा राख्नु नै निर्णय लेखन हो। निर्णय भए निर्णय लेखिन्छ; नभए छलफलको विवरण र निर्णय हुन नसक्नुको कारण लेखिन्छ। सामान्यतया बैठक बसेको समितिको सदस्यसचिव वा सचिवले यो काम गर्छन्।
त्यही पुस्तकले बैठकलाई दुई किसिममा छुट्याएको छ:
- औपचारिक बैठक: कानुन वा कार्यविधिले प्रक्रिया तोकेको बैठक, जस्तै सहकारीको सञ्चालक समिति वा नगरपालिकाको कार्यपालिका। यसमा न्यूनतम सदस्य उपस्थित हुनुपर्छ। निर्णय लेखेर प्रमाणित गरिन्छ।
- अनौपचारिक बैठक: गाउँघर, टोल वा साथीबिच नियम नपालिकन बसिने बैठक। पुस्तकअनुसार यस्तो बैठकको निर्णय प्रमाणित गरिँदैन। कसैले टिपे पनि त्यसको कानुनी मान्यता हुँदैन।
विद्यालयको क्लबको बैठक प्रायः अनौपचारिक हो; यसको तोकिएको ढाँचा हामीले भेटेनौँ। तर लेखेर राख्दा कसले के गर्ने भन्ने कुरा बिर्सिइँदैन। वडा वा अरू संस्थाले क्लबको निर्णय मागे देखाउन सकिन्छ।
कानुन र कार्यविधिले के भन्छन्
औपचारिक संस्थाको बैठकका नियम उसको कानुन, नियमावली वा विधानमा हुन्छन्। तल दुई ऐनका नियम छन्, २०८३ कात्तिकसम्म कानुन आयोगको वेबसाइटमा राखिएका संस्करणबाट।
गणपूरक सङ्ख्या भनेको निर्णय गर्न बैठकमा कम्तीमा उपस्थित हुनुपर्ने सदस्यको सङ्ख्या हो। यो नपुगे बैठकले निर्णय गर्न सक्दैन। त्यसैले निर्णयमा उपस्थिति लेखिन्छ।
सहकारी ऐन, २०७४
- सहकारी संस्थाको साधारण सभाको गणपूरक सङ्ख्या तत्काल कायम रहेका सदस्यको कम्तीमा एकाउन्न प्रतिशत हो (दफा ४० को उपदफा ४)।
- पहिलो पटक बोलाइएको साधारण सभामा गणपूरक सङ्ख्या पुगेन भने सात दिनभित्र दोस्रो पटक सभा बोलाउनुपर्छ। दोस्रो सभामा सञ्चालक समितिको बहुमतसहित एक तिहाइ साधारण सदस्य उपस्थित भए गणपूरक सङ्ख्या पुगेको मानिन्छ (सोही उपदफाको प्रतिबन्धात्मक वाक्यांश)।
- सहकारी संस्थाले साधारण सभा, समिति र लेखा सुपरीवेक्षण समितिको बैठकको निर्णय र काम कारबाहीको अद्यावधिक अभिलेख सुरक्षित राख्नुपर्छ (दफा ७२ को उपदफा १)।
- सञ्चालक समितिको बैठकका अरू व्यवस्था ‘तोकिएबमोजिम’ हुने भनिएको छ, अर्थात् नियमावलीमा। सहकारी नियमावली हामीले खोलेर पढ्न सकेनौँ, त्यसैले समितिको बैठकको गणपूरक सङ्ख्या यहाँ लेखिएको छैन। आफ्नो संस्थाको विनियम हेर्नुहोस्।
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४
- गाउँ वा नगर कार्यपालिकाको बैठक कम्तीमा महिनाको एक पटक बस्छ। तत्काल कायम सदस्यको पचास प्रतिशतभन्दा बढी उपस्थित भए गणपूरक सङ्ख्या पुग्छ। निर्णय सर्वसम्मतिबाट हुन्छ; नभए तत्काल कायम सदस्य सङ्ख्याको बहुमतले गरेको निर्णय मान्य हुन्छ (दफा १७)।
- गाउँ वा नगर सभाको बैठकको मिति, समय, ठाउँ र कार्यसूचीसहितको सूचना कम्तीमा सात दिनअघि सबै सदस्यलाई पठाउनुपर्छ। अध्यक्ष वा प्रमुखले अध्यक्षता गर्छन्, उहाँ नभए उपाध्यक्ष वा उपप्रमुखले। बहुमतको निर्णय मान्य हुन्छ; मत बराबर भए अध्यक्षता गर्नेले निर्णायक मत दिन्छन्। सभाको निर्णय अध्यक्षता गर्ने व्यक्तिले प्रमाणित गर्छन्। प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत सभाको सचिव हुन्छन् (दफा १९)।
