Skip to content

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म

नेपाली भाषाको इतिहास

“भाषा: खस भाषादेखि आजको नेपालीसम्म”

हुम्लाको गुम्बामा तामाको पाता छ। त्यसमा सात सय वर्षभन्दा पहिले खस राजा अशोक चल्लको आदेश कुँदिएको छ। त्यसको एउटा टुक्रा यस्तो छ: आलि अटल करि। आज यसलाई पढ्दा अनौठो लाग्छ, तर ध्यान दिएर हेर्दा अर्थ खुल्छ: सिमाना अटल, अर्थात् दिगो, गरियो। त्यस पातामा लेखिएको भाषा आज हामी बोल्ने नेपालीको पुर्खा हो।

यो पानाले नेपाली भाषाको यात्रा देखाउँछ: कर्णालीको सानो राज्यमा बोलिने बोली कसरी पूर्वतिर फैलियो, कसरी यसका नाम फेरिँदै गए, कसरी यसले साहित्य, छापाखाना, व्याकरण र शब्दकोश पायो र आज संविधानमा यसको स्थान के छ।

खस भाषा र सिँजा

नेपाली भारोपेली भाषा परिवारको भारतीय आर्य शाखाको भाषा हो। संस्कृत, हिन्दी, बङ्गाली र मराठी यसका दाजुभाइ हुन्। संस्कृतबाट प्राकृत, प्राकृतबाट अपभ्रंश र अपभ्रंशबाट आधुनिक भाषा बने भन्ने कुरा व्याकरणका किताबमा पढिन्छ (यसबारे नेपाली व्याकरणको पहिलो अध्याय हेर्नुहोस्)।

तर नेपाली कुन प्राकृतबाट आयो भन्नेमा दुई मत छन्:

  • शौरसेनी प्राकृतबाट: पुराना धेरै विद्वान्‌ले यस्तो मानेका थिए। पराजुलीको राम्रो रचना मीठो नेपाली को वंशवृक्षमा पनि नेपाली शौरसेनीकै हाँगामा छ।
  • खस प्राकृत र खस अपभ्रंशबाट: गढवाली र कुमाउनीसँगै उत्तर-पश्चिमी पहाडमा बोलिने खस प्राकृतबाट नेपाली बनेको हो भन्ने मत। शैलजा पोखरेलको २०२६ को अध्ययनले यही मतलाई भाषाका गुण र अभिलेखका आधारमा बढी प्रमाणित ठहर्‍याएको छ।

जुनसुकै मत माने पनि एउटा कुरामा सबै सहमत छन्: यो भाषा पश्चिम नेपालको कर्णाली क्षेत्रमा हुर्कियो। जुम्लाको सिँजा उपत्यका खस मल्ल राजाहरूको राजधानी थियो र सिँजा राज्यबाटै खस भाषाको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। यो कुरा कक्षा ७ को सामाजिक अध्ययनमा पनि पढिन्छ। सिँजाका राजाले जनताको भाषालाई राजकाजको भाषा बनाए; त्यसैले यसको पुरानो रूपलाई सिँजाली भाषा पनि भनिन्छ।

सबैभन्दा पुराना अभिलेख

नेपालीमा साहित्य लेखिन थाल्नुभन्दा धेरै पहिले यो भाषा ढुङ्गा र तामामा लेखिन्थ्यो। राजाले जग्गा दान दिँदा, सिमाना तोक्दा वा कुनै विजयको सम्झना राख्दा शिलालेख (ढुङ्गामा कुँदिएको लेख) वा ताम्रपत्र (तामाको पातामा कुँदिएको लेख) बनाउँथे। यस्ता अभिलेखको समय शाके संवत्‌मा लेखिन्थ्यो; शाकेमा १३५ जोड्दा विक्रम संवत् आउँछ।

अभिलेख कहाँ कहिलेको
दामुपालको अभिलेख दुल्लु, दैलेख (विजय स्तम्भको छेउमा) विवादित; एउटा मतअनुसार शाके ९०३, अर्थात् वि.सं. १०३८
वामु खँड्काको स्तम्भलेख दुल्लु, दैलेख शाके १०१६, अर्थात् वि.सं. ११५१
अशोक चल्लको ताम्रपत्र रेलिङ गुम्बा, हुम्ला शाके ११७७, अर्थात् वि.सं. १३१२

