Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

नेपाली साहित्यको इतिहास

साहित्य: काल, धारा र लेखक

कक्षा १० को नेपाली किताबमा यी दुई कथा छन्: गुरुप्रसाद मैनालीको ‘कर्तव्य’ र विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘शत्रु’। दुवै पढ्दा फरक स्वाद आउँछ। मैनाली गाउँको समाज देखाउँछन्, मान्छेका काम र तिनको फल। कोइराला मान्छेको मनभित्र पस्छन्, बाहिर नदेखिने डर र रिस खोतल्छन्। अचम्मको कुरा, यी दुवै लेखकले वि.सं. १९९२ मा छापिएका कथाबाट दुई नयाँ धारा सुरु गरे। त्यही वर्षलाई धेरै विद्वान् आधुनिक नेपाली कथाको सुरुआत मान्छन्।

साहित्यको इतिहास भनेको यस्तै कुरा जोड्ने काम हो: कुन लेखक कहिले आए, के लेखे, अघिल्ला लेखकभन्दा के फरक गरे र त्यो फरक किन आयो। यस पानामा नेपाली साहित्यको इतिहास काल काल गरेर हेरिन्छ, मुख्य गरी कविता र कथाको। हरेक कालमा पाठ्यपुस्तकमा भेटिने लेखकलाई अगाडि राखिएको छ।

काल किन छुट्याइन्छ?

इतिहास नदीजस्तै बगिरहन्छ, कहीँ रोकिँदैन। समालोचक बालकृष्ण पोखरेलले पनि साहित्यलाई मुहानदेखि सङ्गमसम्म नटुटेको नदी भनेका छन्। तैपनि अढाई सय वर्षको साहित्य एकैपटक पढ्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले विद्वान्‌हरू यसलाई टुक्रा टुक्रा पार्छन्। लेखाइको स्वभाव जहाँ बदलियो, त्यहीँ एउटा काल सकिएको र अर्को सुरु भएको मानिन्छ।

कुन कुरालाई मोड मान्ने भन्नेमा भने विद्वान्‌को मत मिल्दैन। कसैले चर्चित कविको नाम राख्छन् (भानुभक्त युग, मोतीराम युग), कसैले राजनीतिक घटना हेर्छन् (प्रजातन्त्र काल, पञ्चायत काल), कसैले लेखाइका प्रवृत्ति हेर्छन् (स्वच्छन्दतावादी धारा)। नेपाली साहित्यको काल छुट्याउने पहिलो प्रयास रत्नध्वज जोशीको मानिन्छ। उनले वि.सं. २००० मा ‘शारदा’ पत्रिकामा साहित्यलाई तीन कालमा बाँडे। पछिका धेरैजसो इतिहासकारले यही तीन भागको ढाँचा अपनाए।

विद्वान्‌पिच्छे फरक सीमा

तलको तालिकामा केही चर्चित विभाजन छन्। सबै साल विक्रम संवत्‌मा छन्।

विद्वान् र कृति कालहरू
तारानाथ शर्मा, नेपाली साहित्यको इतिहास (२०२७) भानुभक्तपूर्व युग (१८७१ सम्म), भानुभक्त युग (१८७२–१९३९), मोतीराम युग (१९४०–१९७६), क्रान्तिपूर्व युग (१९७७–२००७), क्रान्तिउत्तर युग (२००७ देखि)
वासुदेव त्रिपाठी, विचरण (२०२८) प्राथमिक काल (१८२६–१९४०), माध्यमिक काल (१९४०–१९७४), आधुनिक काल (१९७५ देखि)
बालाकृष्ण अधिकारी, नेपाली साहित्यको कालविभाजन: ऐतिहासिक विश्लेषण (२०६९) प्रारम्भिक काल (१९४० सम्म), माध्यमिक काल (१९४१–१९९०), आधुनिक काल (१९९१ देखि)
दयाराम श्रेष्ठ, कथाका लागि (महेन्द्र वाग्लेले उद्धृत गरेअनुसार) प्राथमिक काल (१८२७–१९५७), माध्यमिक काल (१९५८–१९९१), आधुनिक काल (१९९२ देखि)