विद्यालय व्यवस्थापन समिति र टोल सुधार समितिका बैठकका नियम हामीले खोलेर हेर्न सकेनौँ। तिनको आफ्नै कार्यविधि वा विधान हुन सक्छ; समितिको सचिवलाई सोध्नुहोस्।
निर्णयका भाग
कक्षा ९ को कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा ले निर्णय लेखनका चरण दिएको छ। कक्षा १२ को नेपाली पुस्तकमा एउटा खेलकुद मञ्चको बैठक निर्णयको नमुना छ। दुवैमा र वास्तविक कार्यपालिकाका निर्णयमा देखिने भाग यिनै हुन्:
- निर्णय पुस्तिका। बैठकको प्रयोजनअनुसार छुट्टाछुट्टै निर्णय किताब राखिन्छ। हरेक बैठकको निर्णय नयाँ पानाबाट लेखिन्छ।
- शीर्षक। संस्थाको नाम, कुन समिति र बैठक नम्बर: इको क्लब कार्यसमितिको बैठक नं. ५।
- परिचयको अनुच्छेद। मिति, समय, ठाउँ, कसको अध्यक्षतामा, कुन समितिको बैठक र किन बसेको।
- उपस्थिति। तालिकामा क्रमसङ्ख्या, नाम, पद र दस्तखत। कक्षा ९ को पुस्तकअनुसार नामथर, पद र प्रतिनिधित्व गर्ने निकायको नाम लेखेर दस्तखत गर्ने ठाउँ छोडिन्छ। आमन्त्रित व्यक्ति छुट्टै लेखिन्छन्।
- प्रस्ताव वा विषयसूची। छलफलका विषय नम्बर दिएर, छोटो शीर्षकमा। अन्तिममा प्रायः विविध।
- निर्णय। हरेक निर्णयको आफ्नो नम्बर: निर्णय नं. १, निर्णय नं. २। कक्षा ९ को पुस्तकले हरेक निर्णयलाई त्यसको सार बताउने शीर्षक दिन भनेको छ।
- फरक मत। कुनै सदस्यको फरक मत छ र उसले त्यो लेखाउन चाहन्छ भने निर्णयसँगै लेखिन्छ।
- समापन र प्रमाणित। बैठक सकिएको कुरा एक वाक्यमा, अनि उपस्थित पदाधिकारी वा अध्यक्षता गर्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर।
भाषा कस्तो हुन्छ
- भूतकाल र कर्मवाच्य: निर्णय गरियो, जानकारी गराइयो, पारित गरियो। निर्णयमा ‘मलाई लाग्छ’ जस्तो व्यक्तिगत भाषा आउँदैन।
- बहसको विवरण होइन, नतिजा। कसले के भन्यो भन्ने लामो कथा लेखिँदैन; कुन निर्णय भयो, त्यही लेखिन्छ।
- पूरा नाम र ठ्याक्कै मिति। ‘केही दिनमा’ होइन, ‘मङ्सिर ५ भित्र’।
- अघिल्ला निर्णय नम्बरले जोडिन्छन्: माथिको निर्णय नं. २ अनुसार…।
तलकामध्ये कुन वाक्य निर्णय पुस्तिकाका लागि ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
वास्तविक निर्णय कस्तो देखिन्छ
स्थानीय तहले कार्यपालिकाका निर्णय आफ्नो वेबसाइटमा राख्छन्। उदाहरणका लागि सल्यानको शारदा नगरपालिकाले २०८१ फागुन ११ गतेको कार्यपालिकाको ४३औँ बैठकका निर्णय PDF मा राखेको छ। त्यसमा:
- माथि बैठक सङ्ख्या, ठाउँ, मिति र समय एउटै लाइनमा छन्: नगरपालिका भवन, दिउँसो १ बजे।
- त्यसपछि प्रस्तावहरू नम्बर दिएर छन्, सत्रवटा। हरेक प्रस्ताव ‘… सम्बन्धमा।’ बाट सकिन्छ।
- अनि निर्णय नं. १ देखि निर्णय नं. १७ सम्म, हरेक प्रस्तावको एउटा निर्णय। निर्णय प्रायः ‘… निर्णय गरियो।’ बाट सकिन्छन्।
- पहिलो प्रस्ताव अघिल्ला निर्णयको समीक्षा हो।
- हरेक पानाको तल प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतको हस्ताक्षर छ।
- सार्वजनिक गरिएको प्रतिमा उपस्थितिको सूची छैन; प्रस्ताव र निर्णय मात्र छन्।
