एउटै घटना सोचौँ: गाउँकी सरिताले कक्षा आठमै पढाइ छोडेर सहरको कार्पेट कारखानामा काम गर्न थाली।
एक जना लेखकले यो कथा लेख्दा गाउँको गरिबी, छोरीलाई नपढाउने चलन र आमाबाबुको लाचारी देखाउलान्। अर्काले सरिताको मनभित्र पसेर उसको डर, लाज र दबिएका सपना खोतल्लान्। तेस्रोले कारखानाका साहुले मजदुरलाई कसरी चुसेका छन् भन्ने देखाउलान्, अनि सरिताहरू मिलेर कसरी उठ्न सक्छन् भन्ने पनि। चौथोले सरिताको कथा एउटी छोरी भएकैले भोग्नुपरेको अन्यायका रूपमा लेख्लान्।
घटना एउटै हो, तर चारै कथा फरक छन्। लेखक कुन कुरालाई महत्त्वपूर्ण मान्छ, संसारलाई कुन आँखाले हेर्छ, त्यसैले कथाको रङ बदलिन्छ। कृतिमा देखिने यस्तो झुकावलाई प्रवृत्ति भनिन्छ। त्यस झुकावको पछाडि कुनै विचार वा सिद्धान्त बलियो गरी उभिएको छ भने त्यसलाई वाद भनिन्छ: स्वच्छन्दतावाद, प्रगतिवाद, नारीवाद।
पाठ्यक्रममा प्रवृत्ति
कक्षा ११ र १२ को ऐच्छिक नेपाली पाठ्यक्रमको पाठतालिकामा हरेक पाठको छेउमा त्यसको प्रवृत्ति लेखिएको छ। सिकाइ उपलब्धिमा पनि पाठलाई त्यसको “वैचारिक सन्दर्भ” मा बुझ्न भनिएको छ। कक्षा ११ मा सामाजिक, मनोवैज्ञानिक, प्रगतिवादी, अस्तित्ववादी, नारीवादी, दार्शनिक, विसङ्गतिवादी र देशभक्तिपूर्ण सन्दर्भ गनिएका छन्। कक्षा १२ मा सामाजिक, सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक, प्रगतिवादी, अस्तित्ववादी वा विसङ्गतिवादी, मानवतावादी र नारीवादी।
पाठतालिकाका पाठ प्रवृत्तिअनुसार यसरी मिलाइएका छन्:
| प्रवृत्ति | कक्षा ११ | कक्षा १२ |
|---|---|---|
| स्वच्छन्दतावादी र प्रगतिवादी | ‘जनघोष’ (युद्धप्रसाद मिश्र) | |
| सामाजिक | ‘छिमेकी’ (गुरुप्रसाद मैनाली), ‘सुनामी’ (इल्या भट्टराई) | ‘परिबन्द’ (पुष्कर शमशेर) |
| मनोवैज्ञानिक | ‘दोषी चश्मा’ (विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला) | ‘बाढी’ (गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’) |
| प्रगतिवादी | ‘फुटपाथ मिनिस्टर्स’ (रमेश विकल), ‘कहिले देख्न पाउँला?’ (मोदनाथ प्रश्रित) | ‘इरफान अली’ (नारायण ढकाल) |
| अस्तित्ववादी वा विसङ्गतिवादी | ‘सन्त्रासदेखि पर’ (प्रेमा शाह) | ‘हिउँका डोबहरू’ (पोषण पाण्डे) |
| नारीवादी | ‘म एउटा च्यातिएको पोस्टर’ (बानिरा गिरी), ‘नारी’ (सरला चापागाईँ) | ‘दोस्रो बाटो’ (भागीरथी श्रेष्ठ), ‘अहल्या’ (शारदा शर्मा) |
| मानवतावादी | ‘आकाङ्क्षा’ (सिद्धिचरण श्रेष्ठ) | |
| आञ्चलिक | ‘लछुमनीयाको गौना’ (सनत रेग्मी) | |
| सीमान्तीकृत चेतना | ‘हरिनन्द र माटो’ (भूपाल राई) |
उपन्यास ‘घामका पाइला’ र एकाङ्की ‘गङ्गारामको न्याय’ (कक्षा ११), अनि नाटक मसान (कक्षा १२) पनि सामाजिक भनिएका छन्।