एउटा गणनाअनुसार प्राथमिक कालका यस्ता करिब साठी अभिलेख भेटिएका छन्। यिनको भाषा छोटो र कडा छ: राजाको नाम, मिति, के दिइयो, कसलाई दिइयो। तर यिनैबाट थाहा हुन्छ कि सात आठ सय वर्षअघि नै यो भाषा कर्णालीको राजकाजमा चल्थ्यो।

भाषाका तीन काल

विद्वान्‌हरूले नेपाली भाषाको इतिहासलाई प्राथमिक, माध्यमिक र आधुनिक गरी तीन कालमा बाँडेका छन्। प्राथमिक कालमा भाषा प्रायः अभिलेखमा मात्र भेटिन्छ; माध्यमिक कालमा यो धेरै राज्यमा फैलियो र साहित्य लेखिन थाल्यो; आधुनिक कालमा छापाखाना, पत्रिका, व्याकरण र शब्दकोश आए।

कालका सिमानामा भने मत फरक छ। चूडामणि बन्धुले प्राथमिक काललाई वि.सं. १५५५ सम्म राखेका छन्, शैलजा पोखरेलले १४५४ सम्म। आधुनिक काल वि.सं. १९५८ मा गोरखापत्र निस्केपछि सुरु भएको मान्ने चलन छ।

पूर्वतिर फैलिएको भाषा

खस राज्य टुक्रिएपछि कर्णाली र गण्डकी क्षेत्र साना साना बाइसे र चौबिसे राज्यमा बाँडिए। ती राज्यका राजाले पनि यही भाषालाई राजकाजमा चलाए, त्यसैले यो भाषा पूर्वतिर सर्दै गयो। पर्वतका मल्ल राजाहरूले चलाएकाले यसलाई मल्ल भाषा र पर्वते भाषा पनि भनियो। यही बेला भाषाका ठाउँअनुसार फरक रूप, अर्थात् भाषिका, पनि बन्दै गए।

काठमाडौँ उपत्यकासम्म पनि यो भाषा आइपुगेको थियो। काठमाडौँका राजा प्रताप मल्लले रानीपोखरीमा राखेको शिलालेखमा पनि यो भाषा छ।

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले सानासाना राज्य मिलाएर नेपाल बनाएपछि यो भाषा राज्यभरि राजकाजको भाषा बन्यो। गोरखाका राजासँगै फैलिएकाले यसको नाम गोरखाली वा गोरखा भाषा पर्‍यो। यसपछि फरक फरक मातृभाषा बोल्ने समुदायले आपसमा कुरा गर्ने साझा भाषा, अर्थात् सम्पर्क भाषा, पनि यही बन्यो।

भानुभक्त र मोतीराम

अभिलेख र राजकाजमा सयौँ वर्ष बिताएपछि मात्र नेपालीमा साहित्य लेखिन थाल्यो। वि.सं. १८०० तिरबाट नेपालीमा कविता लेख्ने परम्परा बसेको देखिन्छ।

यस्तो साहित्यमा सबैभन्दा ठुलो नाम भानुभक्त आचार्य को हो। उनको जन्म वि.सं. १८७१ मा तनहुँको चुँदी रम्घामा भयो र मृत्यु वि.सं. १९२५ मा। संस्कृतको रामायणलाई उनले सरल नेपाली कवितामा उतारे र यो काम वि.सं. १९१० तिर सके। रामायण घरघरमा भाका हालेर गाइन थाल्यो र यसले फरक ठाउँका मानिसलाई एउटै भाषामा बाँध्न सघायो। त्यसैले भानुभक्तलाई आदिकवि भनिन्छ।

भानुभक्त जीवित छँदा उनको रामायण छापिएको थिएन। उनको मृत्युपछि मोतीराम भट्ट ले बनारसको आफ्नै भारत जीवन प्रेसबाट रामायणको बालकाण्ड छपाए र भानुभक्तको जीवनी पनि लेखे। मोतीरामको यस कामले भानुभक्तलाई प्रसिद्ध मात्र बनाएन, नेपाली भाषालाई पनि ठुलो गुन लगायो। उनले भानुभक्तको जीवनीमै नेपालीको शुद्धताबारे चिन्ता देखाएका थिए; त्यसैले नेपाली लेखाइमा एकरूपताको बहस उनैबाट सुरु भएको मानिन्छ।

छापा, पत्रिका र व्याकरण

नेपालीमाथि लेखिएका सुरुका पुस्तक विदेशीका थिए। सन् १८११ मा कर्कप्याट्रिकले नेपालको विवरणको पछाडि नेपाली शब्दको सूची दिए। सन् १८२० मा कलकत्ताबाट एटनको नेपाली व्याकरण छापियो; पहिलो छापिएको यस व्याकरणले यस भाषालाई ‘नेपाली’ नै भनेको थियो।