अरू धेरै नगरपालिकाका निर्णय र बैठक कार्यविधिका वेबसाइट यो पाना लेख्दा हामीले खोल्न सकेनौँ। त्यसैले माथिको एउटा उदाहरणलाई सबै पालिकाको नियम नठान्नुहोस्।
नमुना: इको क्लबको बैठक
माथिको इको क्लबले फेरि बैठक बोलायो। यस पटक सचिवले यसरी लेखिन्:
यो नमुनामा पाँच कुरा हेर्नुहोस्।
- परिचयको एउटै वाक्यमा मिति, समय, ठाउँ, अध्यक्षता र कुन समिति, सबै आएका छन्।
- हरेक प्रस्तावको आफ्नै निर्णय नम्बर छ। निर्णयको शीर्षकले के बारे हो भन्छ।
- नाम र मिति: ‘प्रकृति खड्का र अनिशा राई, मङ्सिर ३ भित्र’। अर्को बैठकमा जाँच्न सकिन्छ।
- फरक मत निर्णयको तल एक वाक्यमा छ। निर्णय भने बहुमतकै रह्यो।
- उपस्थितिको तालिकामा दस्तखत गर्ने ठाउँ छ। निर्णय पुस्तिकामा सबैले बैठकमै सही गर्छन्।
नमुनाका क्लब, विद्यालय, व्यक्ति र तथ्याङ्क काल्पनिक हुन्।
सामान्य गल्ती
आज निर्णय कसरी लेखिन्छ र पठाइन्छ
- निर्णय पुस्तिका नै मुख्य। फोनमा टिपे पनि अन्तिम निर्णय पुस्तिकामा लेखेर सही गराउनुहोस्।
- फोटो र प्रतिलिपि। सही भएको पानाको फोटो खिचेर समूहमा पठाउँदा नआएका सदस्यले पनि थाहा पाउँछन्। अङ्ग्रेजीमा Share the minutes the same day छ।
- अर्को संस्थालाई चाहिँदा। वडा वा अरू संस्थाले निर्णय मागे पुस्तिका होइन, त्यसको प्रतिलिपि पठाउनुहोस्। प्रतिलिपि कसरी प्रमाणित गर्ने भन्ने तोकिएको ढाँचा हामीले भेटेनौँ; माग्ने कार्यालयलाई सोध्नुहोस्।
- टाइप गर्दा नेपाली युनिकोडमै लेख्नुहोस् (देवनागरीमा टाइप)।
बैठक राम्ररी चलाउने अरू अङ्ग्रेजी सुझाव: Write the minutes of a meeting, Ask people what should be on the agenda, Choose one person to run the meeting, Record a different view if someone asks, Keep everything in one club file र Hold one yearly meeting for all members।
परीक्षामा
कक्षा ८ र कक्षा ९–१० (एसईई) को नेपालीमा बैठकको निर्णय सोधिँदैन। ती तालिकाको व्यावहारिक लेखनमा चिठी, निवेदन, समाचार, विज्ञापन र निमन्त्रणा जस्ता रचना मात्र छन्।
कक्षा १२ मा सोधिन्छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको कक्षा १२ अनिवार्य विषयहरूको विशिष्टीकरण तालिका (२०७८) मा नेपालीको प्रश्न १२:
| प्रश्न | विषय | के सोधिन्छ | अङ्क |
|---|---|---|---|
| १२ | व्यावहारिक लेखन (पत्र) | क.निवेदन, व्यावसायिक पत्र, सम्पादकलाई चिठी, सूचना, विज्ञप्ति र विज्ञापनमध्ये एउटा; (ख) मन्जुरीनामा, भरपाई, तमसुक, सम्झौतापत्र वा करारनामा, बैठक निर्णय र व्यक्तिगत विवरणमध्ये एउटा। दुई प्रश्न सोधिन्छन्, एउटाको उत्तर दिनुपर्छ। | ४ |
तालिकाले यी ४ अङ्क कसरी बाँड्ने भनेको छैन। तालिकाको नमुना प्रश्नमा सूचना र भरपाई सोधिएका छन्, बैठक निर्णय होइन। कक्षा ११ र १२ को पाठ्यक्रमले पनि लेखाइ सिपमा बैठक निर्णय र बैठक (माइन्युट) को उपस्थिति तथा निर्णयको नमुना लेखन राखेको छ।
त्यसैले परीक्षामा पाठ्यपुस्तकको नमुनाका सबै भाग राख्नुहोस्: शीर्षक, मिति र अध्यक्षतासहितको परिचय, उपस्थितिको तालिका, प्रस्तावित विषय, नम्बर दिइएका निर्णय र समापन। प्रश्नले दिएका नाम, मिति र विषय नछुटाउनुहोस्।