केही पाठलाई भने प्रवृत्तिको होइन, विषय वा लयको नाम दिइएको छ। कक्षा ११ मा देवकोटाको ‘सन्ध्या’ प्रकृतिपरक र माधवप्रसाद घिमिरेको ‘नेपालै नरहे’ देशभक्तिमूलक भनिएका छन्। कक्षा १२ मा लेखनाथ पौड्यालको ‘जीवन चङ्गा’ नीतिपरक, भूपी शेरचनको ‘मेरो देश’ देशभक्तिमूलक र देवकोटाको खण्डकाव्य मुनामदन लोकलय भनिएका छन्। साहित्यको इतिहासमा भने देवकोटा, घिमिरे र भूपी स्वच्छन्दतावादी धारामा गनिन्छन्, लेखनाथ परिष्कारवादी धारामा (तल हेर्नुहोस्)। पाठ्यक्रमले “सामाजिक” भनेका कथाका लेखक मैनाली र पुष्कर शमशेरलाई महेन्द्र वाग्लेले सामाजिक यथार्थवादी धारामा राखेका छन्।
प्रवृत्तिका नाम सम्झिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। परीक्षामा पाठ पढेर “यसमा कस्तो चिन्तन छ?” भनेर सोधिन्छ। त्यसैले हरेक प्रवृत्तिका लक्षण थाहा हुनुपर्छ: त्यो प्रवृत्ति भएको कृतिमा के के भेटिन्छ।
स्वच्छन्दतावादी
के हो? नियममा बाँधिएको, संयमित कविताको सट्टा कल्पना र भावनालाई खुला छोड्ने प्रवृत्ति। नेपाली कवितामा यो वि.सं. १९९१ देखि २०१६ सम्म मूल धारा रह्यो। त्योभन्दा अघिको परिष्कारवादी कविता शुद्ध भाषा, शास्त्रीय छन्द र नीतिका कुरामा अडिएको थियो। स्वच्छन्दतावादी कविले त्यो घेरा तोडे।
लक्षण:
- प्रकृतिप्रति गहिरो माया: हिमाल, खोला, साँझ, फूल कविताका पात्रजस्तै बन्छन्।
- गाउँ, लोकसंस्कृति र आमजनताको जीवनको चित्र।
- कल्पनाको उडान र भावुकता।
- राष्ट्रप्रेम, क्रान्ति र अन्यायको विरोधप्रति चासो।
- लोकलय र गद्यजस्तो अभिव्यक्तिको प्रयोग।
कहाँबाट आयो? बङ्गाली स्वच्छन्दतावादी कविता, हिन्दीको छायावादी कविता र अङ्ग्रेजीको रोमान्टिक कविताको प्रभावले नेपालीमा यो धारा फैलियो।
प्रमुख लेखक: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा यसका प्रवर्तक हुन् र सिद्धिचरण श्रेष्ठ सहप्रवर्तक मानिन्छन्। माधवप्रसाद घिमिरे, युद्धप्रसाद मिश्र, केदारमान व्यथित, भूपी शेरचन, विजय मल्ल र गोपालप्रसाद रिमाल पनि यस धारामा गनिन्छन्। देवकोटाको मुनामदन यस धाराको प्रमुख कृति मानिन्छ।
युद्धप्रसाद मिश्रको ‘जनघोष’ लाई पाठ्यक्रमले स्वच्छन्दतावादी र प्रगतिवादी दुवै भनेको छ। आधुनिक नेपाली कवितामा यस्तो स्वच्छन्दतावादी-प्रगतिवादी काव्यधारालाई सबैभन्दा उर्वर धारा मानिन्छ।
सामाजिक यथार्थवादी
के हो? समाज जस्तो छ, त्यस्तै देखाउने प्रवृत्ति। लेखक कल्पनाको संसार बनाउँदैन; आफूले देखेको गाउँ, घर र मान्छेको सत्य कथामा ल्याउँछ। आधुनिक नेपाली कथाको पहिलो धारा यही हो। गुरुप्रसाद मैनालीको ‘नासो’ (१९९२) यसको पहिलो कथा मानिन्छ।
लक्षण:
- घटना सिधा क्रममा, सुरुदेखि अन्त्यसम्म अघि बढ्छ।
- अन्धविश्वास र रूढिगत चलनको चित्र र तिनको विरोध।
- नारीको पीडा र भोगाइ।
- गाउँका निम्न र मध्यम वर्गका मान्छे, तिनको आर्थिक असमानता र विभेद।
- स्थानीय भाषा बोल्ने पात्र।