तालिका हेर्दा दुई कुरा देखिन्छन्। पहिलो, नाम मिल्छन् तर साल मिल्दैनन्: आधुनिक कविता कसैले १९७५ बाट सुरु गर्छन्, कसैले १९९१ बाट। दोस्रो, कविता र कथाको आधुनिक काल एउटै सालमा सुरु हुँदैन। आधुनिक कविता लेखनाथ पौड्यालबाट सुरु भएको मानिन्छ, आधुनिक कथा मैनालीको ‘नासो’ (१९९२) बाट।

यस पानामा कविताका लागि त्रिपाठीको र कथाका लागि श्रेष्ठको विभाजन लिइएको छ। दुवै तीन कालका विभाजन हुन्। पाठ्यक्रमको सिकाइ उपलब्धिमा पनि तीन काल छन्। अरू विभाजन गलत होइनन्; तिनले फरक कुरालाई मोड मानेका मात्र हुन्।

प्राथमिक काल

कविता (त्रिपाठीअनुसार वि.सं. १८२६–१९४०)। यो पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानको समय हो। लडाइँ चलिरहेको थियो, त्यसैले पहिलो कविता वीर राजा र सिपाहीको प्रशंसामा लेखिए। यसलाई वीरधारा भनिन्छ। यस धारामा वीर रस प्रधान हुन्छ, युद्ध र विजयको वर्णन हुन्छ, अनि राजा र योद्धाको स्तुति हुन्छ।

पछि कविता भगवान्‌तिर मोडियो: कृष्ण र रामका कथा, भजन। यसलाई भक्तिधारा भनिन्छ। बालाकृष्ण अधिकारीले वीरधारालाई १८०० देखि १८७१ सम्म र भक्तिधारालाई १८७२ देखि १९४० सम्म राखेका छन्।

  • सुवानन्द दास पृथ्वीनारायण शाहका समकालीन कवि मानिन्छन्। पृथ्वीनारायण शाहको वीरता वर्णन गर्ने उनको कवितालाई नेपाली साहित्यको पहिलो सिर्जनात्मक कविता मानिन्छ।
  • शक्तिवल्लभ अर्याल संस्कृतका ठुला विद्वान्, राजपुरोहित र दरबारका कवि मानिन्छन्। उनको गद्य महाभारत विराटपर्व (१८२७) लाई नेपाली कथाको प्राथमिक कालको सुरुआत मानिन्छ।
  • भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१–१९२५) तनहुँमा जन्मेका थिए। उनको ‘रामायण’ सरल नेपालीमा लेखिएको भएकाले धेरै मान्छेसम्म पुग्यो र नेपाली भाषाको एउटै रूप फैलाउन यसले ठुलो भूमिका खेल्यो। उनका अरू कृति वधूशिक्षा, प्रश्नोत्तर, भक्तमाला र रामगीता हुन्। उनलाई आदिकवि भनिन्छ। असार २९ मा उनको जन्मजयन्ती भानुजयन्तीका रूपमा मनाइन्छ। उनको निधन वि.सं. १९२५ असोजमा (सन् १८६८ मा) भएको कान्तिपुरले लेखेको छ; खतिवडाले पनि १९२५ नै लेखेका छन्। उत्तराखण्ड मुक्त विश्वविद्यालयको पाठ्यसामग्रीले भने सन् १८६९ लेखेको छ।

कथा (श्रेष्ठअनुसार वि.सं. १८२७–१९५७)। यस कालका धेरैजसो कथा संस्कृत, हिन्दी, उर्दु र अङ्ग्रेजीबाट अनुवाद गरिएका थिए: नीतिका कथा, धर्मका कथा, जादु र जासुसीका कथा। पात्र प्रायः देवता वा अलौकिक हुन्थे। कथाको उद्देश्य उपदेश दिनु हुन्थ्यो।

माध्यमिक काल

कविता (त्रिपाठीअनुसार वि.सं. १९४०–१९७४)। यस कालको मुख्य प्रवृत्ति शृङ्गार हो: प्रेम र सौन्दर्यका कविता। यसमा विद्वान्‌बिच विवाद छैन। ‘सूक्तिसिन्धु’ (१९७४) नामको कवितासङ्ग्रहलाई यस प्रवृत्तिको शिखर मानिन्छ। अर्को ठुलो परिवर्तन छापाखाना हो। अब कविता हातले सारेर होइन, छापेर धेरै पाठकसम्म पुग्न थाल्यो।

  • मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३) काठमाडौँमा जन्मेका थिए। कक्षा ६ को नेपाली किताबले उनलाई माध्यमिक कालका केन्द्रीय प्रतिभा भनेको छ। उनी नेपालीका पहिलो गजलकार हुन्। उनले समस्यापूर्ति कविता चलाए: एक कविले कवितामै समस्या राख्ने, अर्कोले कवितामै उत्तर दिने। उनले ‘भारतजीवन’ नामको छापाखाना खोले र भानुभक्तको ‘रामायण’ को बालकाण्ड छापे। उनले लेखेको कवि भानुभक्ताचार्यको जीवनचरित्र लाई नेपाली समालोचनाको पहिलो कृति मानिन्छ। उनका साथी कविको समूहलाई मोतीमण्डली भनिन्थ्यो।

कथा (श्रेष्ठअनुसार वि.सं. १९५८–१९९१)। ‘गोरखापत्र’ को प्रकाशन (१९५८) बाट यो काल सुरु हुन्छ। पत्रिकामा छोटा कथा छापिन थाले। त्यस बेला तिनलाई ‘किस्सा’ वा ‘खिस्सा’ भनिन्थ्यो। गोरखापत्रमा १९५९ मा छापिएको सुरुको कथाका लेखक थाहा छैन; लेखकको नाम खुलेको सुरुको कथा वेदनिधि उपाध्यायको ‘प्रेरित पत्र’ (१९६६) हो। यस कालका कथामा मान्छे मुख्य पात्र बन्न थाले र समाजको चित्र आउन थाल्यो, तर कथा अझै यथार्थभन्दा आदर्शतिर ढल्केका थिए। तिनको उद्देश्य प्रायः नीतिशिक्षा र मनोरञ्जन थियो।

आधुनिक काल

कविता: धारा धारा

त्रिपाठीले आधुनिक कवितालाई धारा धारा गरी छुट्याएका छन्:

धारा समय (वि.सं.) मुख्य कवि
परिष्कारवादी १९७५–१९९० लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम
स्वच्छन्दतावादी १९९१–२०१६ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, माधवप्रसाद घिमिरे
प्रयोगवादी २०१७–२०२९ मोहन कोइराला
समसामयिक २०३० देखि (तल छुट्टै खण्डमा)

परिष्कारवादी धारा। लेखनाथ पौड्याल (वि.सं. १९४१–२०२२) ले शृङ्गारका कविता छोडेर नेपाली समाज सुहाउँदो विषय, शुद्ध भाषा र शास्त्रीय छन्दमा कविता लेखे। उनको ऋतुविचार (१९७३) बाट यो धारा सुरु भएको मानिन्छ। तरुण तपसी उनको चर्चित कृति हो। ‘परिष्कार’ को अर्थ सफा र शुद्ध पार्नु हो। भाषा र विषय दुवैलाई सफा पार्ने काम भएकाले यस धारालाई यो नाम दिइएको हो। यही धारामा बालकृष्ण सम (वि.सं. १९५९–२०३८) पनि आए। कक्षा ९ को किताबले उनलाई आधुनिक नेपाली नाटकका प्रवर्तक भनेको छ।

स्वच्छन्दतावादी धारा। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (वि.सं. १९६६–२०१६) यस धाराका प्रवर्तक मानिन्छन्। नियम र संयमभन्दा कल्पना र भावना, प्रकृति, गाउँको जीवन र आमजनताको दुःख यस धाराका कवितामा आउँछन्। देवकोटाले मुनामदन लोकभाका झ्याउरेमा लेखे। शास्त्रीय छन्दमा शाकुन्तल र सुलोचना जस्ता महाकाव्य पनि लेखे। यस धारामा सिद्धिचरण श्रेष्ठ, माधवप्रसाद घिमिरे र भूपी शेरचन पनि गनिन्छन्।

प्रयोगवादी धारा। देवकोटाको निधन (२०१६) पछि कवितामा नयाँ प्रयोग सुरु भए। मोहन कोइराला यसका केन्द्रीय कवि हुन्। ‘रूपरेखा’ पत्रिकाले यसमा ठुलो भूमिका खेल्यो। यी कवितामा नयाँ विम्ब र प्रतीक, टुक्रिएको लय र कठिन अर्थ हुन्छ; सामान्य पाठकलाई बुझ्न गाह्रो लाग्छ। भूपी शेरचन, पारिजात र बानिरा गिरी पनि यस कालमा सक्रिय थिए।