त्यसपछि नेपालीका आफ्नै काम आए:

  • पहिलो पत्रिका: मोतीराम भट्टको सम्पादनमा बनारसबाट निस्केको गोरखा भारत जीवन लाई नेपालीको पहिलो पत्रिका मानिन्छ।
  • गोरखापत्र (वि.सं. १९५८): नेपालभित्रबाट निस्केको यो पत्रिका आज पनि दैनिक निस्कन्छ। पत्रकारिताको भाषा बनेपछि नेपालीले नयाँ शब्द र नयाँ शैली पायो, त्यसैले धेरैले यसलाई आधुनिक कालको सुरु मान्छन्।
  • चन्द्रिका (वि.सं. १९६९): हेमराज पण्डितको गोरखाभाषा व्याकरण चन्द्रिका ले नेपाली व्याकरण लेख्ने परम्परा बसाल्यो। ‘आगन्तुक’ शब्दको कथा नेपाली शब्द कहाँबाट आए मा छ।
  • गोरखा भाषा प्रकाशिनी समिति (वि.सं. १९७०): लेखाइमा एकरूपता ल्याउन खोलिएको सरकारी संस्था। पाठ्यपुस्तक, अनुवाद र प्रकाशनका काम यहीँबाट भए। यस समितिले वि.सं. १९९१ मा छापेको नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने? भन्ने सानो पुस्तिकाको प्रभाव निकै ठुलो भयो। पछि यसको नाम नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति भयो।

‘नेपाली’ नाम

बङ्गाल सरकार र कलकत्ता विश्वविद्यालयले ‘नेपाली भाषा’ नामलाई मान्यता दिएका थिए, तर नेपालभित्र धेरै समयसम्म ‘गोरखा भाषा’ नै चल्यो। दार्जिलिङको नेपाली साहित्य सम्मेलनले जुद्ध शमसेरलाई ‘नेपाली’ नाम राख्न सुझाव दिएको भनिन्छ। वि.सं. १९९० (सन् १९३३) मा सरकारले ‘नेपाली’ नाम औपचारिक बनायो र गोरखा भाषा प्रकाशिनी समिति पनि नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति भयो।

शब्दकोशको कथा

परीक्षामा हिज्जे मिलेन भने शिक्षक भन्नुहुन्छ, “शब्दकोश हेर।” त्यो शब्दकोश एकै दिनमा बनेको होइन। यसको लामो कथा यसैका भूमिकामा लेखिएको छ।

कहिले के भयो
सन् १९३१ (वि.सं. १९८८ तिर) आर. एल. टर्नरको नेपाली भाषाको तुलनात्मक तथा व्युत्पत्तिमूलक शब्दकोश लन्डनबाट छापियो। अर्थ अङ्ग्रेजीमा थियो र हरेक शब्द कुन पुराना भाषाबाट आयो भन्ने पनि देखाइएको थियो।
त्यसपछि नेपालीमै अर्थ भएको पहिलो कोश नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिको आयो। यसको हिज्जे चन्द्रिका व्याकरणअनुसार थियो र पछिका लेखकले यही हिज्जे अपनाए।
वि.सं. २०१४ नेपाल एकेडेमी स्थापना भयो। यो पछि रोयल नेपाल एकेडेमी, नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठान हुँदै आजको नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान बन्यो।
वि.सं. २०१९ प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले बालचन्द्र शर्माको नेपाली शब्दकोश छाप्यो। यसले लामो समयसम्म कमी पूरा गर्‍यो, तर फेरि छापिएन।
वि.सं. २०३३ प्रज्ञा-प्रतिष्ठानले नयाँ ठुलो शब्दकोश बनाउने काम सुरु गर्‍यो। सम्पादकमा धेरैजसो त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक थिए।
वि.सं. २०४० नेपाली बृहत् शब्दकोश को पहिलो संस्करण दश हजार प्रति छापियो।
वि.सं. २०५०–२०६९ पटक पटक पुनर्मुद्रण र संशोधन: पाँचौँ (२०५८), छैटौँ (२०६०), सातौँ (२०६७)।
वि.सं. २०७२ नवौँ संस्करण आयो। यसको हिज्जेमा गरिएका केही परिवर्तनबारे प्रयोगकर्ताबाट धेरै गुनासा आए।
वि.सं. २०७५ ती गुनासा सम्बोधन गर्दै दसौँ संस्करण आयो। आज यस साइटका सबै पाना यही संस्करणको हिज्जे मान्छन्।