आदर्श र यथार्थ। मैनालीभन्दा अघिका कथा प्रायः यथार्थभन्दा आदर्शतिर ढल्केका थिए: उपदेश दिनु तिनको मुख्य काम थियो। मैनालीपछिका सामाजिक यथार्थवादी कथामा पनि सामाजिक यथार्थसँगै आदर्श जीवनशैलीका विषय आउँछन्। कक्षा १२ को विशिष्टीकरण तालिकाको नमुना प्रश्नमा उपन्यासको आदर्शोन्मुख यथार्थवादी धाराका प्रतिनिधि स्रष्टा सोधिएको छ।
प्रमुख लेखक: वाग्लेले गुरुप्रसाद मैनालीपछि पुष्कर शमशेर, बालकृष्ण सम, शङ्कर कोइराला र सनत रेग्मीलाई पनि यस धारामा गनेका छन्। कक्षा १० मा मैनालीको ‘कर्तव्य’ छ।
मनोवैज्ञानिक
के हो? बाहिरको घटनाभन्दा पात्रको मनभित्र के भइरहेको छ भन्ने कुरामा जोड दिने प्रवृत्ति। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको ‘चन्द्रवदन’ (१९९२) बाट नेपाली कथामा यो धारा सुरु भयो। संयोग: ‘नासो’ र ‘चन्द्रवदन’ एउटै वर्ष छापिएका थिए, त्यसैले आधुनिक नेपाली कथा सुरुदेखि नै दुई बाटामा हिँड्यो।
लक्षण:
- पात्रका आवेग र संवेगको सूक्ष्म विश्लेषण।
- दबिएका इच्छा, कुण्ठा र हीनताको भावना।
- पात्र भित्रतिर फर्केको (अन्तर्मुखी) वा बाहिरतिर खुलेको (बहिर्मुखी) स्वभाव।
कहाँबाट आयो? सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविश्लेषणको प्रभाव यस धारामा प्रस्ट छ। कोइरालाका कथामा रुसी कथाकार आन्तोन चेखव र म्याक्सिम गोर्कीको प्रभाव पनि देखिन्छ।
प्रमुख लेखक: विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भवानी भिक्षु, गोविन्दबहादुर मल्ल ‘गोठाले’, विजय मल्ल र देवकुमारी थापा। कक्षा १० मा कोइरालाको ‘शत्रु’ र कक्षा ९ मा देवकुमारी थापाको ‘भविष्य निर्माण’ छन्।
प्रगतिवादी
के हो? कार्ल मार्क्सको दर्शनबाट प्रभावित प्रवृत्ति। समाजलाई शोषक र शोषितमा बाँडेर हेर्छ। यो गरिब, मजदुर र किसानको पक्षमा उभिन्छ। नेपाली कथामा यो धारा वि.सं. २००६ देखि देखा पर्यो। कतिपय विद्वान् यसलाई समाजवादी धारा पनि भन्छन्।
लक्षण:
- शोषकको शोषण र शोषितको दयनीय अवस्थाको चित्र।
- अन्याय र अत्याचारको खुला विरोध।
- सामन्तवादी र बुर्जुवा प्रवृत्तिमाथि कडा प्रहार।
- समाजवादी व्यवस्था स्थापना गर्ने उद्देश्य: समाज बदलिनुपर्छ भन्ने स्वर।
सामाजिक यथार्थवादी कथाले पनि गरिबी देखाउँछ। फरक के छ भने प्रगतिवादी कृतिले गरिबीको कारण वर्गमा खोज्छ र त्यसलाई बदल्नुपर्छ भन्छ।
प्रमुख लेखक: वाग्लेले कथामा रमेश विकल, हृदयचन्द्रसिंह प्रधान र भवानी घिमिरेलाई प्रमुख मानेका छन्। रमेश विकलको ‘गरिब’ बाट यो धारा सुरु भएको उनको भनाइ छ। पाठ्यक्रमले नारायण ढकालको कथा ‘इरफान अली’ र मोदनाथ प्रश्रितको कविता ‘कहिले देख्न पाउँला?’ लाई प्रगतिवादी भनेको छ। युद्धप्रसाद मिश्रको ‘जनघोष’ लाई चाहिँ स्वच्छन्दतावादी र प्रगतिवादी दुवै भनेको छ।
अस्तित्ववादी र विसङ्गतिवादी