कथा: चार मोड

महेन्द्र वाग्लेले आधुनिक कथालाई चार मोडमा राखेका छन्।

पहिलो मोड (१९९२ देखि)। यसमा तीन धारा छन्।

  • सामाजिक यथार्थवादी धारा: गुरुप्रसाद मैनालीको ‘नासो’ (१९९२) बाट सुरु। गाउँ र निम्न वर्गको जीवन, अन्धविश्वास, नारीको पीडा र आर्थिक असमानता यथार्थ रूपमा देखाइन्छ। यस धारामा पुष्कर शमशेर, बदरीनाथ भट्टराई र भीमनिधि तिवारी पनि छन्। यिनका पाठ कक्षा १० मा पनि छन्: मैनालीको कथा ‘कर्तव्य’, बदरीनाथ भट्टराईको ऐतिहासिक कथा ‘घरझगडा’ र भीमनिधि तिवारीको एकाङ्की ‘घरको माया’।
  • मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धारा: विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘चन्द्रवदन’ (१९९२) बाट सुरु। पात्रको मनभित्रको कुण्ठा, दबिएका इच्छा र डर देखाइन्छ। यसमा फ्रायडको मनोविश्लेषणको प्रभाव छ। भवानी भिक्षु, गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’, विजय मल्ल र देवकुमारी थापा यस धारामा पर्छन्। कक्षा १० मा कोइरालाको ‘शत्रु’ र कक्षा ९ मा देवकुमारी थापाको ‘भविष्य निर्माण’ छन्।
  • प्रगतिवादी (समाजवादी) धारा (२००६ देखि): मार्क्सवादी दर्शनबाट प्रभावित। शोषण र दमनको विरोध, गरिब र मजदुरको पक्षमा आवाज। रमेश विकल र हृदयचन्द्रसिंह प्रधान यसका चर्चित कथाकार हुन्।

दोस्रो मोड (२०२० देखि): नवचेतनावादी वा प्रयोगवादी। कथामा नयाँ शिल्प आयो: घटना सिधा क्रममा नआउने, मनभित्रको विचारको प्रवाह, नयाँ विम्ब र प्रतीक। ‘राल्फा’ (२०२३) र ‘अस्वीकृत जमात’ (२०२६) जस्ता आन्दोलनले यसलाई बल दिए। इन्द्रबहादुर राई, पारिजात, ध्रुवचन्द्र गौतम र मनु ब्राजाकी यस मोडका कथाकार हुन्। कक्षा ९ मा ध्रुवचन्द्र गौतमको ‘स्वाद’ छ।

तेस्रो र चौथो मोड समसामयिक कालमा पर्छन्: २०३६ यताको समसामयिक धारा र २०४० यताको उत्तरआधुनिकतावादी, बहुलवादी धारा (तल)।

वाग्लेका अनुसार आधुनिक नेपाली कथाको प्रस्थानबिन्दु कुन कथा हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

समसामयिक काल

कहिलेदेखि? त्रिपाठीको विभाजनमा समसामयिक धारा वि.सं. २०३० बाट सुरु हुन्छ। दीपकप्रसाद न्यौपाने र महेन्द्र वाग्ले भने यसलाई २०३६ को राजनीतिक आन्दोलनपछिबाट गन्छन्। २०३६ मा थालिएको सडक कविता क्रान्ति ले कवि र पाठकलाई फेरि नजिक ल्याएको मानिन्छ।

कस्तो? प्रयोगवादी कविता धेरै कठिन भएपछि कवि फेरि सरल, बुझिने भाषामा फर्किए। महँगी, भ्रष्टाचार, अन्याय र देशको बिग्रँदो अवस्था कविताका विषय बने। कथामा पनि लोकतन्त्रको चाहना, नारीवादी चेतना, किनारामा पारिएका वर्गको आवाज, विदेशमा बस्ने नेपालीको भोगाइ र सशस्त्र द्वन्द्वको पीडा आए। उत्तराखण्ड मुक्त विश्वविद्यालयको नेपाली साहित्यको इतिहासले हरिभक्त कटुवाललाई यस धाराका प्रेरक कवि मानेको छ। दिनेश अधिकारी, अशेष मल्ल र विमल निभालाई पनि त्यसले यसैमा गनेको छ। कक्षा १० मा दिनेश अधिकारीको ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ छ।