पहिलो संस्करणको भूमिकाले शब्दकोशको काम राम्ररी बुझाएको छ: शब्दको अर्थ सङ्केत हो र हिज्जे बानी हो, तर एक दुई जनाको बानीलाई सबैले मान्दैनन्। सबैले मानेको रूप दिनु शब्दकोशको काम हो। व्याकरण, कोश र साहित्यले मिलेर नेपाली शब्दको रूपलाई स्थिर बनाए, त्यसैले नेपालभित्र र बाहिर जहाँ लेखे पनि एउटै शब्द एउटै तरिकाले लेखिन्छ।

आजको नेपाली

आज नेपाली भाषाको स्थान संविधानले तोकेको छ। नेपालको संविधान (२०७२) मा भाषासम्बन्धी दुई धारा छन्:

  • धारा ६ (राष्ट्रभाषा): नेपालमा मातृभाषाका रूपमा बोलिने सबै भाषा राष्ट्रभाषा हुन्।
  • धारा ७ (सरकारी कामकाजको भाषा): देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुन्छ। प्रदेशले नेपालीका अतिरिक्त आफ्नो प्रदेशमा बहुसङ्ख्यकले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी राष्ट्रभाषालाई पनि कानुन बनाएर सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सक्छ। भाषासम्बन्धी अरू कुरा भाषा आयोग को सिफारिसमा नेपाल सरकारले तय गर्छ।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषा बोलिन्छन्। तीमध्ये नेपाली मातृभाषा हुने १ करोड ३० लाख ८४ हजार ४ सय ५७ जना छन्, अर्थात् करिब ४५ प्रतिशत (४४.८६ प्रतिशत)। कुन ठाउँमा कति जनाको मातृभाषा नेपाली हो भन्ने कुरा नेपालका जाति र भाषाको नक्सा मा हेर्न सकिन्छ।

कर्णालीको सानो राज्यमा तामाको पातामा लेखिएको भाषा आज संसारभरि छरिएका नेपालीको घरघरमा बोलिन्छ। यसको यात्रा अझै सकिएको छैन: नयाँ शब्द आउँदै छन्, हिज्जेका नियम बहसमा छन् र भाषा आयोग जस्ता नयाँ संस्था यसको भविष्य कोर्दै छन्।

अभ्यास

नेपालीमा अर्थ भएको, चन्द्रिका व्याकरणअनुसारको हिज्जेमा बनेको पहिलो नेपाली शब्दकोश कसको थियो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