के हो? दुवै प्रवृत्ति एउटै प्रश्नबाट सुरु हुन्छन्: जीवनको कुनै तय भएको अर्थ छ कि छैन? विसङ्गतिवाद ले जीवनलाई असङ्गत, अर्थहीन र निस्सार देख्छ। मान्छेले बुद्धि र इच्छाशक्ति लगाए पनि जीवनले स्थिर अर्थ पाउँदैन। अस्तित्ववाद यही निस्सारताबाट अघि बढ्छ: अर्थ पहिल्यै दिइएको छैन भने मान्छे आफैँ छनोट गर्न स्वतन्त्र छ। आफ्नो छनोटको भार पनि उसैले बोक्नुपर्छ। अनेक विसङ्गति झेलेर पनि मान्छेले बाँच्नैपर्छ भन्ने विचार अस्तित्ववादी चिन्तन हो। धेरै समालोचक दुवैलाई जोडेर “विसङ्गतिवादी-अस्तित्ववादी” भन्छन्। पाठ्यक्रमले पनि “अस्तित्ववादी / विसङ्गतिवादी” भनेर सँगै राखेको छ।
कहाँबाट आयो? जर्मन दार्शनिक फ्रिडरिक नित्सेको “ईश्वर मरिसके” भन्ने घोषणा र दोस्रो विश्वयुद्धको विनाशले यो चिन्तन जन्मायो। फ्रान्सका जाँ पल सार्त्रले यसलाई दर्शन र साहित्यमा फैलाए। आल्बेर कामुले द मिथ अफ सिसिफस (सन् १९४२) मा ग्रिक पुराणका पात्र सिसिफसको उदाहरण दिएर हाम्रा सारा परिश्रम उसकै जस्तो निरर्थक छन् भन्ने देखाए।
लक्षण:
- चरम निराशा र निस्सारताको भाव।
- परम्परागत मूल्य, नैतिकता र विश्वासको अर्थ सकिएको अनुभव।
- आफ्नो निर्णय आफैँ गर्ने स्वतन्त्र इच्छाशक्ति र त्यसले ल्याउने क्लेश।
- अनेक विसङ्गति झेलेर पनि बाँच्नैपर्छ भन्ने अडान।
नेपालीमा: लेखराज खतिवडाका अनुसार नेपाली उपन्यासमा विसङ्गतिवादी धारा इन्द्रबहादुर राईले सुरु गरे। पारिजातको शिरीषको फूल (२०२२) ले त्यो धारा अघि बढायो र अस्तित्ववादी धारा सुरु गर्यो। यसले २०२२ सालको मदन पुरस्कार पायो। देवकोटापछिको प्रयोगवादी कवितामा पनि विसङ्गत, टुक्रिएको लेखाइ देखिन्छ। कक्षा ११ मा प्रेमा शाहको ‘सन्त्रासदेखि पर’ र कक्षा १२ मा पोषण पाण्डेको ‘हिउँका डोबहरू’ यस प्रवृत्तिका पाठ हुन्।
नारीवादी
के हो? नारीमाथि हुने विभेद, शोषण र पितृसत्ताको विरोध गर्ने अनि नारीलाई आफ्नै निर्णय गर्ने स्वतन्त्र मान्छेका रूपमा देखाउने प्रवृत्ति। पश्चिममा सिमोन द बोभोआरको द सेकेन्ड सेक्स (सन् १९४९) लाई आधुनिक नारीवादी चिन्तनको बलियो आधार मानिन्छ।
नेपालीमा: यादवप्रसाद शर्माका अनुसार लोकगीत र गाथामा पनि नारीको विद्रोहका स्वर भेटिन्छन्, तर नारीमाथिको शोषणविरुद्ध सचेत भएर कलम चलाउने काम वि.सं. २००७ पछि मात्र भयो। उनका अनुसार नारीवादी चेतनाबाट सबैभन्दा पहिले कविता, कथा, उपन्यास र निबन्ध लेख्ने लेखक पारिजात हुन्। पारिजातपछि उपन्यासमा गीता केशरी, पद्मावती सिंह र मनीषा गौचन, अनि कथामा माया ठकुरी, भागीरथी श्रेष्ठ, मञ्जु काँचुली र सुधा त्रिपाठीलाई उनले नारीवादी लेखनमा गनेका छन्। दीपकप्रसाद न्यौपानेका अनुसार कवितामा नारीवादी चिन्तन २०३० को दशकपछि बढ्दै गयो।
लक्षण:
- नारीको वास्तविक अस्तित्व र स्वतन्त्र पहिचानमा जोड।
- नारीका अनुभव, विचार र काम कृतिको केन्द्रमा।