पछिल्ला चरणका नाम र साल झन् मिल्दैनन्। उत्तरवर्ती शब्द नै दुई अर्थमा चलेको छ। वाग्लेले २०३६ यताको सिङ्गो समयलाई उत्तरवर्ती चरण पनि भनेका छन्। न्यौपानेका अनुसार पनि सडक कविता क्रान्तिपछिको समयलाई कसैकसैले उत्तरवर्ती भन्छन्। तुलसीप्रसाद गौतमले भने २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछिका कवितालाई मात्र उत्तरवर्ती चरण भनेका छन्। उनका अनुसार यस चरणमा जाति, क्षेत्र, लिङ्ग र वर्गको पहिचान र प्रतिनिधित्वको चेतना बढी छ। गौतमले कक्षा १० को ‘उज्यालो यात्रा’ का कवि रामप्रसाद ज्ञवालीलाई यही चरणका कविमा गनेका छन्। बालाकृष्ण अधिकारीको विभाजनमा पनि समसामयिक धारा २०६३ बाट मात्र सुरु हुन्छ।

एक नजरमा: पाठ्यपुस्तकका लेखक

लेखक जीवनकाल (वि.सं.) एक दुई कृति काल वा धारा पाठ्यपुस्तकमा
भानुभक्त आचार्य १८७१–१९२५ रामायण, वधूशिक्षा प्राथमिक, भक्तिधारा कक्षा ५–१२ का किताबमा चर्चा
मोतीराम भट्ट १९२३–१९५३ कवि भानुभक्ताचार्यको जीवनचरित्र, गजल माध्यमिक कक्षा ६ र १० का अभ्यास
लेखनाथ पौड्याल १९४१–२०२२ ऋतुविचार (१९७३), तरुण तपसी परिष्कारवादी कक्षा १२
बालकृष्ण सम १९५९–२०३८ चिसो चुल्हो, आगो र पानी परिष्कारवादी; आधुनिक नाटक कक्षा ९ र १२
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा १९६६–२०१६ मुनामदन, शाकुन्तल स्वच्छन्दतावादी कक्षा १० को जीवनी
गुरुप्रसाद मैनाली — ‘नासो’ (१९९२), ‘कर्तव्य’ सामाजिक यथार्थवादी कथा कक्षा १०
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला — ‘चन्द्रवदन’ (१९९२), ‘शत्रु’ मनोवैज्ञानिक कथा कक्षा १०
गोपालप्रसाद रिमाल १९७५–२०३० मसान, ‘आमाको सपना’ स्वच्छन्दतावादी कविता; नाटक कक्षा ९ को अभ्यास, कक्षा १२ ऐच्छिक
भूपी शेरचन १९९२–२०४६ ‘मेरो देश’, ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’ स्वच्छन्दतावादी, पछि प्रयोगकाल कक्षा ७ को जीवनी
पारिजात १९९०–२०५० शिरीषको फूल नवचेतनावादी कथा; नारीवादी चेतना कक्षा ७ र १२
ध्रुवचन्द्र गौतम — ‘स्वाद’ नवचेतनावादी कथा कक्षा ९
दिनेश अधिकारी — ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ समसामयिक कक्षा १०

काल वा धारा कथाका लागि वाग्ले र कविताका लागि उत्तराखण्ड मुक्त विश्वविद्यालयको पाठ्यसामग्रीअनुसार छन्। कतिपय लेखकको जीवनकाल यहाँ दिइएको छैन; तिनका कृतिको साल मात्र दिइएको छ।

परीक्षामा

कक्षा १२ ऐच्छिक नेपाली: विशिष्टीकरण तालिकामा ‘साहित्य इतिहास’ को खण्डमा चारवटा प्रश्न दिइन्छन्, तीनको उत्तर लेख्नुपर्छ, हरेक ५ अङ्कको (३ × ५ = १५)। प्रश्न विधाअनुसार सोधिन्छन्: कथा, कविता, उपन्यास, गीत र गजल, नाटक, निबन्ध, समालोचना र खण्डकाव्यको विकासक्रम, मूल प्रवृत्ति र प्रतिनिधि स्रष्टा। नमुना प्रश्नमा “आधुनिक नेपाली कथाको यथार्थवादी धाराका प्रमुख विशेषता” र “वीरधाराका नेपाली कविताका मुख्य विशेषता” जस्ता प्रश्न छन्। पाठ्यक्रमले यस एकाइलाई १२ घण्टा दिएको छ।