संविधान (२०७२) अनुसार तलको कुन वाक्य सही हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • प्रेमप्रसाद चौलागाईं, नेपालीका प्राथमिक कालीन अभिलेखमा प्रयुक्त सन्दर्भ र भाषा, सरस्वती सदन, वर्ष ११, अङ्क १, २०२५, पृ. ८०–९२: दामुपालको अभिलेखको मितिबारे यात्री, बालकृष्ण पोखरेल, सूर्यमणि अधिकारी, माधवप्रसाद पोखरेल, डिल्लीराज शर्मा र खनालका मत र लेखकको निष्कर्ष; वामु खँड्का र अशोक चल्लका अभिलेखका शाके र विक्रम संवत्, वामु खँड्काको स्तम्भलेख मिति स्पष्ट भएको पहिलो अभिलेख; अशोक चल्लको ताम्रपत्र हुम्लाको रेलिङ गुम्बामा; प्राथमिक काल वि.सं. १५५५ सम्म (बन्धु); यस कालका करिब ६० अभिलेख।
  • शैलजा पोखरेल, नेपाली भाषाको ऐतिहासिक विकासक्रम: खस प्राकृतदेखि मानकीकरणसम्म, अपर, अङ्क ६, २०२६: भाषाका नाम (सिँजाली, मल्ल भाषा, पर्वते, गोरखा भाषा, खय् भाय्), शौरसेनी र खस प्राकृतका मत, दामुपाल (१०३८) र वामु खँड्काका (११५१) अभिलेख, तीन काल (प्राथमिक १४५४ सम्म, आधुनिक १९५८ पछि), रानीपोखरीको शिलालेख, एटनको व्याकरण (सन् १८२०), चन्द्रिका (१९६९), हलन्त बहिष्कार, दार्जिलिङको साहित्य सम्मेलनको सुझाव।
  • विष्णु न्यौपाने, नेपाली भाषाको मानकीकरण र आधुनिकीकरण, जर्नल अफ डेभलपमेन्ट रिभ्यु, वर्ष ८, अङ्क २, २०२३: संविधानको धारा ७ को पाठ, मोतीरामको भानुभक्तको जीवनी र शुद्धताको चिन्ता, चन्द्रिका (१९६९), पहिलो पत्रिका गोरखा भारत जीवन, गोरखापत्र (१९५८), हलन्त बहिष्कार र झर्रोवादी (२०१३) आन्दोलन, गोरखा भाषा प्रकाशन समिति (१९७०), नेपाली भाषा प्रकाशन समिति (१९९०), नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठान (२०१४), भाषा आयोग, समितिको नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?, बालचन्द्र शर्माको शब्दकोश (२०१९)।
  • कृष्णप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, अध्याय २१ (पृ. २८५–२९२): खस र सिँजा, दुवै उत्पत्तिका मत, हुम्लाको रेलिङ गुम्बाको अशोक चल्लको ताम्रपत्र (१३१२) लाई सबैभन्दा पुरानो प्रमाणित अभिलेख भनिएको र त्यसको ‘आलि अटल करि’ को अर्थ, वि.सं. १८०० देखि साहित्य, प्रताप मल्लको अभिलेख, भानुभक्त र मोतीराम, गोरखा भारत जीवन, गोरखापत्र, गोरखा भाषा प्रकाशिनी समिति (१९७०) र पछिको नाम, झर्रोवादी आन्दोलन (२०१३)। यसको जनसङ्ख्याका तथ्याङ्क र ‘राष्ट्रभाषा’ को अर्थ पुरानो भएकाले प्रयोग गरिएको छैन।
  • नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: संस्करणहरूको सूची (पृ. i), कुलपतिको मन्तव्य (पृ. vii: नेपाल एकेडेमी २०१४ मा स्थापित), प्रकाशकीय (पृ. viii: संस्करण र पुनर्मुद्रणका वर्ष), संशोधन समितिको भनाइ (पृ. ix), पहिलो संस्करणको प्रकाशकीय र सम्पादकीय (पृ. xviii–xx र xxiii: टर्नर, समितिको कोश र चन्द्रिका को हिज्जे, बालचन्द्र शर्माको कोश, २०३३ मा काम सुरु, कर्कप्याट्रिक र एटन, नेपाली कसरी शुद्ध लेख्ने?)।
  • R. L. Turner, A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language, London, 1931 (Digital Dictionaries of South Asia, University of Chicago): भूमिकामा भाषाका नाम Nepali, Gorkhali, Khas-kura र Parbatiya र तिनको कारण (Parbatiya: उपत्यकाको नेवारी र मैदानका भाषाभन्दा फरक)।
  • पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, शिक्षक निर्देशिका, नेपाली, कक्षा ६: भानुभक्तको जन्म (१८७१), रामायण (१९१०) र मृत्यु (१९२५); मोतीरामले भारत जीवन प्रेसबाट रामायणको बालकाण्ड छपाएको। सामाजिक अध्ययन तथा मानवमूल्य शिक्षा, कक्षा ७: सिँजा राज्य र खस भाषा, भानुभक्तको रामायण र भाषिक एकता।
  • Constitution of Nepal, नेपाल कानुन आयोगको अङ्ग्रेजी अनुवाद, धारा ६ र ७; धारा ६ को नेपाली पाठका लागि कान्तिपुर, २०७२ असोज।
  • दानराज रेग्मी, “Status of the mother tongues in the 2021 census of Nepal”, Journal of Nepalese Studies, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, वर्ष १६, अङ्क १, २०२४: १२४ मातृभाषा, नेपाली मातृभाषी १,३०,८४,४५७ (४४.८६ प्रतिशत), राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार।
  • Wikipedia, Bhanubhakta Ramayana (सन् १८५३, अर्थात् वि.सं. १९१० तिर अनुवाद पूरा, मोतीरामले छापेको बालकाण्ड, भानुभक्तको मृत्युपछि मात्र पूरै छापिएको) र Sajha Publications र Nepali language (सन् १९३३, अर्थात् वि.सं. १९९० मा ‘नेपाली’ नाम औपचारिक भएको र समितिको नाम फेरिएको)।

← नेपाली: शब्ददेखि साहित्यसम्म