- पितृसत्तात्मक समाजमा नारीमाथि हुने शोषण र दमनको विरोध।
- नारीलाई शिक्षा, सार्वजनिक जीवन र सामाजिक सहभागिताबाट वञ्चित गरिनुको विरोध।
कक्षा १२ को नमुना प्रश्नले गोपालप्रसाद रिमालको नाटक मसान मा पनि नारीवादी चिन्तन खोज्न लगाएको छ। त्यसैले प्रवृत्ति लेखक नारी हो कि पुरुष भन्ने कुराले होइन, कृतिको दृष्टिले तय हुन्छ।
मानवतावादी
के हो? जात, धर्म, धन वा देशभन्दा माथि मान्छेलाई मान्छेका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति। युरोपमा पुनर्जागरणपछि ईश्वरभन्दा मान्छेको हितलाई केन्द्रमा राख्ने मूल्य स्थापित हुँदा मानवतावाद उदायो। यसले मानिसको स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वमा विश्वास गर्छ।
लक्षण:
- अभाव र दुरवस्थामा परेका मान्छेप्रति सहानुभूति र करुणा।
- धर्म, सम्प्रदाय, रङ, धनी-गरिब वा राष्ट्रका आधारमा मान्छेमा भेद नगर्ने भाव।
- मानिसको स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वमा विश्वास।
- विश्वबन्धुत्व र मानवहितकारी मूल्यमा जोड।
प्रमुख लेखक: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘भिखारी’ कवितालाई मानवतावादी चिन्तनको राम्रो उदाहरण मानिन्छ: भिखारीको दुरवस्था देखाएर यसले करुणा र मानवताको भाव जगाउँछ। कक्षा ११ मा सिद्धिचरण श्रेष्ठको ‘आकाङ्क्षा’ यस प्रवृत्तिको पाठ हो।
प्रगतिवाद र मानवतावाद दुवैले गरिबको पक्ष लिन्छन्। प्रगतिवादले वर्गसङ्घर्ष र परिवर्तनको कुरा गर्छ; मानवतावादले करुणा र मानिसको बराबरीको कुरा गर्छ।
आञ्चलिक
के हो? कुनै निश्चित अञ्चल, क्षेत्र वा ठाउँका मान्छेको जीवनलाई त्यसको आफ्नै रङसहित देखाउने प्रवृत्ति। त्यस ठाउँको रीतिथिति, भाषा, संस्कृति र चालचलन कृतिमा झल्किन्छन्। यसलाई सामाजिक यथार्थवादी प्रवृत्तिकै नजिकको प्रवृत्ति मानिन्छ।
लक्षण:
- एउटै अञ्चल वा स्थानविशेषको जनजीवन र जीवनशैली कथाको केन्द्रमा।
- पात्रको संवादमा त्यहाँको स्थानीय वा जातीय भाषा र भाषिका।
- त्यहाँका रीतिथिति, आचारविचार, संस्कार, संस्कृति र वेशभूषाको चित्र।
- त्यस ठाउँको भूगोल र प्राकृतिक परिवेश।
प्रमुख लेखक: सीता अधिकारी थापाका अनुसार शङ्कर कोइरालाको खैरिनी घाट लाई पहिलो नेपाली आञ्चलिक उपन्यास मानिन्छ। कक्षा ११ मा सनत रेग्मीको ‘लछुमनीयाको गौना’ यस प्रवृत्तिको पाठ हो।
सीमान्तीकृत चेतना
के हो? समाजको किनारामा पारिएका, आवाज नपाएका वर्गको पहिचान, प्रतिनिधित्व र प्रतिरोधलाई साहित्यमा ल्याउने प्रवृत्ति। नेपाली कवितामा यसले मुख्य गरी आदिवासी जनजाति, महिला र दलितको चेतना बोकेको छ। ‘सीमान्तीय’ शब्द अङ्ग्रेजीको ‘सबाल्टर्न’ (निमुखा वर्ग) को पर्यायका रूपमा पनि चल्छ। सबाल्टर्न अध्ययन सन् १९८० को दशकमा रणजित गुहाको नेतृत्वमा भारतीय इतिहासकारहरूले सुरु गरेका थिए।