अभ्यास
बैठकको निर्णयमा उपस्थिति किन लेखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बैठकमा एक सदस्य निर्णयसँग सहमत भएनन् र आफ्नो कुरा लेखाउन चाहे। सचिवले के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कक्षाका पाठमा
कक्षा १२ को नेपाली पुस्तकको ‘सहकारी’ पाठको अभ्यास १२ मा एउटा खेलकुद मञ्चको कार्यकारी समितिको बैठक निर्णयको नमुना छ। त्यसपछि टोलको खानेपानीको विषयमा वडा कार्यालयको बैठकको निर्णय लेख्न लगाइएको छ। कक्षा ९ को कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा को एकाइ ८ ‘सभा र बैठक’ मा बैठकका प्रकार, बैठक चलाउने चरण र निर्णय लेखनका चरण छन्। कक्षा १० को सोही विषयको पहिलो एकाइमा प्रस्तावको अर्थ छ। सहयोग माग्ने योजना प्रस्ताव पानामा छ, बैठकपछिको प्रतिवेदन प्रतिवेदन, सम्पादकीय र टिप्पणी पानामा छन्।
यी तथ्य कहाँबाट
- कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (परिमार्जित संस्करण २०८२): एकाइ ८ ‘सभा र बैठक’, ८.२ बैठक र ८.३ निर्णय लेखन (पृष्ठ १००–१०५: औपचारिक र अनौपचारिक बैठक, बैठक चलाउने चरण, निर्णय लेखनका चरण, फरक मत, प्रमाणित)।
- कार्यालय सञ्चालन तथा लेखा, कक्षा १०, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: १.७ ‘प्रस्ताव (Resolution)’ (पृष्ठ १२–१३)।
- नेपाली, कक्षा १२, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ‘सहकारी’ पाठको अभ्यास १२, बैठक निर्णयको नमुना (पृष्ठ १४९–१५१)।
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, २०७७ (कक्षा ११ र १२, अनिवार्य विषय), अनिवार्य नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: लेखाइ सिपमा बैठक निर्णय; प्रबन्धात्मक रचनाअन्तर्गत बैठक (माइन्युट) को उपस्थिति तथा निर्णयको नमुना लेखन।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा १२, अनिवार्य विषयहरू, २०७८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नेपालीको प्रश्न १२ र नमुना प्रश्न।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ९–१०, अनिवार्य नेपाली; विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा ८, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: व्यावहारिक लेखनका प्रश्न (बैठक निर्णय नभएको)।
- सहकारी ऐन, २०७४, कानुन आयोग, सहकारी (पहिलो संशोधन) ऐन, २०८३ सम्मको संशोधनसहित: दफा ४० र ७२ (२०८३ कात्तिकसम्म हेरिएको)।
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४, कानुन आयोग, २०८१ सम्मको संशोधनसहित: दफा १७ र १९ (२०८३ कात्तिकसम्म हेरिएको)।
- कार्यपालिका बैठक संख्या नं. ४३ को निर्णय, २०८१ फागुन ११, शारदा नगरपालिका, सल्यान (इन्टरनेट आर्काइभमा राखिएको प्रति; नगरपालिकाको आफ्नै वेबसाइट २०८३ कात्तिकमा यहाँबाट खुलेन)।
- बैठक चलाउने र निर्णय लेख्ने अङ्ग्रेजी सुझाव र तिनका स्रोत: Working Together, in Practice का माथि लिङ्क गरिएका पाना।
- नमुनाका क्लब, समिति, विद्यालय, व्यक्ति र तथ्याङ्क काल्पनिक हुन्।