यो पानाले कविता र कथा मात्र समेटेको छ। उपन्यास, नाटक, निबन्ध र समालोचनाको विकासक्रम यहाँ छैन।

अभ्यास

मोतीराम भट्टलाई कुन कालका केन्द्रीय प्रतिभा मानिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

लेखनाथ पौड्यालले सुरु गरेको धारा कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाग ४ (ऐच्छिक), नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: कक्षा १२ को सिकाइ उपलब्धि (तीन काल) र पाठतालिकाको एकाइ ७, साहित्य इतिहास (चार काल, १२ घण्टा)।
  • विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा १२, ऐच्छिक नेपाली, २०७८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: साहित्य इतिहासका ४ प्रश्न, ३ × ५ = १५ अङ्क, नमुना प्रश्नसहित।
  • नेपाली, कक्षा ६, ७, ९, १० र १२, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (२०८२): मोतीराम भट्टका कृति र “माध्यमिककालका केन्द्रीय प्रतिभा” (कक्षा ६); भूपी शेरचनको जीवनी र पारिजातको विवरण (कक्षा ७); बालकृष्ण सम र गोपालप्रसाद रिमालका विवरण (कक्षा ९); लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जीवनी, मोतीराम भट्टका विवरण र पाठका लेखक (कक्षा १०); मोतीरामको जीवनचरित्र पहिलो समालोचना भएको कुरा (कक्षा १२)।
  • बालाकृष्ण अधिकारी, सृजना शर्मा र अरू, नेपाली साहित्यको इतिहास (CNL-104), उत्तराखण्ड मुक्त विश्वविद्यालय, २०२१: कालविभाजनका मत (रत्नध्वज जोशी, तारानाथ शर्मा, वासुदेव त्रिपाठी, बालाकृष्ण अधिकारी), प्राथमिक कालका वीरधारा र भक्तिधारा, सुवानन्द दास र शक्तिवल्लभ अर्याल, आधुनिक कविताका धारा र तिनका कवि, समसामयिक कविता र त्यसका कवि, भानुभक्तको निधन सन् १८६९ मा भएको कुरा।
  • महेन्द्र वाग्ले, “नेपाली कथाको इतिहास, प्रमुख धारा, प्रतिभा र प्रवृत्ति”, Voice, १६(१), २०२४: कथाका तीन काल र आधुनिक कथाका चार मोड, धारा, लेखक र प्रवृत्ति।
  • दीपकप्रसाद न्यौपाने, “समकालीन नेपाली कवितामा यथार्थवादी धारा”, Dristikon, १३(१), २०२३: सुवानन्द दासदेखि कविताको सुरुआत, १९७५ र १९९१ का मत, सूक्तिसिन्धु, २०३६ यताको समसामयिक युग।
  • सीताराम राज विष्ट, “लेखनाथ पौडेल र उनको ‘पिंजराको सुगा’ कविताको वस्तुविधान”, Tribhuvan University Journal, २८(१–२), २०१३: लेखनाथको जन्म र मृत्यु, ऋतुविचार (१९७३) र परिष्कारवादी धारा।
  • तुलसीप्रसाद गौतम, “उत्तरवर्ती नेपाली कवितामा सीमान्तीय चेतना”, सरस्वती सदन, १०(१–२), २०८१: २०६२/६३ पछिको उत्तरवर्ती चरण र त्यसका कवि।
  • लेखराज खतिवडा, “शिरीषको फूल उपन्यासमा निस्सारता”, हैमप्रभा, २०२५: शिरीषको फूल पारिजातको उपन्यास।
  • हरिप्रसाद खतिवडा, “भानुभक्त आचार्यको रामायणमा रसविधान”, SHARADA, १(२), २०२६: भानुभक्तको जन्म (१८७१) र निधन (१९२५), सुवानन्द दासको कविता पहिलो कविता।
  • “आज आदिकवि भानुभक्तको २१२औँ जन्मजयन्ती मनाइँदै”, कान्तिपुर, असार २९, २०८२: भानुभक्तको जन्म (१८७१ असार २९, तनहुँ), निधन (१९२५) र कृति।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म