लक्षण:
- आफ्नो जाति, भाषा, लिपि, संस्कृति, रीतिरिवाज र पेसाको पहिचानको खोजी।
- पुर्खाको इतिहास र मौलिक संस्कारको निरन्तरतामा जोड।
- एउटै जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिने केन्द्रीकृत शासनको विरोध।
- समुदायका दुःख, पीडा र आर्थिक दुरवस्थाबाट जन्मेको प्रतिरोधको स्वर।
प्रमुख लेखक: तुलसीप्रसाद गौतमले उत्तरवर्ती नेपाली कवितामा यस चेतनाका कविका रूपमा श्रवण मुकारुङ, रामप्रसाद ज्ञवाली, प्रगति राई, वियोगी काइँला, सुमिना र जुनू रानाको अध्ययन गरेका छन्। दीपकप्रसाद न्यौपाने र महेन्द्र वाग्ले पनि २०३६ यताका कविता र कथामा सीमान्तीकृत वर्गको आवाज देख्छन्। कक्षा १२ मा भूपाल राईको ‘हरिनन्द र माटो’ यस प्रवृत्तिको पाठ हो।
प्रवृत्ति कसरी चिन्ने
पाठ पढिसकेपछि यी चार प्रश्न सोध्नुहोस्:
- केन्द्रमा को छ? समाज, एउटा मान्छेको मन, एउटा वर्ग, एउटी नारी, एउटा क्षेत्र वा एउटा समुदाय?
- द्वन्द्व केको हो? चलन र मान्छेबिच, मनभित्रको, धनी र गरिबबिच, नारी र पितृसत्ताबिच, वा मान्छे र अर्थहीन संसारबिच?
- लेखकको स्वर कस्तो छ? करुणा, विद्रोह, व्यङ्ग्य, निराशा वा गर्व?
- अन्त्यले के भन्छ? समस्याको समाधान, सङ्घर्षको आह्वान, खुला प्रश्न वा निस्सारता?
| प्रवृत्ति | केन्द्रमा | मुख्य स्वर |
|---|---|---|
| स्वच्छन्दतावादी | प्रकृति, भावना, देश | कल्पना र भावुकता |
| सामाजिक यथार्थवादी | समाजका चलन र समस्या | जस्तो छ त्यस्तै |
| मनोवैज्ञानिक | पात्रको मन | भित्री विश्लेषण |
| प्रगतिवादी | शोषित वर्ग | विद्रोह र परिवर्तन |
| अस्तित्ववादी, विसङ्गतिवादी | जीवनको अर्थ | निराशा, स्वतन्त्र छनोट |
| नारीवादी | नारीको अनुभव | प्रश्न र अधिकार |
| मानवतावादी | मान्छे मात्र | करुणा र बराबरी |
| आञ्चलिक | एउटा क्षेत्रको लोकजीवन | स्थानीय रङ |
| सीमान्तीकृत चेतना | किनारामा पारिएको समुदाय | पहिचान र प्रतिरोध |
एउटा कथामा गाउँको जमिनदारले ऋणको नाममा किसानको खेत खोस्छ। अन्त्यमा गाउँका किसान भेला भएर जमिनदारको घरतिर लाग्छन्। यसमा मुख्य प्रवृत्ति कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परीक्षामा
कक्षा ११ र १२ ऐच्छिक नेपाली: दुवै कक्षाको विशिष्टीकरण तालिकामा समूह ‘ङ’ मा समीक्षात्मक उत्तरका चार प्रश्न आउँछन्, तीनको उत्तर लेख्नुपर्छ, हरेक ८ अङ्कको (३ × ८ = २४)। कक्षा १२ को नमुना प्रश्नमा “‘हिउँका डोबहरू’ कथामा कस्तो अस्तित्ववादी जीवन दृष्टि व्यक्त भएको छ, विवेचना गर्नुहोस्” भन्ने प्रश्न छ। समूह ‘घ’ मा दुई प्रश्न आउँछन्, एउटाको उत्तर लेख्नुपर्छ (१ × ६ = ६); नमुनामा “मसान नाटकमा कस्तो नारीवादी चिन्तन प्रस्तुत गरिएको छ? समीक्षा गर्नुहोस्” भन्ने प्रश्न छ। कक्षा ११ मा निबन्धांश दिएर निबन्धकारको मूल प्रवृत्तिबारे छोटो उत्तर पनि सोधिन्छ।
कक्षा १२ को साहित्य इतिहास खण्डमा (३ × ५ = १५) विधाहरूको विकासक्रम, मूल प्रवृत्ति र प्रतिनिधि स्रष्टा सोधिन्छन्। त्यहाँ प्रवृत्ति कालक्रमसँग जोडेर लेख्नुपर्छ: नेपाली साहित्यको इतिहास हेर्नुहोस्।
अभ्यास
“जीवनको कुनै तय भएको अर्थ छैन, त्यसैले मान्छे आफ्नो छनोट आफैँ गर्न स्वतन्त्र छ र त्यसको भार पनि आफैँ बोक्छ।” यो कुन प्रवृत्तिको विचार हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शङ्कर कोइरालाको खैरिनी घाट किन चर्चित छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाग ४ (ऐच्छिक विषय), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: ऐच्छिक नेपालीको पाठतालिका (हरेक पाठको प्रवृत्ति) र सिकाइ उपलब्धिका वैचारिक सन्दर्भ।
- विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा १२, ऐच्छिक नेपाली, २०७८; कक्षा ११, ऐच्छिक नेपाली, २०७७, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: समूह ‘घ’ र ‘ङ’ का अङ्क र नमुना प्रश्न।
- महेन्द्र वाग्ले, “नेपाली कथाको इतिहास, प्रमुख धारा, प्रतिभा र प्रवृत्ति”, Voice, १६(१), २०२४: सामाजिक यथार्थवादी, मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी र प्रगतिवादी कथाका सुरुआत, लक्षण र कथाकार।
- बालाकृष्ण अधिकारी, सृजना शर्मा र अरू, नेपाली साहित्यको इतिहास (CNL-104), उत्तराखण्ड मुक्त विश्वविद्यालय, २०२१: एकाइ ४, स्वच्छन्दतावादी र प्रयोगवादी कविताका काल, प्रभाव, लक्षण र कवि।
- दीपकप्रसाद न्यौपाने, “समकालीन नेपाली कवितामा यथार्थवादी धारा”, Dristikon, १३(१), २०२३: २०३० को दशकपछिको नारीवादी कविता र २०३६ यताको सीमान्तीय चेतना।
- श्रीराम न्यौपाने, “एउटा च्यातिएको पोस्टर कवितामा अस्तित्ववाद”, Perspectives on Higher Education, १५(२), २०२५: विसङ्गतिवादको उत्पत्ति, नित्से, सार्त्र र कामु; कविताको विसङ्गतिवादी-अस्तित्ववादी पढाइ।
- लेखराज खतिवडा, “शिरीषको फूल उपन्यासमा निस्सारता”, हैमप्रभा, २०२५: इन्द्रबहादुर राईको विसङ्गतिवादी धारा, शिरीषको फूल (२०२२) र अस्तित्ववादी चिन्तन।
- यादवप्रसाद शर्मा, “नारीवादी आन्दोलन र नेपाली साहित्यमा नारीवाद”, IJMSS, ३(१), २०२२: द सेकेन्ड सेक्स, २००७ पछिको नारीवादी लेखन, पारिजात र पछिका लेखक।
- तुलसीराम पोखरेल, “‘भिखारी’ कवितामा मानवतावाद”, प्रज्ञान, ८(१), २०८१: मानवतावादको उत्पत्ति र मूल्य।
- सीता अधिकारी थापा, “आञ्चलिकताको प्रतिबिम्बनमा ‘ऐना’ कथासङ्ग्रह”, Dristikon, १२(१), २०२२: आञ्चलिकताको परिभाषा, लक्षण र खैरिनी घाट।
- तुलसीप्रसाद गौतम, “उत्तरवर्ती नेपाली कवितामा सीमान्तीय चेतना”, सरस्वती सदन, १०(१–२), २०८१: पहिचान, प्रतिनिधित्व र प्रतिरोध, सबअल्टर्न अध्ययन र कवि।
